<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>2079-312X</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Lingüística]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Lingüística]]></abbrev-journal-title>
<issn>2079-312X</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Asociación de Lingüística y Filología de América Latina]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S2079-312X2014000200010</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[O PAPEL DAS LÍNGUAS AFRICANAS NA EMERGÊNCIA DA GRAMÁTICA DO PORTUGUÊS BRASILEIRO[1]]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[THE ROLE OF AFRICAN LANGUAGES IN THE EMERGENCE OF BRAZILIAN PORTUGUESE GRAMMAR]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Avelar]]></surname>
<given-names><![CDATA[Juanito]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Galves]]></surname>
<given-names><![CDATA[Charlotte]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Universidade Estadual de Campinas  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>12</month>
<year>2014</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>12</month>
<year>2014</year>
</pub-date>
<volume>30</volume>
<numero>2</numero>
<fpage>241</fpage>
<lpage>288</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://www.scielo.edu.uy/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S2079-312X2014000200010&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.edu.uy/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S2079-312X2014000200010&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.edu.uy/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S2079-312X2014000200010&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="pt"><p><![CDATA[Este artigo traz argumentos favoráveis à hipótese de que as línguas africanas faladas pelos escravos introduzidos no Brasil desempenharam um papel significativo na emergência da gramática do português brasileiro. Explorando um viés teórico mentalista, o estudo se ocupa de paralelismos morfossintáticos entre o português brasileiro e o português africano, bem como entre essas variedades e as línguas bantas, para propor que a aquisição do português como segunda língua pelos africanos produziu mudanças em duas direções: (i) transferência de propriedades sintáticas das suas línguas maternas para o português em formação no Brasil e (ii) reestruturação desencadeada pela dificuldade no aprendizado de marcas gramaticais específicas do português.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[This paper argues that African languages spoken by the slaves brought to Brazil played a significant role in the emergence of some of the grammatical properties of Brazilian Portuguese. Exploring mentalist assumptions, the study deals with morpho-syntactic parallelisms between Brazilian and African Portuguese, as well as between such Portuguese varieties and Bantu languages, in order to propose that the acquisition of Portuguese as second language by Africans produced two types of changes: (i) changes linked to the transfer of syntactic properties from their native languages to emerging Portuguese varieties in Brazil, and (ii) changes linked to grammatical restructuring triggered by difficulties in learning morpho-syntactic features of Portuguese.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="pt"><![CDATA[português brasileiro]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[português africano]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[línguas bantas]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[contato linguístico]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[mudança gramatical]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Brazilian Portuguese]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[African Portuguese]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Bantu languages]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[language contact]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[grammatical change]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[ <div style="font-family: Verdana;" class="Section1">      <p style="margin-bottom: 0.0001pt; line-height: normal;"><font size="2">Ling&uuml;&iacute;stica / Vol. 30 (2), Diciembre 2014: 241-288</font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; line-height: normal;"><font size="2">ISSN 1132-0214 impresa</font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; line-height: normal;"><font size="2">ISSN 2079-312X en l&iacute;nea</font><b style=""><span style="font-size: 12pt;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></b></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center"> <font size="4"><b style=""><span lang="PT-BR">O PAPEL DAS L&Iacute;NGUAS AFRICANAS NA EMERG&Ecirc;NCIA DA GRAM&Aacute;TICA DO PORTUGU&Ecirc;S BRASILEIRO</span></b></font><a style="" href="#_ftn1" name="_ftnref1" title=""><span style="line-height: 115%" lang="SV"><font size="4">[1]</font></span></a><b style=""><span style="font-size: 12pt;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></b></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center"> <b><span lang="EN-US">THE ROLE OF AFRICAN LANGUAGES IN THE EMERGENCE </span><span lang="PT-BR">OF BRAZILIAN PORTUGUESE GRAMMAR</span></b><span style="font-size: 12pt;" lang="EN-US"><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: right; line-height: normal;" align="right"><span class="SpellE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">Juanito</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> Avelar </span> </font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: right; line-height: normal;" align="right"> <span style="font-style: italic;" lang="PT-BR"><font size="2">Universidade Estadual de Campinas</font></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: right; line-height: normal;" align="right"> <span lang="PT-BR"><a href="mailto:juanitoavelar@uol.com.br"><font size="2">juanitoavelar@uol.com.br</font></a></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: right; line-height: normal;" align="right"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: right; line-height: normal;" align="right"> <span lang="PT-BR"><font size="2">Charlotte </font> <span class="SpellE"> <font size="2">Galves</font></span></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: right; line-height: normal;" align="right"> <span style="font-style: italic;" lang="PT-BR"><font size="2">Universidade Estadual de Campinas</font></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: right; line-height: normal;" align="right"> <span lang="PT-BR"><a href="mailto:galvesc@unicamp.br"><font size="2">galvesc@unicamp.br</font></a></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; line-height: normal;"><span lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; line-height: normal;"><span lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">Este artigo traz argumentos favor&aacute;veis &agrave; hip&oacute;tese de que as l&iacute;nguas africanas faladas pelos escravos introduzidos no Brasil desempenharam um papel significativo na emerg&ecirc;ncia da gram&aacute;tica do portugu&ecirc;s brasileiro. Explorando um vi&eacute;s te&oacute;rico mentalista, o estudo se ocupa de <span class="GramE">paralelismos</span> morfossint&aacute;ticos entre o portugu&ecirc;s brasileiro e o portugu&ecirc;s africano, bem como entre essas variedades e as l&iacute;nguas bantas, para propor que a aquisi&ccedil;&atilde;o do portugu&ecirc;s como segunda l&iacute;ngua pelos africanos produziu mudan&ccedil;as em duas dire&ccedil;&otilde;es: (i) transfer&ecirc;ncia de propriedades sint&aacute;ticas das suas l&iacute;nguas maternas para o portugu&ecirc;s em forma&ccedil;&atilde;o no Brasil e (ii) reestrutura&ccedil;&atilde;o desencadeada pela dificuldade no aprendizado de marcas gramaticais espec&iacute;ficas do portugu&ecirc;s.</font></span></p>      <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt;" lang="PT-BR"> <o:p></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <span lang="PT-BR"><font size="2">Palavras-chave</font></span></b><font size="2"><span lang="PT-BR">: portugu&ecirc;s brasileiro, portugu&ecirc;s africano, l&iacute;nguas bantas, contato lingu&iacute;stico, mudan&ccedil;a gramatical</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="EN-US">This paper argues that African languages spoken by the slaves brought to Brazil played a significant role in the emergence of some of the grammatical properties of Brazilian Portuguese. Exploring mentalist assumptions, the study deals with <span class="SpellE">morpho</span>-syntactic parallelisms between Brazilian and African Portuguese, as well as between such Portuguese varieties and Bantu languages, in order to propose that the acquisition of Portuguese as second language by Africans produced two types of changes: (i) changes linked to the transfer of syntactic properties from their native languages to emerging Portuguese varieties in Brazil, and (ii) changes linked to grammatical restructuring triggered by difficulties in learning <span class="SpellE">morpho</span>-syntactic features of Portuguese.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <span lang="EN-US"><font size="2">Keywords:</font></span></b><font size="2"><span lang="EN-US"> Brazilian Portuguese, African Portuguese, Bantu languages, language contact, grammatical change</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; line-height: normal;"><b style=""> <font size="2"><span lang="PT-BR">1. Introdu&ccedil;&atilde;o</span></font><o:p></o:p></b></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; line-height: normal;"><b style=""> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></b></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">Uma das quest&otilde;es que t&ecirc;m permeado os estudos hist&oacute;ricos sobre o portugu&ecirc;s brasileiro diz respeito<span class="GramE"> a saber</span> em que medida as m&uacute;ltiplas din&acirc;micas de contato interlingu&iacute;stico estabelecidas na forma&ccedil;&atilde;o da sociedade brasileira contribu&iacute;ram para produzir as caracter&iacute;sticas que permitem contrastar suas variedades com as do portugu&ecirc;s europeu. Se, do ponto de vista lexical, n&atilde;o h&aacute; d&uacute;vidas de que o portugu&ecirc;s brasileiro teve uma forte influ&ecirc;ncia de outras l&iacute;nguas (o que se evidencia pelos in&uacute;meros empr&eacute;stimos provenientes de l&iacute;nguas africanas e ind&iacute;genas), a mesma certeza n&atilde;o &eacute; consensual no que diz respeito a propriedades gramaticais. Os debates em torno dessa quest&atilde;o t&ecirc;m se dado de forma polarizada, com defensores do que podemos chamar de <i style="">hip&oacute;tese da deriva</i> e <i style="">hip&oacute;tese do contato</i> ocupando cada um dos lados da polariza&ccedil;&atilde;o &ndash; os primeiros argumentam em favor de que todas as marcas gramaticais do portugu&ecirc;s brasileiro foram trazidas de Portugal, n&atilde;o havendo nenhuma propriedade inovadora devida &agrave; a&ccedil;&atilde;o de contatos interlingu&iacute;sticos; os segundos defendem que o portugu&ecirc;s brasileiro apresenta caracter&iacute;sticas gramaticais que emergiram como consequ&ecirc;ncia do contato, em particular no que diz respeito &agrave; constitui&ccedil;&atilde;o das suas variedades populares.</font></span></p>      <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">Um dos pontos nevr&aacute;lgicos do debate tem se estabelecido em torno do aporte lingu&iacute;stico africano introduzido no Brasil, tendo em vista que, entre o final do s&eacute;culo XVI e o in&iacute;cio do s&eacute;culo XIX, os africanos representavam entre 20% e 30% de todo o contingente populacional em territ&oacute;rio brasileiro, chegando a superar numericamente outros grupos (&iacute;ndios, portugueses, brasileiros descendentes de africanos e europeus, entre outros) ao longo do s&eacute;culo XVII - ver <a name="-Mussa_1991:_163"></a>Mussa</font></span><font size="2"> (1991: 163). A esse respeito, <a name="-Naro_e_Scherre_2007:_182"></a>Naro e <span class="SpellE">Scherre</span> (2007: 182), defensores da hip&oacute;tese da deriva, afirmam que &ldquo;no portugu&ecirc;s do Brasil inexiste influ&ecirc;ncia gramatical espec&iacute;fica de qualquer l&iacute;ngua africana&rdquo;. Em contraposi&ccedil;&atilde;o, <a name="-Lucchesi_2009a:_28"></a><a href="#Lucchesi_Dante._2009a">Lucchesi (2009a: 28)</a> ressalta que &ldquo;n&atilde;o se pode pensar seriamente que a l&iacute;ngua portuguesa n&atilde;o foi diretamente afetada pelo contato do portugu&ecirc;s com as l&iacute;nguas africanas de uma forma bem ampla e representativa&rdquo;; nessa mesma linha, <span class="GramE">Mattos e Silva destaca</span> que o principal elemento difusor do portugu&ecirc;s em territ&oacute;rio brasileiro seria &ldquo;essa popula&ccedil;&atilde;o de origem africana - segmento demogr&aacute;fico dominante no Brasil colonial -, que teve de abdicar de suas l&iacute;nguas, pelas raz&otilde;es hist&oacute;ricas conhecidas, e que adquiriu a l&iacute;ngua de domina&ccedil;&atilde;o, reformatando-a profundamente&rdquo; <a name="-Mattos_e_Silva_2002:_456"></a><a href="#Mattos_2002">(Mattos e Silva 2002: 456)</a>).</font></p>      <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt;" lang="PT-BR"> <o:p></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">O presente estudo se situa entre aqueles que advogam em favor da hip&oacute;tese do contato, explorando a ideia de que certas marcas gramaticais singularizadoras do portugu&ecirc;s brasileiro no conjunto das l&iacute;nguas rom&acirc;nicas se devem &agrave; a&ccedil;&atilde;o dos contatos interlingu&iacute;sticos estabelecidos entre falantes de portugu&ecirc;s e de l&iacute;nguas africanas (em particular, l&iacute;nguas bantas). O que estamos chamando de <i style="">a&ccedil;&atilde;o</i> indica, em linhas gerais, duas situa&ccedil;&otilde;es diferentes: (a) transfer&ecirc;ncia de padr&otilde;es fr&aacute;sicos e propriedades morfossint&aacute;ticas das l&iacute;nguas africanas para o portugu&ecirc;s adquirido como segunda l&iacute;ngua pelos africanos e (b) propriedades desencadeadas por dificuldades em reproduzir, por parte dos africanos, as marcas da l&iacute;ngua tomada como alvo (no caso, o portugu&ecirc;s) quando da sua aquisi&ccedil;&atilde;o. Em um e outro caso, &eacute; preciso pressupor que as marcas do portugu&ecirc;s falado como segunda l&iacute;ngua (doravante, L2) pelos africanos penetraram no portugu&ecirc;s que foi sendo adquirido como primeira l&iacute;ngua (doravante, L1) pelos nascidos no Brasil e, por extens&atilde;o, que essas mesmas marcas encontraram um cen&aacute;rio prop&iacute;cio a sua difus&atilde;o por entre variedades emergentes do portugu&ecirc;s brasileiro, de uma forma que ainda precisa ser bem compreendida em termos geogr&aacute;ficos, demogr&aacute;ficos, hist&oacute;ricos, sociais e culturais. </span></font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">Este trabalho aborda marcas gramaticais do portugu&ecirc;s brasileiro que n&atilde;o s&atilde;o encontradas no portugu&ecirc;s europeu, visando a verificar em que medida podem ser <span class="GramE">associadas</span> &agrave;s situa&ccedil;&otilde;es descritas em (a) e (b). Iremos nos ocupar dos seguintes pontos: </span></font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.15pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">(i)</span></font><span style="font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</font></span><span class="GramE"><span lang="PT-BR"><font size="2">constru&ccedil;&otilde;es</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> de t&oacute;pico-sujeito, especificamente os casos em que termos com interpreta&ccedil;&atilde;o locativa ou possessiva ocupam a posi&ccedil;&atilde;o de sujeito e concordam com o verbo; </span> </font> <o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.15pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">(ii)</span></font><span style="font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;</font></span><span class="GramE"><span lang="PT-BR"><font size="2">emprego</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> de preposi&ccedil;&atilde;o <i style="">em</i> junto a complementos de verbos de movimento, bem como a varia&ccedil;&atilde;o entre aus&ecirc;ncia e presen&ccedil;a de preposi&ccedil;&atilde;o na complementa&ccedil;&atilde;o de tais verbos; </span></font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.15pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">(iii)</span></font><span style="font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;</font></span><span class="GramE"><span lang="PT-BR"><font size="2">predicados</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> dativos com duplo objeto; </span> </font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.15pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">(iv)</span></font><span style="font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;</font></span><span class="GramE"><span lang="PT-BR"><font size="2">sintaxe</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> pronominal, em particular no que tange &agrave; varia&ccedil;&atilde;o morfol&oacute;gica na forma dos pronomes em fun&ccedil;&atilde;o da sua marca casual/fun&ccedil;&atilde;o sint&aacute;tica;</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.15pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">(v)</span></font><span style="font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;</font></span><span class="GramE"><span lang="PT-BR"><font size="2">nomes</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> sem determinante (os chamados <i style="">nomes nus</i>) singulares em posi&ccedil;&atilde;o argumental.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <span style="" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;</font></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">Antes de prosseguir, &eacute; importante chamar a aten&ccedil;&atilde;o para o lugar dos processos de criouliza&ccedil;&atilde;o no conjunto das hip&oacute;teses atuais sobre a forma&ccedil;&atilde;o do portugu&ecirc;s brasileiro. Propostas que defendem uma origem (semi<span class="GramE">)crioula</span>para o portugu&ecirc;s brasileiro vern&aacute;culo, como as de <a name="-Guy_1981"></a><a href="#Guy_Gregory._1981">Guy (1981)</a> e <a name="-Holm_1987"></a><a href="#Holm_John._1987">Holm (1987</a>, <a name="-Holm_1992"></a><a href="#Holm_John._1992">1992</a>), v&ecirc;m perdendo for&ccedil;a entre os favor&aacute;veis &agrave; hip&oacute;tese do contato. Embora possa ter havido casos espec&iacute;ficos de criouliza&ccedil;&atilde;o em pontos isolados do territ&oacute;rio brasileiro, consideramos estarem no caminho certo posi&ccedil;&otilde;es como as de <a name="-Lucchesi_2009b"></a><a href="#Lucchesi_Dante._2009b">Lucchesi (2009b: 70)</a>, para quem v&aacute;rios fatores impediram a constitui&ccedil;&atilde;o est&aacute;vel de um processo mais geral de criouliza&ccedil;&atilde;o na hist&oacute;ria lingu&iacute;stica do Brasil, entre os quais podemos citar &ldquo;a propor&ccedil;&atilde;o entre a popula&ccedil;&atilde;o de origem africana e branca, que proporcionou um maior acesso &agrave; l&iacute;ngua-alvo do que o observado nas situa&ccedil;&otilde;es t&iacute;picas de criouliza&ccedil;&atilde;o&rdquo;, &ldquo;o uso de l&iacute;nguas francas africanas como instrumento de intera&ccedil;&atilde;o dos escravos segregados e foragidos&rdquo; e o &ldquo;incentivo &agrave; profici&ecirc;ncia em portugu&ecirc;s&rdquo;&nbsp;</font></span><a style="" href="#_ftn2" name="_ftnref2" title=""><span style="line-height: 115%" lang="SV"><font size="2">[2]</font></span></a><span lang="SV"><font size="2"> </font> </span><span lang="PT-BR"><font size="2">-&nbsp;</font></span><a style="" href="#_ftn3" name="_ftnref3" title=""><span style="line-height: 115%" lang="SV"><font size="2">[3]</font></span></a><font size="2"><span lang="PT-BR">. </span> </font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">Neste trabalho, iremos explorar a ideia de que o que houve no Brasil foi um tipo espec&iacute;fico de <i style="">transmiss&atilde;o lingu&iacute;stica irregular</i>, nos termos propostos em <a name="-Lucchesi_e_Baxter_2009"></a><a href="#Lucchesi_Baxter._2009">Lucchesi e <span class="SpellE">Baxter</span> (2009: 101)</a>, que tomam esse termo para &ldquo;designar amplamente os processos hist&oacute;ricos de contato maci&ccedil;o entre povos falantes de l&iacute;nguas tipologicamente diferenciadas&rdquo;: em situa&ccedil;&otilde;es desse tipo, &eacute; comum que a l&iacute;ngua do grupo dominante se imponha, &ldquo;de modo que os falantes das outras l&iacute;nguas, em sua maioria adultos, s&atilde;o for&ccedil;ados a adquiri-la em condi&ccedil;&otilde;es bastante adversas de aprendizado&rdquo;. Segundo os autores, &ldquo;as variedades de segunda l&iacute;ngua </span></font> <span style=""><font size="2"> <span lang="PT-BR">que se formam nessas condi&ccedil;&otilde;es [...] acabam por fornecer os modelos para a aquisi&ccedil;&atilde;o da l&iacute;ngua materna para as novas gera&ccedil;&otilde;es de falantes, na medida em que os grupos dominados v&atilde;o abandonando as suas l&iacute;nguas nativas&rdquo;. Na situa&ccedil;&atilde;o do Brasil, <a href="#Lucchesi_Dante._2009b">Lucchesi (2009b: 71)</a> destaca que a miscigena&ccedil;&atilde;o e a integra&ccedil;&atilde;o social dos escravos e ex-escravos t&ecirc;m duas consequ&ecirc;ncias: &ldquo;favorecem a assimila&ccedil;&atilde;o dos padr&otilde;es lingu&iacute;sticos dominantes por parte dos dominados&rdquo; e &ldquo;abrem vias de introdu&ccedil;&atilde;o, na fala das camadas m&eacute;dias e altas, de estruturas criadas por mudan&ccedil;as nos extratos mais baixos&rdquo;.</span></font><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">Enfim, cabe um esclarecimento sobre a &ecirc;nfase dada neste artigo &agrave;s l&iacute;nguas bantas. Isso se deve essencialmente a dois fatos. O primeiro &eacute; que a maior parte dos africanos introduzidos no Brasil como escravos era falante dessas l&iacute;nguas, em particular do quimbundo</font></span><a style="" href="#_ftn4" name="_ftnref4" title=""><span style="line-height: 115%" lang="SV"><font size="2">[4]</font></span></a><span lang="PT-BR"><font size="2">, que se tornou a base de uma das mais importantes l&iacute;nguas francas africanas faladas no per&iacute;odo colonial. O uso do quimbundo, numa vers&atilde;o mais ou menos pr&oacute;xima da l&iacute;ngua falada originalmente na &Aacute;frica, foi bastante usada em territ&oacute;rio brasileiro no s&eacute;culo XVII <a name="-Bonvini_2008"></a><a href="#Bonvini_Emilio._2008">(Bonvini 2008)</a>, numa &eacute;poca que se pode considerar crucial para a emerg&ecirc;ncia de uma vers&atilde;o diferenciada do portugu&ecirc;s no Brasil&nbsp;</font></span><a style="" href="#_ftn5" name="_ftnref5" title=""><span style="line-height: 115%" lang="SV"><font size="2">[5]</font></span></a><span lang="PT-BR"><font size="2">-</font><sup><font size="2">&nbsp;</font></sup></span><a style="" href="#_ftn6" name="_ftnref6" title=""><span style="line-height: 115%" lang="SV"><font size="2">[6]</font></span></a><span lang="PT-BR"><font size="2">.</font><span style=""><font size="2">&nbsp; </font> </span></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">O segundo &eacute; que os dois maiores pa&iacute;ses de l&iacute;ngua oficial portuguesa na &Aacute;frica, Angola e Mo&ccedil;ambique, situam-se na &aacute;rea das l&iacute;nguas desse grupo, oferecendo a oportunidade de an&aacute;lises comparativas detalhadas entre o portugu&ecirc;s brasileiro e o portugu&ecirc;s africano, que t&ecirc;m se revelado extremamente produtivas, como ficar&aacute; claro nas pr&oacute;ximas se&ccedil;&otilde;es. </span> </font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">O trabalho se encontra dividido da seguinte forma: na se&ccedil;&atilde;o 2, apresentamos o quadro te&oacute;rico no qual a quest&atilde;o da influ&ecirc;ncia das l&iacute;nguas africanas sobre a emerg&ecirc;ncia da gram&aacute;tica do portugu&ecirc;s brasileiro possa adquirir um sentido te&oacute;rico e emp&iacute;rico preciso. Isso inclui a pr&oacute;pria defini&ccedil;&atilde;o do que seja <i style="">contato lingu&iacute;stico</i>, com base no estabelecimento de um modelo em que esse conceito possa ser formalmente explorado no estudo da evolu&ccedil;&atilde;o das l&iacute;nguas; na se&ccedil;&atilde;o 3, como j&aacute; mencionado acima, proporemos estudos de casos, procurando estabelecer as evid&ecirc;ncias emp&iacute;ricas que possam nos levar a afirmar que, com grande probabilidade, o aprendizado do portugu&ecirc;s como L2 por africanos esteja na origem das inova&ccedil;&otilde;es observadas; na se&ccedil;&atilde;o 4, enfim, fecharemos o artigo com algumas conclus&otilde;es gerais.</span></font><o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; line-height: normal;"><b style=""> <font size="2"><span lang="PT-BR">2. Os alicerces da pesquisa</span></font><o:p></o:p></b></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; line-height: normal;"><span lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">Em trecho mal-humorado, Serafim da Silva Neto fustiga assim os que defendem a tese da influ&ecirc;ncia das l&iacute;nguas ind&iacute;genas e africanas sobre o portugu&ecirc;s do Brasil (os grifos s&atilde;o nossos):</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 42.55pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">Nos primeiros estudos sobre o portugu&ecirc;s do Brasil, <i style="">escritos em geral por amadores</i>, exagerava (sic), e sem nenhum m&eacute;todo ou cr&iacute;tica, a influ&ecirc;ncia ind&iacute;gena. Mais tarde, passou-se a fazer o mesmo com a influ&ecirc;ncia dos negros. A verdade, por&eacute;m, &eacute; que a maior parte dos fatos alegados n&atilde;o passava de interpreta&ccedil;&otilde;es sem base, fantasiosas ou precipitadas. Alem da <i style="">falta de conhecimentos de l&iacute;nguas americanas e africanas</i>, a muitas das pessoas que advogavam teses <span class="SpellE">indi&oacute;filas</span> ou e <span class="SpellE">negr&oacute;filas</span> faltava <span class="GramE">a</span> indispens&aacute;vel base da <i style="">cultura ling&uuml;&iacute;stica e rom&acirc;nica</i>. De fato, n&atilde;o basta haver semelhan&ccedil;a entre fen&ocirc;menos de linguagem brasileira e outros das falas americanas ou africanas. <i style="">&Eacute; preciso demonstrar que n&atilde;o se trata de evolu&ccedil;&otilde;es independentes, mas que h&aacute; filia&ccedil;&atilde;o entre eles <a name="-Silva_Neto_1950_1977:91"></a></i><a href="#Silva_Neto_Serafim._1950_1977">(Silva Neto [1950] 1977:91)</a>.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">Deixando de lado o discurso pouco palat&aacute;vel para os leitores de hoje, pode-se afirmar que Silva Neto esbo&ccedil;a, nas linhas acima, as exig&ecirc;ncias de um programa de investiga&ccedil;&atilde;o para um estudo do papel das l&iacute;nguas ind&iacute;genas e africanas na forma&ccedil;&atilde;o do portugu&ecirc;s brasileiro, programa esse que supere o amadorismo. No que diz respeito ao enfoque deste artigo, isso implica o conhecimento das caracter&iacute;sticas peculiares das l&iacute;nguas bantas, o estudo da hist&oacute;ria lingu&iacute;stica e social da l&iacute;ngua portuguesa e o uso de um modelo de contato lingu&iacute;stico capaz de fazer previs&otilde;es adequadas sobre os efeitos de substrato na emerg&ecirc;ncia de uma nova variedade da l&iacute;ngua. Sessenta anos depois da publica&ccedil;&atilde;o da primeira edi&ccedil;&atilde;o da <i style="">Introdu&ccedil;&atilde;o ao Estudo da L&iacute;ngua Portuguesa no Brasil</i>, parece que as condi&ccedil;&otilde;es j&aacute; se encontram reunidas para o programa de pesquisa come&ccedil;ar a dar frutos de qualidade. N&atilde;o somente as l&iacute;nguas bantas t&ecirc;m sido alvo de numerosas e aprofundadas investiga&ccedil;&otilde;es</font></span><a style="" href="#_ftn7" name="_ftnref7" title=""><span style="line-height: 115%" lang="SV"><font size="2">[7]</font></span></a><span lang="PT-BR"><font size="2">, como tamb&eacute;m a influ&ecirc;ncia dessas l&iacute;nguas na aquisi&ccedil;&atilde;o do portugu&ecirc;s L2 na &Aacute;frica (<a name="-Goncalves_2004"></a><a href="#Goncalves_Perpetua._2004">cf. Gon&ccedil;alves 2004</a>, <a name="-Goncalves_2010"></a><a href="#Goncalves_Perpetua._2010">2010;</a> <a name="-Goncalves_e_Chimbutane_2004"></a><a href="#Goncalves_Chimbutane_2004">Gon&ccedil;alves e <span class="SpellE">Chimbutane</span> 2004</a>) tem se tornado um objeto de estudo particularmente revelador dos processos de transfer&ecirc;ncia gramatical envolvidos nas din&acirc;micas de contato interlingu&iacute;stico. De um modo geral, o portugu&ecirc;s falado na &Aacute;frica, como L1 ou L2, vem sendo estudado de forma detalhada nos seus aspectos lexicais, fon&eacute;ticos, morfol&oacute;gicos e sint&aacute;ticos (<a name="Goncalves_2010"></a><a href="#Goncalves_Perpetua._2010">cf. Gon&ccedil;alves 2010</a>, <a name="-Laban_1999"></a><a href="#Laban_Michel._1999">Laban 1999</a> e <a name="-Reite_2013"></a><a href="#Reite_Torun._2013">Reite 2013</a> para o portugu&ecirc;s mo&ccedil;ambicano; <a name="-Chavagne_2005"></a>Chavagne</font></span><font size="2"> 2005, <a name="-Inverno_2005"></a><a href="#Inverno_Liliana_Cristina._2005">Inverno 2005</a>, <a name="-Inverno_2011"></a><a href="#Inverno_Liliana_Cristina._2011">2011</a>, <a name="-Figuereido_2010"></a><a href="#Figueiredo_2010">Figuereido 2010</a> e <a name="-Figueiredo_e_Oliveira_2013"></a><a href="#Figueiredo_Oliveira_2013">Figueiredo e Oliveira 2013</a> para o portugu&ecirc;s angolano; <a name="-Oliveira_et_al._2012"></a><a href="#Oliveira_Baio_Injai_2012">Oliveira <span class="GramE"><i style="">et</i></span><i style=""> al.</i> 2012</a> para o portugu&ecirc;s guineense; <a name="-Jon-And_2013"></a><a href="#Jon-And_Anna._2013">Jon-And 2013 </a>para o portugu&ecirc;s mo&ccedil;ambicano e cabo-verdiano). Al&eacute;m disso, documentos hist&oacute;ricos nos trouxeram recentemente informa&ccedil;&otilde;es sobre o portugu&ecirc;s escrito por africanos na &Aacute;frica e no Brasil ao longo do s&eacute;culo XIX (<a name="-Tavares_et_al._2002"></a><a href="#Tavares_Santos_2002">Tavares <span class="GramE"><i style="">et</i></span><i style=""> al.</i> 2002</a>; <a name="-Oliveira_2003"></a><a href="#Oliveira_Klebson._2003">Oliveira 2003</a>, <a name="Oliveira_2006"></a><a href="#Oliveira_Klebson._2006">2006</a>; <a name="-Oliveira_e_Lobo_2009"></a><a href="#Oliveira_Lobo_2009">Oliveira e Lobo 2009</a>). Enfim, consolidou-se no Brasil o estudo dos dialetos falados por comunidades remanescentes de quilombos ou constitu&iacute;das pela presen&ccedil;a maci&ccedil;a de descendentes de ex-escravos (<a name="-Vogt_e_Fry_1996"></a><a href="#Vogt_Fry._1996">Vogt e Fry 1996</a>; <a name="-Lucchesi_Baxter_e_Ribeiro_2009"></a><a href="#Lucchesi_Baxter_Ribeiro_2009">Lucchesi, Baxter e Ribeiro 2009</a>; <a name="-Moura_2009"></a><a href="#Moura_Denilda._2009">Moura 2009</a>, entre outros). Tais estudos v&ecirc;m revelando a exist&ecirc;ncia de tra&ccedil;os lingu&iacute;sticos ausentes do que podemos chamar de <i style="">portugu&ecirc;s brasileiro comum </i>(incluindo tanto o culto quanto o popular), inclusive na fala das camadas menos escolarizadas ou mais afastadas dos meios urbanos (<a name="-Lucchesi_et_al._2009"></a><a href="#Lucchesi_Baxter_Silva_Figueiredo_2009">Lucchesi <span class="GramE"><i style="">et</i></span><i style=""> al</i>. 2009</a>, <a name="-Oliveira_et._al._a_sair"></a><a href="#Oliveira_et_al_sd">Oliveira <i style="">et. al</i>. a sair</a>, <a href="#Figueiredo_Oliveira_2013">Figueiredo e Oliveira 2013</a>). Tornou-se, assim, poss&iacute;vel fornecer uma base emp&iacute;rica ao que <a name="-Petter_2008"></a><a href="#Petter_Margarida._2008">Petter (2008</a>, <a name="Petter_2009"></a><a href="#Petter_Margarida._2009">2009</a>) chama de <i style="">continuum</i> afro-brasileiro do portugu&ecirc;s, no tempo e no espa&ccedil;o</font><a style="" href="#_ftn8" name="_ftnref8" title=""><span style="line-height: 115%" lang="SV"><font size="2">[8]</font></span></a><font size="2"><span lang="PT-BR">.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>       ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>       <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">A esses dados de natureza lingu&iacute;stica se acrescentam aqueles de natureza <span class="SpellE">sociohist&oacute;rica</span> que nos esclarecem sobre os caminhos e os atores da expans&atilde;o do portugu&ecirc;s no Brasil. &Agrave;s investiga&ccedil;&otilde;es do pr&oacute;prio Silva Neto</font></span><a style="" href="#_ftn9" name="_ftnref9" title=""><span style="line-height: 115%" lang="SV"><font size="2">[9]</font></span></a><font size="2"><span lang="PT-BR"> se juntaram muitas <span class="GramE">outras, baseadas</span> em documenta&ccedil;&atilde;o produzida e estudada mais recentemente. Como mencionamos na se&ccedil;&atilde;o anterior, estudos da demografia e dos movimentos de popula&ccedil;&atilde;o no Brasil apontam para o papel decisivo dos africanos na dissemina&ccedil;&atilde;o da l&iacute;ngua portuguesa pelo territ&oacute;rio brasileiro (<a name="-Mussa_1991"></a><a href="#Mussa_Alberto._1991">Mussa 1991</a>, <a name="-Mattos_e_Silva_2004"></a><a href="#Mattos_2004">Mattos e Silva 2004</a>, <a href="#Bonvini_Emilio._2008">Bonvini 2008</a>). </span></font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">Note-se que, mesmo reconhecendo a exist&ecirc;ncia de uma presen&ccedil;a forte de popula&ccedil;&otilde;es negras no Brasil, Silva Neto, levado pela ideologia da classe dominante, n&atilde;o conclui que esses possam ter alguma influ&ecirc;ncia sobre a l&iacute;ngua desenvolvida no pa&iacute;s, mas ressalta que, no portugu&ecirc;s brasileiro, o que h&aacute; s&atilde;o &ldquo;cicatrizes da tosca aprendizagem que da l&iacute;ngua portuguesa, fizeram os negros e os &iacute;ndios&rdquo; (p. 96-97</font><span class="GramE"><font size="2">)</font></span></span><a style="" href="#_ftn10" name="_ftnref10" title=""><span style="line-height: 115%" lang="SV"><font size="2">[10]</font></span></a><font size="2"><span lang="PT-BR">. Cinquenta anos depois, <a href="#Naro_Scherre_2007">Naro e Scherre (2007)</a>, apesar de enfatizarem a import&acirc;ncia do elemento negro na cultura brasileira, tamb&eacute;m lhe negam qualquer influ&ecirc;ncia na l&iacute;ngua. Para eles: </span></font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 42.55pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">[as] caracter&iacute;sticas morfossint&aacute;ticas e fonol&oacute;gicas do portugu&ecirc;s brasileiro, atualmente envoltas em estigma e preconceito social, s&atilde;o <u>heran&ccedil;as rom&acirc;nicas e portuguesas arcaicas e cl&aacute;ssicas</u>, e n&atilde;o modifica&ccedil;&otilde;es mais recentes advindas das l&iacute;nguas africanas, que vieram para o Brasil com seus povos escravizados e subjugados, ou das l&iacute;nguas dos povos amer&iacute;ndios, que aqui j&aacute; se encontravam quando vieram os colonizadores europeus. Tampouco s&atilde;o o resultado de processos de simplifica&ccedil;&atilde;o ou outras modifica&ccedil;&otilde;es espont&acirc;neas causadas pelo contato, durante o processo de transmiss&atilde;o n&atilde;o tradicional da l&iacute;ngua [...] queremos identificar as ra&iacute;zes ling&uuml;&iacute;sticas rom&acirc;nicas e lusitanas que insistem em permanecer em nossas bocas e em nossas falas e que, com mais intensidade, se revelam nas falas e nas bocas dos brasileiros que tiveram pouco acesso aos bancos escolares ou que habitam as &aacute;reas rurais e as periferias</font></span><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR"> das </span> <font size="2"><span lang="PT-BR">grandes cidades <a href="#Naro_Scherre_2007">(<span class="SpellE">Naro</span> e <span class="SpellE">Scherre</span> 2007:17)</a>.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 1cm; text-align: justify; line-height: normal;"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">N&atilde;o h&aacute; espa&ccedil;o suficiente para discutir a argumenta&ccedil;&atilde;o emp&iacute;rica trazida por Naro e Scherre para sustentar suas hip&oacute;teses. Remetemos a <a name="-Galves_2012"></a><a href="#Galves_Charlotte._2012">Galves (2012)</a> e <a name="-Lucchesi_2012"></a><a href="#Lucchesi_Dante._2012">Lucchesi (2012)</a> para uma refuta&ccedil;&atilde;o desses argumentos.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">&Eacute; nesse quadro emp&iacute;rico bastante rico que podemos enfrentar a grande quest&atilde;o contida na &uacute;ltima frase do trecho de Silva Neto reproduzido anteriormente: a da filia&ccedil;&atilde;o. Consideraremos aqui essa quest&atilde;o sob dois &acirc;ngulos. O primeiro, de natureza tanto emp&iacute;rica quanto te&oacute;rica, diz respeito ao efeito do contato. A quest&atilde;o central &eacute; se o contato pode resultar em transfer&ecirc;ncia de tra&ccedil;os/propriedades de uma l&iacute;ngua para outra, ou se seu efeito se limita a processos de reestrutura&ccedil;&atilde;o provavelmente universais, independentes das l&iacute;nguas em presen&ccedil;a. &Eacute; frequentemente nesse caso que se fala de &ldquo;criouliza&ccedil;&atilde;o&rdquo;, apesar de esse tipo de efeito n&atilde;o se limitar provavelmente &agrave;s l&iacute;nguas crioulas.<span style="">&nbsp; </span>O pioneiro dos estudos sobre dialetos ultramarinos do portugu&ecirc;s, Adolfo Coelho, nega veementemente a influ&ecirc;ncia direta de uma l&iacute;ngua sobre outra:</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 42.55pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">Os factos acumulados por n&oacute;s mostram &agrave; evid&ecirc;ncia que os caracteres essenciais desses <span class="SpellE">dialectos</span> s&atilde;o por toda a parte os mesmos, apesar das diferen&ccedil;as de ra&ccedil;a, de clima, das distancias geogr&aacute;ficas e ainda dos tempos. &Eacute; em v&atilde;o que se buscar&aacute;, por exemplo, no indo-portugu&ecirc;s uma influ&ecirc;ncia qualquer do tamul ou do cingal&ecirc;s <a name="-Coelho_1967"></a> </font><a href="#Coelho_Francisco_Adolfo_1967"><font size="2">(Coelho 1967 [1880, 1882, 1886]: 105-106)</font></a></span><o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">Na pr&oacute;xima se&ccedil;&atilde;o, em contraposi&ccedil;&atilde;o a pontos de vista como os de Coelho, abordaremos propriedades morfossint&aacute;ticas do portugu&ecirc;s brasileiro e mostraremos que algumas delas podem ser tratadas como o resultado da transfer&ecirc;ncia de estruturas provenientes de l&iacute;nguas bantas.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">A segunda quest&atilde;o crucial a respeito da filia&ccedil;&atilde;o &eacute; o quadro te&oacute;rico no qual se coloca a quest&atilde;o do contato: o que significa dizer que duas ou mais l&iacute;nguas est&atilde;o em contato? Para tratar brevemente dessa quest&atilde;o, faremos men&ccedil;&atilde;o a seguir a dois modelos de contato, relacionados com duas concep&ccedil;&otilde;es distintas de l&iacute;ngua. </span></font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">O primeiro modelo &eacute; de natureza mentalista e se articula com a teoria de Princ&iacute;pios e Par&acirc;metros, que vem marcando os diferentes desdobramentos da Gram&aacute;tica Gerativa nas &uacute;ltimas tr&ecirc;s d&eacute;cadas. Esse modelo focaliza a rean&aacute;lise efetuada pelo aprendiz na sua tarefa de fixa&ccedil;&atilde;o de par&acirc;metros, tanto na segunda como na primeira l&iacute;ngua. Como veremos em mais detalhes na pr&oacute;xima se&ccedil;&atilde;o, <a href="#Goncalves_Perpetua._2004">Gon&ccedil;alves (2004</a>, <a href="#Goncalves_2010">2010)</a> e <a href="#Goncalves_Chimbutane_2004">Gon&ccedil;alves e <span class="SpellE">Chimbutane</span> (2004)</a>, em estudos sobre o portugu&ecirc;s em Mo&ccedil;ambique, prop&otilde;em uma an&aacute;lise na qual <span class="GramE">levam</span> em conta a a&ccedil;&atilde;o dessa interfer&ecirc;ncia. Uma no&ccedil;&atilde;o essencial que esses dois trabalhos desenvolvem &eacute; a de ambiguidade dos dados da l&iacute;ngua a ser aprendida como L2 em fun&ccedil;&atilde;o da l&iacute;ngua materna:</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 42.55pt; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">certas</font></span></span><span lang="PT-BR"><font size="2"> estruturas geradas pela gram&aacute;tica de uma dada l&iacute;ngua podem ser amb&iacute;guas apenas para os <span class="SpellE">aprendentes</span> dessa l&iacute;ngua como L2, devido &agrave; influ&ecirc;ncia do conhecimento que j&aacute; t&ecirc;m da gram&aacute;tica da sua L1, i.e, a ambiguidade da L2 resulta da possibilidade de as evid&ecirc;ncias geradas pela sua gram&aacute;tica poderem ser analisadas na base de propriedades gramaticais das L1s dos <span class="SpellE">aprendentes</span> <a href="#Goncalves_Chimbutane_2004">(Gon&ccedil;alves e <span class="SpellE">Chimbutane</span> 2004: 23)</a>.</font></span><a style="" href="#_ftn11" name="_ftnref11" title=""><span style="line-height: 115%" lang="SV"><font size="2">[11]</font></span></a><span style="font-size: 9pt;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 4.5pt; text-align: justify; text-indent: 31.5pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">O segundo modelo desconsidera os processos de aquisi&ccedil;&atilde;o e enfatiza a quest&atilde;o da intera&ccedil;&atilde;o entre membros da comunidade. Contrariamente ao primeiro, que define a l&iacute;ngua como uma propriedade interna da mente - o que <a name="-Chomsky_1986"></a><a href="#Chomsky_Noam._1986">Chomsky (1986)</a> chama de <i style="">L&iacute;ngua-I(<span class="SpellE">nterna</span>)</i> -, o segundo v&ecirc; esta como um organismo (equivalente ao que, nos estudos biol&oacute;gicos, denomina-se <i style="">esp&eacute;cie</i>) que, como tal, evolui em fun&ccedil;&atilde;o do seu meio <a name="-Clements_2009"></a><a href="#Clements_J._Clancy._2009">(cf. <span class="SpellE">Clements</span> 2009</a>; <a name="-Mufwene_2008"></a><a href="#Mufwene_Salikoko._2008"><span class="SpellE">Mufwene</span> 2008)</a>.<span style="">&nbsp; </span>Os membros da esp&eacute;cie s&atilde;o os idioletos dos falantes, constitu&iacute;dos de tra&ccedil;os heterog&ecirc;neos (nos diversos n&iacute;veis <span class="SpellE">lingu&iacute;sticos</span>) - compar&aacute;veis aos genes - permanentemente negociados na intera&ccedil;&atilde;o. Essa negocia&ccedil;&atilde;o tem como efeito o favorecimento de certos tra&ccedil;os em detrimento de outros, num processo de competi&ccedil;&atilde;o. <a name="-Negrao_e_Viotti_2011"></a><a href="#Negrao_Viotti._2011">Negr&atilde;o e Viotti (2011</a>, <a name="-Negrao_e_Viotti_2012"></a><a href="#Negrao_e_Viotti_2012">2012)</a> discutem, &agrave; luz dessa teoria, a emerg&ecirc;ncia da constru&ccedil;&atilde;o que denominamos genericamente de <i style="">t&oacute;pico-sujeito</i> em 3.1. Elas explicam que, da perspectiva desse modelo, em situa&ccedil;&atilde;o de contato entre l&iacute;nguas diferentes, o mesmo processo de competi&ccedil;&atilde;o se estabelece, favorecendo tra&ccedil;os lingu&iacute;sticos de maior semelhan&ccedil;a entre as l&iacute;nguas participantes. No caso do portugu&ecirc;s cl&aacute;ssico e do quimbundo, existem, segundo as autoras, estrat&eacute;gias de topicaliza&ccedil;&atilde;o semelhantes, que est&atilde;o na origem da emerg&ecirc;ncia, no portugu&ecirc;s brasileiro, de novas formas em que o t&oacute;pico acaba sendo tratado como um sujeito. </span> </font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">Genericamente, as duas teorias compartilham a id&eacute;ia de que o contato gera sobreposi&ccedil;&atilde;o de tra&ccedil;os de uma l&iacute;ngua &agrave; outra. Por&eacute;m, ao discordarem sobre a natureza do processo em que isso acontece (aquisi&ccedil;&atilde;o de segunda l&iacute;ngua num caso, intera&ccedil;&atilde;o no outro caso), elas diferem crucialmente num ponto. No modelo mentalista, o efeito do contato &eacute; assim&eacute;trico: a segunda l&iacute;ngua &eacute; reinterpretada &agrave; luz da l&iacute;ngua materna dos falantes. Na teoria da competi&ccedil;&atilde;o, ao contr&aacute;rio, o processo &eacute; visto como uma elabora&ccedil;&atilde;o conjunta que resulta na escolha de novos arranjos de tra&ccedil;os a partir de um <i style="">banco (pool)</i> comum.<span style="">&nbsp; </span>Esta &uacute;ltima prev&ecirc;, portanto, que o efeito seja o mesmo para todos os falantes envolvidos, o que n&atilde;o &eacute; obviamente o caso, j&aacute; que as l&iacute;nguas n&atilde;o se influenciam mutuamente, mas uma influencia a outra. A teoria da competi&ccedil;&atilde;o tamb&eacute;m prev&ecirc; que todas as l&iacute;nguas usadas numa comunidade possam ter um efeito sobre as outras. Essa predi&ccedil;&atilde;o n&atilde;o &eacute; feita pelo outro modelo, que considera que, para haver a influ&ecirc;ncia de uma l&iacute;ngua sobre a outra, esta tem que ser aprendida como L2</font></span><a style="" href="#_ftn12" name="_ftnref12" title=""><span style="line-height: 115%" lang="SV"><font size="2">[12]</font></span></a><font size="2"><span lang="PT-BR">. </span> </font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><span style=""><font size="2">&nbsp;</font></span><font size="2">Adotamos aqui o modelo mentalista, por nos parecer, para os objetivos mais imediatos deste trabalho, mais explicativo e ter um poder preditivo mais forte. N&atilde;o resta d&uacute;vida, por&eacute;m, de que esse modelo precisa ser complementado por uma an&aacute;lise das condi&ccedil;&otilde;es <span class="SpellE">sociohist&oacute;ricas</span> nas quais as inova&ccedil;&otilde;es introduzidas pela aquisi&ccedil;&atilde;o de uma L2 se propagam pela sociedade. Primeiro, se as an&aacute;lises que seguem t&ecirc;m fundamento, a influ&ecirc;ncia maci&ccedil;a que os africanos tiveram sobre a forma&ccedil;&atilde;o do portugu&ecirc;s brasileiro se deve certamente ao fato de eles <span class="GramE">terem</span> sido, como mencionado na introdu&ccedil;&atilde;o, um ve&iacute;culo importante da expans&atilde;o da l&iacute;ngua portuguesa pelo territ&oacute;rio brasileiro. Em seguida, n&atilde;o h&aacute; tamb&eacute;m d&uacute;vida de que um processo de sele&ccedil;&atilde;o, favorecido pela chegada regular de falantes de portugu&ecirc;s da metr&oacute;pole, bem como pela urbaniza&ccedil;&atilde;o e escolariza&ccedil;&atilde;o <a name="-Lobo_2001"></a><a href="#Lobo_2001">(cf. Lobo 2001)</a>, se estabeleceu em rela&ccedil;&atilde;o aos tra&ccedil;os inovadores introduzidos de in&iacute;cio, fazendo com que alguns se mantivessem na l&iacute;ngua, enquanto outros desaparecessem, a n&atilde;o ser em comunidades isoladas.<span style="">&nbsp; </span>Os fen&ocirc;menos que estudamos a seguir (com exce&ccedil;&atilde;o das constru&ccedil;&otilde;es de duplo objeto, tratadas em 3.3) s&atilde;o amplamente difundidos em termos geogr&aacute;ficos e compartilhados por todos os segmentos da sociedade brasileira, apesar de poss&iacute;veis diferen&ccedil;as na sua extens&atilde;o e frequ&ecirc;ncia, a serem desveladas em an&aacute;lises dialetais.</font></span><o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 3.7pt 0.0001pt 0cm; line-height: normal;"><b style=""> <font size="2"><span lang="PT-BR">3. Estudo de casos</span></font><o:p></o:p></b></p>         <p style="margin: 0cm 3.7pt 0.0001pt 0cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b> <font size="2"><span lang="PT-BR">3.1 Constru&ccedil;&otilde;es de t&oacute;pico-sujeito</span></font><o:p></o:p></b></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></b></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">Desde o trabalho de <a name="-Pontes_1987"></a><a href="#Pontes_Eunice._1987">Pontes (1987)</a>, as chamadas <i style="">constru&ccedil;&otilde;es de t&oacute;pico-sujeito</i>, exemplificadas em (1) a seguir, t&ecirc;m ocupado um lugar de destaque nos estudos sobre a sintaxe do portugu&ecirc;s brasileiro, n&atilde;o apenas por consistirem, da perspectiva tradicional, num padr&atilde;o fr&aacute;sico inusitado, mas tamb&eacute;m por sugerirem que as variedades europeia e brasileira do portugu&ecirc;s s&atilde;o tipologicamente diferentes no que diz respeito ao estatuto de &ldquo;orienta&ccedil;&atilde;o ao sujeito/t&oacute;pico&rdquo;. O car&aacute;ter inusitado dessas constru&ccedil;&otilde;es est&aacute; no fato de a flex&atilde;o n&atilde;o concordar com o sujeito l&oacute;gico da ora&ccedil;&atilde;o (<i style="">muito carro</i> em (1a) e <i style="">o dentinho</i> em (1b)), mas sim com um termo topicalizado em posi&ccedil;&atilde;o pr&eacute;-verbal que pode corresponder ao que a gram&aacute;tica tradicional classifica como um adjunto adverbial ou complemento locativo (cf. a par&aacute;frase em (2a) para o caso em (1a)) ou a um adjunto adnominal (cf. a par&aacute;frase em (2b) para o caso em (1b)). No que diz respeito &agrave; quest&atilde;o tipol&oacute;gica, o que chama a aten&ccedil;&atilde;o &eacute; o fato de essas constru&ccedil;&otilde;es n&atilde;o serem usuais no portugu&ecirc;s europeu, nem em outras l&iacute;nguas rom&acirc;nicas, o que tem levado muitos estudiosos do portugu&ecirc;s brasileiro a caracteriz&aacute;-lo como tendo uma sintaxe que compartilha propriedades com a das chamadas <i style="">l&iacute;nguas &ldquo;com proemin&ecirc;ncia de t&oacute;pico&rdquo;</i> ou <i style="">&ldquo;orientadas ao discurso&rdquo;</i>, em oposi&ccedil;&atilde;o &agrave;quelas analisadas como sendo consistentemente <i style="">&ldquo;orientadas ao sujeito&rdquo;</i> (vejam-se, dentre outros, os trabalhos de <a name="-Galves_1998"></a><a href="#Galves_Charlotte._1998">Galves 1998</a>; <a name="-Negrao_1999"></a><a href="#Negrao_Esmeralda_V._1999">Negr&atilde;o 1999</a>; <a name="-Duarte_e_Kato_2008"></a><a href="#Duarte_Kato._2008">Duarte e Kato 2008</a>; <a name="-Modesto_2008"></a><a href="#Modesto_Marcello._2008">Modesto 2008</a>; <a name="-Avelar_e_Galves_2011"></a><a href="#Avelar_Galves_2011">Avelar e Galves 2011)</a>.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">1. <span style="">&nbsp; </span><span class="GramE">a.</span> <i style="">Essas ruas</i> passam muito carro.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">b.</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> <i style="">As crian&ccedil;as</i> j&aacute; est&atilde;o nascendo o dentinho.</span></font><o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">2.<span style="">&nbsp;&nbsp; </span>a. <i style="">Nessas ruas</i> passa muito carro.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">b.</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> O dentinho <i style="">das crian&ccedil;as</i> est&aacute; nascendo.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">Em <a name="-Avelar_e_Galves_2013"></a><a href="#Avelar_Galves_2013">Avelar e <span class="SpellE">Galves</span> (2013)</a> e <a name="-Avelar_sd"></a><a href="#Avelar_Juanito_sd">Avelar (a sair)</a>, abordamos essas constru&ccedil;&otilde;es a partir de uma perspectiva <span class="SpellE">sociohist&oacute;rica</span>, indagando sobre os fatores que teriam contribu&iacute;do para a sua emerg&ecirc;ncia no portugu&ecirc;s brasileiro. Considerando exemplos como os que se seguem em (3) e (4), extra&iacute;dos de blogues da internet publicados no Brasil, <a href="#Avelar_Juanito_sd">Avelar (a sair)</a> divide essas constru&ccedil;&otilde;es em dois grupos: (i) o daquelas senten&ccedil;as que mostram o que denomina <i style="">concord&acirc;ncia locativa</i>, exemplificadas em (a)-(b) de (3), assim reunidas porque o termo concordante com a flex&atilde;o verbal indica uma localiza&ccedil;&atilde;o espacial, como observado nas par&aacute;frases em (a&rsquo;)-(b&rsquo;); (<span class="GramE">ii</span>) e o daquelas que denomina <i style="">concord&acirc;ncia possessiva</i>, apresentadas em (a)-(b) de (4), uma vez que, em tais casos, o termo concordante indica um <i style="">possuidor</i>, o que se pode observar pelas par&aacute;frases correspondentes.</font></span><a style="" href="#_ftn13" name="_ftnref13" title=""><span style="line-height: 115%" lang="SV"><font size="2">[13]</font></span></a><span style="font-size: 12pt;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">3.<span style="">&nbsp;&nbsp; </span>Constru&ccedil;&otilde;es de <i style="">t&oacute;pico-sujeito</i> com concord&acirc;ncia locativa</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">a.</font></span></span><span lang="PT-BR"><font size="2"> &ldquo;<i style="">algumas concession&aacute;rias</i> t&atilde;o caindo o pre&ccedil;o [do carro]&rdquo; </font> </span><span style="font-size: 8pt;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">a</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR">&rsquo;. <i style="">Em algumas concession&aacute;rias</i> t&aacute; caindo o pre&ccedil;o do carro.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">(<a href="http://forum.carrosderua.com.br/index.php?showtopic=122656">http://forum.carrosderua.com.br/index.php?showtopic=122656</a>).</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">b.</font></span></span><span lang="PT-BR"><font size="2"> &ldquo;No interior de SP e do Rio, <i style="">algumas cidades</i> nevam&rdquo; </font> </span><span style="font-size: 8pt;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">b&rsquo;. No interior de SP e do Rio, <i style="">em algumas cidades</i> neva.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">(<a href="http://www.youtube.com/all_comments?v=IlOPh-mITyc">http://www.youtube.com/all_comments?v=IlOPh-mITyc</a>).</font></span><span style="font-size: 9pt;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">4.<span style="">&nbsp;&nbsp; </span>Constru&ccedil;&otilde;es de t&oacute;pico-sujeito com concord&acirc;ncia possessiva</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">a.</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> &ldquo;conhe&ccedil;o <i style="">pessoas</i> que fizeram isso e ca&iacute;ram o cabelo&rdquo; </span></font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">a</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR">&rsquo;. ...e o cabelo <i style="">delas/das pessoas</i> caiu.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">(<a href="https://br.answers.yahoo.com/question/index?qid=20081119080133AAFPQLS">https://br.answers.yahoo.com/question/index?qid=20081119080133AAFPQLS</a>).</font></span><span style="font-size: 9pt;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">b.</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> &ldquo;at&eacute; hoje <i style="">eu</i> tou doendo o pesco&ccedil;o de dan&ccedil;ar aquela dan&ccedil;a miser&aacute;vel&rdquo;</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">b&rsquo;. <span class="GramE">at&eacute;</span> hoje <i style="">meu</i> pesco&ccedil;o t&aacute; doendo...</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">(<a href="http://www.flogao.com.br/osgoroboys/33044167">http://www.flogao.com.br/osgoroboys/33044167</a>).</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 70.9pt; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><span style="font-size: 9pt;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">Em <a href="#Avelar_Galves_2013">Avelar e <span class="SpellE">Galves</span> (2013)</a>, argumentamos que a presen&ccedil;a das constru&ccedil;&otilde;es de t&oacute;pico-sujeito no portugu&ecirc;s brasileiro se deve &agrave; influ&ecirc;ncia do aporte lingu&iacute;stico africano introduzido no Brasil por conta do tr&aacute;fico negreiro entre os s&eacute;culos XVI e XIX. Esse argumento &eacute; sustentado pelo fato de o padr&atilde;o fr&aacute;sico comum &agrave;s constru&ccedil;&otilde;es com concord&acirc;ncia locativa ser largamente atestado entre as l&iacute;nguas bantas, sob o r&oacute;tulo do que se convencionou chamar de <i style="">invers&atilde;o locativa</i> na literatura da &aacute;rea.<span style="">&nbsp; </span>Essas constru&ccedil;&otilde;es s&atilde;o exemplificadas em (5)-(7) a seguir com dados de l&iacute;nguas bantas</font></span><a style="" href="#_ftn14" name="_ftnref14" title=""><span style="line-height: 115%" lang="SV"><font size="2">[14]</font></span></a><font size="2"><span lang="PT-BR">, mostrando, tal como nas constru&ccedil;&otilde;es em (3) do portugu&ecirc;s brasileiro, a concord&acirc;ncia do verbo com um constituinte interpretado como lugar ou dire&ccedil;&atilde;o, em vez de se dar com o sujeito l&oacute;gico da senten&ccedil;a, sempre em posi&ccedil;&atilde;o p&oacute;s-verbal.</span></font><o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">5.<span style="">&nbsp;&nbsp; </span>OTJIHERERO <a name="-Marten_2006"></a> </font><a href="#Marten_Lutz._2006"><font size="2">(<span class="SpellE">Marten</span> 2006: 98)</font></a></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><span style=""><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><font size="2"><span class="GramE"><b><i>m&ograve;</i></b></span></font></span><i><font size="2"><span lang="PT-BR">-ng&agrave;nd&aacute;<span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span><b>mw</b>-&aacute;-h&igrave;t&iacute; <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>&ograve;v&aacute;-nd&uacute;</span></font><o:p></o:p></i></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><b> <span lang="EN-US"><font size="2">18</font></span></b><font size="2"><span lang="EN-US">-9.house <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>S<b>C18</b>-PAST-enter <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>2-people</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><span style=""><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><font size="2">&lsquo;Into the house/home entered (the) gests&rsquo;</font></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><font size="2">6.<span style="">&nbsp;&nbsp; </span>KINANDE <a name="-Baker_2003"></a> </font><a href="#Baker_Mark_C._2003"><font size="2">(Baker 2003: <span class="SpellE">exemplo</span> 25)</font></a></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><span class="SpellE"><b><i> <span lang="PT-BR"><font size="2">Omo</font></span></i></b><i><span lang="PT-BR"><font size="2">-mulongo</font></span></i></span><i><span lang="PT-BR"><font size="2"> <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span><span class="GramE"><b>mw</b></span>-a-hik-a <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>(?o-)</font><span class="SpellE"><font size="2">mu-kali</font></span></span><o:p></o:p></i></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><b> <span lang="EN-US"><font size="2">LOC.18</font></span></b><font size="2"><span lang="EN-US">-village <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span><b>18S</b>-T-arrive-FV<span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>(AUG)-CL1-woman.1</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><span style=""><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><font size="2">&lsquo;At the village arrived a woman&rsquo;</font></span><o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><font size="2">7.<span style="">&nbsp;&nbsp; </span>LUBUKUSU <a name="-Diercks_2011"></a> </font><a href="#Diercks_Michael._2011"><font size="2">(<span class="SpellE">Diercks</span> 2011: 703)</font></a></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><span style=""><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><font size="2"><span class="SpellE"><b><i>M&uacute;</i></b><i>-m&uacute;-siir&uacute;</i></span></font></span><i><span lang="EN-US"><font size="2"> <span style="">&nbsp;&nbsp; </span><b>mw</b>-&aacute;-<span class="SpellE">kw&aacute;</span>-<span class="SpellE"><b>m&oacute;</b></span> <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span> </font><span class="SpellE"><font size="2">k&uacute;-m&uacute;-saala</font></span></span><o:p></o:p></i></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><span style=""><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><font size="2"><b>18</b>-3-forest <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span><b>18s</b>-PST-fall-<b>18L</b> <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>3-3-tree</font></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><span style=""><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><font size="2">&lsquo;In the forest fell a <span class="GramE">tree</span>&rsquo;</font></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">&Eacute; importante destacar que o quimbundo, consensualmente apontada, ao lado do quicongo e do umbundo, como a l&iacute;ngua materna da maioria dos africanos introduzidos no Brasil <a href="#Bonvini_Emilio._2008">(<span class="SpellE">Bonvini</span> 2008)</a>, apresenta esse mesmo padr&atilde;o de invers&atilde;o locativa, tal como nos dados destacados em (8) a seguir &ndash; os morfemas classificadores em negrito <i style="">mu</i>-, <span class="SpellE"><i style="">bu</i></span>- e <span class="SpellE"><i style="">ku</i></span>-, introduzindo constituintes locativos em posi&ccedil;&atilde;o pr&eacute;-verbal, s&atilde;o reproduzidos como um prefixo junto &agrave; forma <span class="GramE">verbal -<i style="">ala</i></span><i style=""> (<span class="SpellE">ni</span>)</i> &lsquo;estar, ter&rsquo;, evidenciando o estabelecimento da concord&acirc;ncia entre o locativo e o verbo. Na <span class="SpellE"><i style="">Grammatica</i></span><i style=""> Elementar do Kimbundo ou L&iacute;ngua de Angola</i>, faz-se men&ccedil;&atilde;o ao fato de a sintaxe dessa l&iacute;ngua permitir a concord&acirc;ncia locativa, salientando que &ldquo;quando, por invers&atilde;o, o locativo acontece preceder o verbo, este concorda com elle, tomando-o como prefixo. Na invers&atilde;o, o sujeito logico perde toda influencia sobre o verbo, de modo que n&atilde;o importa a qual cl. sing. ou pl. o sujeito perten&ccedil;a, comtanto que seja de 3<sup>a</sup> pessoa&rdquo; <a name="-Chatelain_188889:_89"></a> </font><a href="#Chatelain_Heli._1888-89"><font size="2">(</font></a></span><a href="#Chatelain_Heli._1888-89"><span class="SpellE"><span lang="PT-BR"><font size="2">Chatelain</font></span></span><span lang="PT-BR"><font size="2"> 1888/89</font></span></a><span lang="PT-BR"><a href="#Chatelain_Heli._1888-89"><font size="2">: 89)</font></a><font size="2">. O efeito da invers&atilde;o observada no quimbundo, que leva o sujeito l&oacute;gico a &ldquo;perder influ&ecirc;ncia&rdquo; sobre o verbo, &eacute; claramente <span class="GramE">v&aacute;lida</span> para os dados em (3) do portugu&ecirc;s brasileiro, o que revela haver uma converg&ecirc;ncia sint&aacute;tica entre esta variedade do portugu&ecirc;s e o quimbundo (bem como as demais l&iacute;nguas bantas) no que tange a propriedades da concord&acirc;ncia locativa.</font></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">8.<span style="">&nbsp;&nbsp; </span>QUIMBUNDO (http://www.linguakimbundu.com/index3.html)</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span> <span lang="ES"><font size="2">a. <b><i>Mu</i></b><i> njibela <b>mu</b>ala ni kitadi?</i> </font> <span style=""><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span></span><font size="2"><span lang="PT-BR">(<i>No bolso tem dinheiro?</i>)</span></font><o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><span style=""><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><font size="2"><span class="GramE">b.</span> <b><i>Bu</i></b><i> kibuna kiami <b>bu</b>ala o kamba rienu?</i> <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>(<i>No meu banco est&aacute; o vosso amigo?</i>)</font></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span> <span lang="ES"><font size="2">c. <b><i>Ku</i></b><i> &lsquo;nzo i&eacute; <b>ku</b>ala ni ndenge? </i> </font><span style=""><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR">(<i>Na tua casa tem crian&ccedil;a?</i>)</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; line-height: normal;"><span lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">Quanto aos casos de concord&acirc;ncia possessiva, exemplificadas em (4) com dados do portugu&ecirc;s brasileiro, seu estudo ainda &eacute; incipiente entre as l&iacute;nguas nigero-congolesas, mas a ocorr&ecirc;ncia desse padr&atilde;o fr&aacute;sico &eacute; registrada em l&iacute;nguas bantas, conforme mostram os exemplos em (9)-(10) a seguir. Observe-se que os termos em posi&ccedil;&atilde;o de sujeito (<span class="SpellE"><i style="">Mavuto</i></span> em (9) e <span class="SpellE"><i style="">child</i></span> em (10)) correspondem aos possuidores do constituinte que se segue ao verbo (respectivamente, <span class="SpellE"><i style="">eyes</i></span> e <span class="SpellE"><i style="">head</i></span>), o que revela um comportamento similar ao dos casos com concord&acirc;ncia possessiva do portugu&ecirc;s brasileiro. </span></font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">9.<span style="">&nbsp;&nbsp; </span>CHICHEWA <a name="-Simango_2007"></a></font><a href="#Simango_Silvester_Ron._2007"> <font size="2">(Simango 2007: exemplo 23)</font></a></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span style="" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><i> <font size="2"><span lang="PT-BR">Mavuto <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>a-na-f-a <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>maso</span></font><o:p></o:p></i></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><span class="SpellE"> <span lang="EN-US"><font size="2">Mavuto</font></span></span><span lang="EN-US"><span style=""><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><font size="2">SM-PST-die-FV <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>eyes</font></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><span style=""><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><font size="2">&lsquo;<span class="SpellE">Mavuto</span> became blind&rsquo; <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>(Lit. &lsquo;<span class="SpellE">Mavuto</span> died eyes&rsquo;)</font></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span style="" lang="EN-US"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">10.<span style=""> </span>HAIA </font> <a href="#Simango_Silvester_Ron._2007"> <font size="2">(Hyman 1977 <i>apud</i> Simango 2007: exemplo 24)</font></a></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><span class="SpellE"><i> <span lang="EN-US"><font size="2">Omwaana</font></span></i></span><i><span lang="EN-US"><font size="2"> <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>n-<span class="SpellE">aa</span>-<span class="SpellE">shaash</span>&rsquo; <span style="">&nbsp;&nbsp; </span> </font><span class="SpellE"><font size="2">omutwe</font></span></span><o:p></o:p></i></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><span style=""><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><font size="2"><span class="GramE">child</span> <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>PR-he-ache <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>head</font></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><span style=""><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><font size="2">&lsquo;The child has a headache&rsquo; <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span>(Lit. &lsquo;The child is <span class="GramE">aching</span> the head&rsquo;)</font></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">A inequ&iacute;voca converg&ecirc;ncia com as l&iacute;nguas bantas no que diz respeito aos casos de concord&acirc;ncia locativa e possessiva torna plaus&iacute;vel a hip&oacute;tese de que as constru&ccedil;&otilde;es de t&oacute;pico-sujeito emergiram no portugu&ecirc;s brasileiro em fun&ccedil;&atilde;o do contato interlingu&iacute;stico, mais precisamente pela transfer&ecirc;ncia de propriedades das l&iacute;nguas faladas pelos africanos, por meio de um processo de <i style="">transmiss&atilde;o lingu&iacute;stica irregular</i>, ao qual nos referimos na introdu&ccedil;&atilde;o deste trabalho. </span></font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">Um aspecto que corrobora essa hip&oacute;tese s&atilde;o as constru&ccedil;&otilde;es de t&oacute;pico-sujeito no portugu&ecirc;s emergente em Mo&ccedil;ambique, em senten&ccedil;as como as que se seguem, apresentadas em Gon&ccedil;alves (2010). O fato de os aprendizes do portugu&ecirc;s como segunda l&iacute;ngua em Mo&ccedil;ambique serem falantes nativos de l&iacute;nguas bantas sugere fortemente que essas constru&ccedil;&otilde;es s&atilde;o o resultado de contato interlingu&iacute;stico, com uma poss&iacute;vel transfer&ecirc;ncia de matrizes oracionais de sua l&iacute;ngua materna para o portugu&ecirc;s aprendido como segunda l&iacute;ngua.</font></span><a style="" href="#_ftn15" name="_ftnref15" title=""><span style="line-height: 115%" lang="SV"><font size="2">[15]</font></span></a><span style="font-size: 12pt;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">11.<span style=""> </span>PORTUGU&Ecirc;S MO&Ccedil;AMBICANO (L2)</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><span style=""><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><font size="2"><span class="GramE">a.</span> <i style="">Ela</i> nasceu dois filhos na Suazil&acirc;ndia. <span class="GramE">( </span>= Dois filhos <i style="">dela</i> nasceram na Suazil&acirc;ndia)</font></span><o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">b.</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> <i style="">Os olhos</i> sa&iacute;ram l&aacute;grimas. <span class="GramE">( </span>= Sa&iacute;ram l&aacute;grimas <i style="">dos olhos</i> )</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">Gon&ccedil;alves destaca ainda constru&ccedil;&otilde;es como aqueles em (12), em que um sintagma preposicionado introduzido pela preposi&ccedil;&atilde;o locativa <i style="">em</i> ocupa a posi&ccedil;&atilde;o de sujeito, produzindo constru&ccedil;&otilde;es que n&atilde;o s&atilde;o gramaticalmente aceitas no portugu&ecirc;s europeu. <a name="-Avelar_e_Cyrino_2008"></a><a href="#Avelar_Cyrino_2008">Avelar e Cyrino (2008)</a> observam padr&otilde;es fr&aacute;sicos desse mesmo tipo no portugu&ecirc;s brasileiro, exemplificados em (13), argumentando, com base em testes sint&aacute;ticos, que o sintagma preposicionado se encontra na posi&ccedil;&atilde;o de sujeito. </span> </font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">12.<span style=""> </span>PORTUGU&Ecirc;S MO&Ccedil;AMBICANO (L2)</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><span style=""><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><font size="2"><span class="GramE">a.</span> <i style="">Na igreja</i> &eacute; pequeno. (= A igreja &eacute; pequena.)</font></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><span style=""><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><font size="2"><span class="GramE">b.</span> <i style="">Na minha casa</i> &eacute; perto da estrada. (= A minha casa &eacute; perto da estrada.)</font></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 6pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">13.<span style=""> </span>PORTUGU&Ecirc;S BRASILEIRO</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">a.</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> &ldquo;<b><i>na minha escola</i></b> aceita cart&atilde;o de cr&eacute;dito&rdquo;</span></font><o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">a</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR">&rsquo;. <span class="GramE"><u>a</u></span><u> minha escola</u> aceita cart&atilde;o de cr&eacute;dito</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">(</font><span style=""><font size="2">twitter.com/<span class="SpellE">giiovannaflores</span>/status/18219596304)</font></span></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">b.</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> &ldquo;<b><i>no meu carro</i></b> faz esse barulho de tuchos hidr&aacute;ulicos&rdquo;</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">b&rsquo;. <span class="GramE"><u>o</u></span><u> meu carro</u> faz esse barulho de tuchos hidr&aacute;ulicos</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">(</font><span style=""><font size="2"><a target="_blank" href="http://www.vectraclube.com.br/forum/viewtopic.php">www.vectraclube.com.br/forum/viewtopic.php</a>?)</font></span></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">&Eacute; importante observar que, similarmente ao portugu&ecirc;s mo&ccedil;ambicano e ao portugu&ecirc;s brasileiro nos casos respectivamente em (12) e (13), algumas l&iacute;nguas bantas exibem estruturas nas quais um sintagma marcado pela presen&ccedil;a de um item adposicional (correspondente &agrave; preposi&ccedil;&atilde;o portuguesa <i style="">em</i>) ocupa a posi&ccedil;&atilde;o de sujeito. Esse &eacute; o caso, por exemplo, do Zulu, com as constru&ccedil;&otilde;es exemplificadas em (14): a diferen&ccedil;a entre (14a) e (14b) &eacute; que, em (14a), o constituinte locativo em posi&ccedil;&atilde;o pr&eacute;-verbal traz um morfema adpositivo (<i style="">ni</i>) equivalente &agrave; preposi&ccedil;&atilde;o <i style="">em</i>, mas n&atilde;o em (14b). No caso de (14a), temos <i style="">E-sikole-ni</i>, que equivale, em portugu&ecirc;s, a &ldquo;na escola&rdquo;, enquanto em (14b) temos <span class="SpellE"><i style="">I-sikole</i></span>, que equivale a &ldquo;a escola&rdquo;. Trata-se da mesma rela&ccedil;&atilde;o observada entre (a)-(b) e (a&rsquo;)-(b&rsquo;) nos exemplos em (13) do portugu&ecirc;s brasileiro, em que um sintagma nominal pode alternar com um sintagma preposicionado em posi&ccedil;&atilde;o de sujeito.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 6pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.15pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">14.<span style=""> </span>ZULU <a name="-Buell_2003"></a> </font><a href="#Buell_Leston._2003"><font size="2">(<span class="SpellE">Buell</span> 2003: <span class="GramE">109;</span>113)</font></a></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">a.</font></span></span><span lang="PT-BR"><font size="2"> [<sub>PP</sub> <span class="SpellE"><b><i>E-si</i></b><i>kole-ni</i></span><span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>]<span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span><span class="SpellE"><b><i>ku</i></b><i>-zo-fund-el-w-a</i></span></font><i><font size="2"> <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>(nga-bantwana)</font></i></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 63.8pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><span style=""><font size="2">&nbsp;</font></span><font size="2"><span class="SpellE"><span class="GramE">loc</span></span>:<b>7-7</b>.<span class="SpellE">school-loc</span> <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span><b>17.<span class="SpellE">SBJ<span style="font-weight: normal;">-fut-study-APPL-psv-fv</span></span></b> <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span><span class="SpellE">by</span>:2-</font><span class="SpellE"><font size="2">child</font></span></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 63.8pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="EN-US">&lsquo;The school will be studied at (by the children)&rsquo;</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 63.8pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><font size="2">b. [<sub>DP</sub> <b><i>I-<span class="SpellE">si<span style="font-weight: normal;">kole</span></span></i></b><i><span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span></i>]</font></span><i><span lang="EN-US"><font size="2"><span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span><span class="SpellE"><b>si</b></span>-fund-el-a <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>a-</font><span class="SpellE"><font size="2">bantwana</font></span></span><o:p></o:p></i></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 63.8pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b> <span lang="EN-US"><span style=""><font size="2">&nbsp;</font></span><font size="2">7-7</font></span></b><font size="2"><span lang="EN-US">.school <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span><b>7.SBJ</b>-study-APPL-FV<span style=""> </span>2<span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>2.child</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 63.8pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><span style=""><font size="2">&nbsp;</font></span><font size="2"><span class="GramE">(Lit.</span> &lsquo;The school studies at the children&rsquo;)</font></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 70.9pt; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><font size="2">&nbsp;</font></span><font size="2"><span lang="PT-BR">Frente a esse conjunto de dados, um poss&iacute;vel argumento contr&aacute;rio &agrave; hip&oacute;tese aqui delineada &eacute; o fato de as constru&ccedil;&otilde;es de t&oacute;pico-sujeito n&atilde;o terem sido, at&eacute; agora, identificadas entre fontes escritas no Brasil ao longo dos s&eacute;culos XVIII e XIX e metade do XX, o que sugere, &agrave; primeira vista, tratar-se de uma inova&ccedil;&atilde;o recente, por conta de mudan&ccedil;as sint&aacute;ticas internas ao sistema da l&iacute;ngua, sem qualquer rela&ccedil;&atilde;o com efeitos de contato interlingu&iacute;stico que pudesse envolver as l&iacute;nguas africanas. &Eacute; importante ter em mente, contudo, que a aus&ecirc;ncia dos dados relevantes em tais fontes n&atilde;o significa que a emerg&ecirc;ncia dessas constru&ccedil;&otilde;es n&atilde;o remonte a fases anteriores do portugu&ecirc;s brasileiro. Dado o conservadorismo ao qual tende a l&iacute;ngua escrita no que diz respeito ao acolhimento de inova&ccedil;&otilde;es gramaticais, seria uma surpresa se as fontes dispon&iacute;veis para estudo provenientes dos s&eacute;culos XVIII, XIX e metade do XX (em sua maioria, documentos de cunho formal) evidenciassem, de forma inequ&iacute;voca, os dados relevantes. </span></font> <o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">Cabe ressaltar que, se a hip&oacute;tese aqui defendida estiver no caminho correto, <span class="GramE">as</span> constru&ccedil;&otilde;es de t&oacute;pico-sujeito devem ter surgido entre as camadas socialmente menos privilegiadas da popula&ccedil;&atilde;o, entre as quais o processo de aquisi&ccedil;&atilde;o do portugu&ecirc;s como L1 era provavelmente bastante sens&iacute;vel &agrave;s inova&ccedil;&otilde;es desencadeadas pelo aprendizado do portugu&ecirc;s como L2 pelos africanos. O mesmo provavelmente n&atilde;o se observava entre as classes socialmente mais favorecidas, que tinham, pelo menos em meio urbano, amplo acesso ao modelo do portugu&ecirc;s europeu. Era essa popula&ccedil;&atilde;o socialmente mais favorecida que produzia a maioria dos textos dos s&eacute;culos XVIII, XIX e primeira metade do XX que temos &agrave; nossa disposi&ccedil;&atilde;o, o que dificultava, obviamente, a entrada de padr&otilde;es fr&aacute;sicos produzidos pelas camadas mais populares na l&iacute;ngua escrita. N&atilde;o &eacute; &agrave; toa que, neste in&iacute;cio do s&eacute;culo XXI, os blogues da internet tenham se mostrado uma fonte bastante prof&iacute;cua para a detec&ccedil;&atilde;o das constru&ccedil;&otilde;es de t&oacute;pico-sujeito, tendo em vista tratar-se de um espa&ccedil;o bastante democr&aacute;tico no que diz respeito &agrave; possibilidade de express&atilde;o escrita, com pessoas de diferentes n&iacute;veis sociais e de escolaridade manifestando suas opini&otilde;es sobre os mais diferentes assuntos, algo bastante inesperado h&aacute; cerca de apenas 20 anos. </span></font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">Portanto, a hip&oacute;tese do contato para explicar o surgimento das constru&ccedil;&otilde;es de t&oacute;pico-sujeito no portugu&ecirc;s brasileiro pode ser mantida, independentemente de tais constru&ccedil;&otilde;es serem identificadas em fontes provenientes dos s&eacute;culos anteriores. </font> </span><span style="font-size: 9pt;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <font size="2"><span lang="PT-BR">3.2 Preposi&ccedil;&otilde;es na introdu&ccedil;&atilde;o de complementos dos verbos de movimento</span></font><o:p></o:p></b></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="SV"><font size="2">Um proeminente contraste entre variedades do portugu&ecirc;s brasileiro e do portugu&ecirc;s europeu &eacute; a possibilidade de as primeiras permitirem, em larga escala, o emprego da preposi&ccedil;&atilde;o locativa em na complementa&ccedil;&atilde;o dos chamados verbos de movimento, como ir, vir e chegar, como em (15a) a seguir. No portugu&ecirc;s europeu, a preposi&ccedil;&atilde;o comumente empregada em contextos fr&aacute;sicos desse tipo &eacute; a, como em (15b)</font></span><a style="" href="#_ftn16" name="_ftnref16" title=""><span style="line-height: 115%" lang="SV"><font size="2">[16]</font></span></a><font size="2"><span lang="PT-BR">.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.15pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">15.<span style=""> </span>a. Fui/Cheguei/Vim <b style=""><i style="">n</i></b><i style="">o cinema</i>.<span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>PB: ok / PE: *</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.15pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><span style=""><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><font size="2"><span class="GramE">b.</span> Fui/Cheguei/Vim <b style=""><i style="">a</i></b><i style="">o cinema</i>.<span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>PB: ok / PE: ok</font></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">O que torna esse uso da preposi&ccedil;&atilde;o <i style="">em</i> interessante para os estudos em torno das din&acirc;micas de contato interlingu&iacute;stico &eacute; o fato de <span class="GramE">variedades africanas de portugu&ecirc;s e espanhol</span> mostrarem essa mesma propriedade. Os dados em (16) e (17) a seguir s&atilde;o exemplos, respectivamente, do portugu&ecirc;s mo&ccedil;ambicano e do espanhol guin&eacute;u-equatoriano, falados como L2 em zonas de l&iacute;nguas bantas.</font></span><a style="" href="#_ftn17" name="_ftnref17" title=""><span style="line-height: 115%" lang="SV"><font size="2">[17]</font></span></a><font size="2"><span lang="PT-BR"> </span> </font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">16.<span style=""> </span>PORTUGU&Ecirc;S MO&Ccedil;AMBICANO (L2)<span class="GramE"><span style="">&nbsp; </span></span> </font><a href="#Goncalves_Perpetua._2010"><font size="2">(Gon&ccedil;alves 2010: 157-161)</font></a></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><span style=""><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><font size="2"><span class="GramE">a.</span> &ldquo;vai l&aacute; <b style=""><i style="">em</i></b><i style=""> casa</i> tirar os cabritos&rdquo;<span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>b. &ldquo;chego ali <b style=""><i style="">n</i></b><i style="">a cantina</i>&rdquo;</font><span style=""><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">17.<span style=""> </span>ESPANHOL GUIN&Eacute;U-EQUATORIANO (L2) <a name="-Quilis_e_Casado-Fresnillo_1995"></a> </font><a href="#Quilis_Casado-Fresnillo_1995"><font size="2">(<span class="SpellE">Quilis</span> e <span class="SpellE">Casado-Fresnillo</span> 1995: 488-493)</font></a></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span> <font size="2"><span lang="ES">a. &ldquo;llevan ese cacao <b style=""><i style="">en</i></b><i style=""> casa&rdquo; </i><span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>b. &ldquo;fui <b style=""><i style="">en</i></b></span></font><i style=""><font size="2"><span lang="ES"> el ayuntamiento</span></font><o:p></o:p></i></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="ES"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">Especificamente sobre o portugu&ecirc;s mo&ccedil;ambicano, <a href="#Goncalves_2010">Gon&ccedil;alves (2010)</a> chama a aten&ccedil;&atilde;o para a exist&ecirc;ncia de tr&ecirc;s padr&otilde;es de complementa&ccedil;&atilde;o direcional, em contraste com o portugu&ecirc;s europeu, que emergem da aquisi&ccedil;&atilde;o do portugu&ecirc;s como L2 em Mo&ccedil;ambique: sintagmas nominais antecedidos por <i style="">em</i>, (cf. 18a); sintagmas nominais antecedidos simultaneamente por <i style="">para</i> e <i style="">em</i>, (cf. 18b); e sintagmas nominais sem qualquer preposi&ccedil;&atilde;o que o anteceda, (cf. 18c). </span></font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">18.<span style=""> </span>PORTUGU&Ecirc;S MO&Ccedil;AMBICANO (L2)<span class="GramE"><span style="">&nbsp; </span></span> </font><a href="#Goncalves_2010"><font size="2">(Gon&ccedil;alves 2010: 158-161)</font></a></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">a.</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> <i style="">em + SN</i>: &ldquo;quando volt&aacute;vamos <b style=""><i style="">em</i></b><i style=""> casa</i>&rdquo;</span></font><i style=""><o:p></o:p></i></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">b.</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> <i style="">para + em + SN</i>: &ldquo;eu vou <b style=""><i style="">para n</i></b><i style="">o rio</i> para pescar&rdquo;</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">c.</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> <i style="">SN</i>: &ldquo;fomos <i style="">jardim</i>&rdquo;</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">De acordo com Gon&ccedil;alves, a emerg&ecirc;ncia desses tr&ecirc;s padr&otilde;es &eacute; devida &agrave; transfer&ecirc;ncia de propriedades morfossint&aacute;ticas das l&iacute;nguas bantas para o portugu&ecirc;s adquirido como L2 por seus falantes nativos. N&atilde;o h&aacute; aqui espa&ccedil;o para mostrar todos os argumentos dispostos por Gon&ccedil;alves na apresenta&ccedil;&atilde;o da sua hip&oacute;tese, mas, em linhas gerais, a autora observa que, em l&iacute;nguas como o <span class="SpellE">changana</span>, faladas como L1 na regi&atilde;o de Maputo, constituintes com intepreta&ccedil;&atilde;o locativa e/ou direcional podem trazer em sua configura&ccedil;&atilde;o um &iacute;ndice locativo (o <span class="GramE">sufixo &ndash;<i style="">eni</i></span>), como em (19) a seguir, que n&atilde;o altera o estatuto categorial do SN (Sintagma Nominal) &ndash; ou seja, n&atilde;o o transforma num sintagma preposicionado: no termo <span class="SpellE"><i style="">kerek-eni</i></span> &ldquo;na igreja&rdquo;, <i style="">-eni </i>n&atilde;o se caracteriza como uma posposi&ccedil;&atilde;o; o termo que abarca esse sufixo se configura integralmente como um SN que serve para indicar <i style="">lugar onde</i>.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">19.<span style=""> </span>CHANGANA: complemento direcional </font> <a href="#Goncalves_Perpetua._2010"><font size="2">(Gon&ccedil;alves 2010: p. 134)</font></a></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="SpellE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">Tin-tombhi</font></span></span><span lang="PT-BR"><font size="2"> <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span><span class="SpellE">ti-y-e</span> <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span> </font><span class="SpellE"><i style=""><font size="2">kerek-</font><b style=""><font size="2">eni</font></b></i></span></span><i style=""><o:p></o:p></i></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><i style=""> <span lang="PT-BR"><font size="2">10-rapariga <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>10MS-ir-PS <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>9igreja-</font><b style=""><font size="2">LOC</font></b></span><o:p></o:p></i></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">&lsquo;As raparigas foram &agrave; <span class="GramE">igreja.</span>&rsquo;</font><span style=""><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">Gon&ccedil;alves ressalta que, nas l&iacute;nguas bantas, &ldquo;os constituintes que exprimem <i style="">lugar onde</i> s&atilde;o normalmente realizados como SN, <span class="GramE">os quais, para al&eacute;m de poderem desempenhar a fun&ccedil;&atilde;o de obl&iacute;quo, tem</span> tamb&eacute;m acesso &agrave;s posi&ccedil;&otilde;es sint&aacute;cticas de sujeito e objeto&rdquo; </font> <a href="#Goncalves_Perpetua._2010"> <font size="2">(Gon&ccedil;alves 2010: 134)</font></a></span><a style="" href="#_ftn18" name="_ftnref18" title=""><span style="line-height: 115%" lang="SV"><font size="2">[18]</font></span></a><font size="2"><span lang="PT-BR">. Os exemplos em (20) e (21) a seguir, que trazem um argumento locativo <span class="GramE">com -<i style="">eni</i></span> como sujeito e como objeto, respectivamente, confirmam o estatuto de <i style="">kerek-eni</i> como um SN; se se tratasse de um sintagma preposicionado, as constru&ccedil;&otilde;es deveriam resultar agramaticais, uma vez que ocorrem em posi&ccedil;&otilde;es nas quais esse tipo de sintagma n&atilde;o &eacute; autorizado, o que n&atilde;o &eacute; o caso.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">20.<span style=""> </span>CHANGANA: termo locativo em posi&ccedil;&atilde;o de sujeito </font> <a href="#Goncalves_Perpetua._2004"><font size="2">(Gon&ccedil;alves 2010: 134)</font></a></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="SpellE"><i style=""> <span lang="PT-BR"><font size="2">Kerek-</font><b style=""><font size="2">eni</font></b></span></i></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span><span class="SpellE">ku-tsongo</span> <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span><span class="SpellE">k-a</span> <span class="SpellE">hina</span> <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>ku-sasek-ile</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><i style=""> <font size="2"><span lang="PT-BR">17igreja-<b style="">LOC</b> 17-pequeno <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>17-GEN n&oacute;s <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>17-bonita</span></font><o:p></o:p></i></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">&lsquo;A nossa pequena igreja &eacute; bonita&rsquo;<span class="GramE"><span style="">&nbsp; </span></span>/<span style="">&nbsp; </span>Lit.: &lsquo;Em igreja pequena de n&oacute;s &eacute; bonita&rsquo;</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span style="" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">21.<span style=""> </span>CHANGANA: termo locativo em posi&ccedil;&atilde;o de objeto </font> <a href="#Goncalves_Perpetua._2010"><font size="2">(Gon&ccedil;alves 2010: 134)</font></a></span><o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="SpellE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">Tin-tombhi</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>t-a-ku-tiv-a <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span><span class="GramE">(</span><span class="SpellE">kerek-<b style="">eni</b></span>)</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><i style=""> <span lang="PT-BR"><font size="2">10-rapariga <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>10MS-PRE-17MO-<span class="SpellE">conhecer-VF</span> <span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>17igreja-</font><b style=""><font size="2">LOC</font></b></span><o:p></o:p></i></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">&lsquo;As raparigas conhecem a igreja&rsquo; /<span class="GramE"> <span style="">&nbsp;&nbsp;</span></span>Lit.: &lsquo;As raparigas conhecem em igreja&rsquo;</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span style="" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">Frente a essa propriedade de l&iacute;nguas como o changana, a autora prop&otilde;e ter havido uma rean&aacute;lise da preposi&ccedil;&atilde;o <i style="">em</i> entre dados do portugu&ecirc;s mo&ccedil;ambicano como os apresentados em (a)-(b) de (18): uma vez que as l&iacute;nguas bantas podem apresentar um morfema locativo &ndash; o item <i style="">-eni</i> (semanticamente equivalente &agrave; preposi&ccedil;&atilde;o <i style="">em</i> do portug&ecirc;s) na arquitetura interna dos <span class="SpellE">SNs</span>, os falantes dessas l&iacute;nguas passaram a tratar o item <i style="">em</i> do portugu&ecirc;s n&atilde;o mais como uma preposi&ccedil;&atilde;o introdutora de sintagmas nominais, mas como um morfema locativo que disp&otilde;e da mesma natureza que o identificado naquelas l&iacute;nguas. Dessa perspectiva, os constituintes introduzidos por <i style="">em</i> nos exemplos em (18a) n&atilde;o devem ser caracterizados como sintagmas preposicionados, mas como <span class="SpellE">SNs</span> n&atilde;o preposicionados que abarcam um morfema locativo em sua constitui&ccedil;&atilde;o. Isso explica por que os constituintes introduzidos por <i style="">em</i> podem ser antecedidos pela preposi&ccedil;&atilde;o <i style="">para</i> no portugu&ecirc;s mo&ccedil;ambicano, como em (18b): segundo Gon&ccedil;alves, n&atilde;o estamos diante da coocorr&ecirc;ncia de duas preposi&ccedil;&otilde;es (<i style="">para</i> e <i style="">em</i>), mas de um SN que traz em seu interior o morfema locativo <i style="">em</i> e &eacute; introduzido pela preposi&ccedil;&atilde;o <i style="">para</i>. Essa an&aacute;lise nos leva a considerar que, no portugu&ecirc;s mo&ccedil;ambicano, a diferen&ccedil;a entre (18a) e (18c) n&atilde;o est&aacute;, respectivamente, na presen&ccedil;a ou aus&ecirc;ncia da preposi&ccedil;&atilde;o: a rigor, dentro dessa an&aacute;lise, a aus&ecirc;ncia da preposi&ccedil;&atilde;o tamb&eacute;m se d&aacute; em (18a); o que distingue os dois grupos &eacute;, portanto, o fato de os complementos das constru&ccedil;&otilde;es em (18a) serem sintagmas nominais que trazem o morfema locativo <i style="">em</i> no seu interior, ao passo que os complementos em (18c) s&atilde;o sintagmas nominais que n&atilde;o trazem tal morfema.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">Parece-nos, &agrave; primeira vista, que a proposta de Gon&ccedil;alves em torno da rean&aacute;lise de <i style="">em</i> como um morfema locativo n&atilde;o pode ser aplicada ao portugu&ecirc;s brasileiro comum, do contr&aacute;rio seria esperado que os padr&otilde;es apresentados em (18b) e (18c) tamb&eacute;m fossem usuais nessa variedade, o que n&atilde;o &eacute; o caso</font></span><a style="" href="#_ftn19" name="_ftnref19" title=""><span style="line-height: 115%" lang="SV"><font size="2">[19]</font></span></a><span lang="PT-BR"><font size="2">. Contudo, em um estudo preliminar sobre complementos direcionais em afro-variedades de portugu&ecirc;s, <a name="-Avelar_e_&Aacute;lvarez-L&oacute;pez_2013"></a><a href="#Avelar_%C1lvarez-L%F3pez_2013">Avelar e &Aacute;lvarez-L&oacute;pez (2013)</a> <span class="GramE">observam</span> casos de aus&ecirc;ncia de preposi&ccedil;&atilde;o no chamado <i style="">portugu&ecirc;s afro-brasileiro</i> falado na comunidade de Helv&eacute;cia</font></span><a style="" href="#_ftn20" name="_ftnref20" title=""><span style="line-height: 115%" lang="SV"><font size="2">[20]</font></span></a><font size="2"><span lang="PT-BR">, interior da Bahia, exemplificados em (22) a seguir. Outro fato interessante &eacute; que, entre os 148 dados levantados pelos autores nas amostras de fala de Helv&eacute;cia, n&atilde;o foi identificada uma ocorr&ecirc;ncia sequer com a preposi&ccedil;&atilde;o <i style="">a</i>: os dados revelam haver uma varia&ccedil;&atilde;o entre aus&ecirc;ncia e presen&ccedil;a de preposi&ccedil;&atilde;o (em geral, <i style="">em</i> ou <i style="">para</i>), sem que <i style="">a</i> esteja presente entre os itens dispon&iacute;veis aos falantes dessa comunidade para introduzir complementos direcionais.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">22.<span style=""> </span>PORTUGU&Ecirc;S AFRO-BRASILEIRO (<span class="GramE">Helv&eacute;cia, Bahia/Brasil</span>)</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">a.</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> &ldquo;a primeira vez que fui <i style="">o m&eacute;dico</i>&rdquo; (= ...que fui <i style="">no/ao m&eacute;dico</i>.)</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">b.</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> &ldquo;vou <i style="">quase toda festa</i> que tem em Helv&eacute;cia&rdquo; (= vou <i style="">em/a quase toda festa</i>...)</span></font><o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">c.</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> &ldquo;quando chega l&aacute; <i style="">Man&eacute; Peixoto</i>&rdquo; (= quando chega l&aacute; <i style="">em/a Man&eacute; Peixoto</i>)</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><span style="font-size: 12pt;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">Os fatos relativos &agrave; aus&ecirc;ncia <i style="">vs</i>. presen&ccedil;a de preposi&ccedil;&atilde;o, observados no portugu&ecirc;s afro-brasileiro, bem como no portugu&ecirc;s L2 de Mo&ccedil;ambique, podem ser reveladores do est&aacute;gio inicial das mudan&ccedil;as que levaram &agrave; generaliza&ccedil;&atilde;o de <i style="">em</i> como elemento introdutor dos complementos direcionais entre as variedades do portugu&ecirc;s brasileiro contempor&acirc;neo. Se esta hip&oacute;tese estiver no caminho correto, a sintaxe de complementa&ccedil;&atilde;o direcional caracter&iacute;stica do portugu&ecirc;s brasileiro contempor&acirc;neo pode ser tratada como um desdobramento do que vemos hoje no portugu&ecirc;s afro-brasileiro de Helv&eacute;cia, com os casos de aus&ecirc;ncia de preposi&ccedil;&atilde;o tendo sido suprimidos por raz&otilde;es que ainda precisam ser compreendidas. Uma poss&iacute;vel explica&ccedil;&atilde;o est&aacute; no que <a href="#Lucchesi_Dante._2009b">Lucchesi (2009b: 71)</a> aponta como <span class="SpellE">consequ&ecirc;ncias</span> da miscigena&ccedil;&atilde;o e da integra&ccedil;&atilde;o social entre escravos e n&atilde;o escravos: como j&aacute; ressaltado na introdu&ccedil;&atilde;o deste trabalho, os dois fatores &ldquo;favorecem a assimila&ccedil;&atilde;o dos padr&otilde;es lingu&iacute;sticos dominantes por parte dos dominados&rdquo; e &ldquo;abrem vias de introdu&ccedil;&atilde;o, na fala das camadas m&eacute;dias e altas, de estruturas criadas por mudan&ccedil;as nos extratos mais baixos&rdquo;. Esse pode ter sido o cen&aacute;rio que conduziu &agrave; generaliza&ccedil;&atilde;o de <i style="">em</i> na complementa&ccedil;&atilde;o direcional entre falantes de todos os estratos sociais no Brasil (com o emprego dessa preposi&ccedil;&atilde;o sendo uma influ&ecirc;ncia dos estratos mais baixos sobre os mais altos) e, ao mesmo tempo, bloqueou a difus&atilde;o dos casos em que a preposi&ccedil;&atilde;o &eacute; eliminada, bem como garantiu uma &ldquo;sobrevida&rdquo; &agrave; preposi&ccedil;&atilde;o <i style="">a</i>, ainda que em baixa frequ&ecirc;ncia (uma influ&ecirc;ncia devida &agrave; a&ccedil;&atilde;o dos extratos mais altos sobre os mais baixos). </span></font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">As particularidades atestadas no portugu&ecirc;s afro-brasileiro <span class="GramE">podem,</span> dessa perspectiva, ser vistas como resultado do isolamento geogr&aacute;fico e social em que a comunidade de fala permaneceu durante um longo per&iacute;odo, o que permitiu a preserva&ccedil;&atilde;o de marcas lingu&iacute;sticas reveladoras do est&aacute;gio em que os efeitos da aquisi&ccedil;&atilde;o do portugu&ecirc;s como L2 pelos africanos se faziam ver mais facilmente. Tendo em vista esse conjunto de considera&ccedil;&otilde;es, &eacute; perfeitamente plaus&iacute;vel a hip&oacute;tese de que a generaliza&ccedil;&atilde;o de <i style="">em</i> na introdu&ccedil;&atilde;o de complementos direcionais seja uma influ&ecirc;ncia de substrato, por meio da difus&atilde;o de marcas presentes no portugu&ecirc;s adquirido como L2 pelos africanos, afetado pela transfer&ecirc;ncia de propriedades gramaticais do aporte lingu&iacute;stico africano introduzido no Brasil, na linha do proposto por <a href="#Goncalves_Perpetua._2010">Gon&ccedil;alves (2010)</a> para o portugu&ecirc;s mo&ccedil;ambicano. </span></font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">N&atilde;o podemos, contudo, descartar a possibilidade de essa generaliza&ccedil;&atilde;o ser, pelo menos em parte, o resultado n&atilde;o da influ&ecirc;ncia de substratos africanos, mas da dificuldade, por parte dos adquirentes de portugu&ecirc;s como L2, de assimilar propriedades relativas &agrave; sintaxe da complementa&ccedil;&atilde;o direcional, em especial no que diz respeito &agrave; escolha da preposi&ccedil;&atilde;o introdutora dos complementos. A preposi&ccedil;&atilde;o <i style="">a</i> pode ter sido eliminada da complementa&ccedil;&atilde;o direcional no portugu&ecirc;s afro-brasileiro por ser de baixa sali&ecirc;ncia f&ocirc;nica, o que teria dificultado a sua percep&ccedil;&atilde;o (e consequente produ&ccedil;&atilde;o) por parte dos aprendizes africanos de portugu&ecirc;s como L2. Isso nos levaria a considerar os casos de aus&ecirc;ncia de preposi&ccedil;&atilde;o n&atilde;o como o resultado de uma influ&ecirc;ncia de substrato, mas como um fato extensivo &agrave; supress&atilde;o de <i style="">a</i> nesses contextos (cf. adiante o caso do artigo feminino). Por sua vez, a generaliza&ccedil;&atilde;o de <i style="">em</i> poderia, dessa perspectiva, ser explicada pelo fato de essa ser a preposi&ccedil;&atilde;o can&ocirc;nica do portugu&ecirc;s para introduzir constituintes que expressam <i style="">lugar onde</i>: uma vez que os complementos direcionais s&atilde;o, quase sempre, inerentemente locativos, n&atilde;o seria surpresa se os aprendizes de portugu&ecirc;s como L2 fossem levados &agrave; conclus&atilde;o de que <i style="">em</i> &eacute; um item que serve &agrave; introdu&ccedil;&atilde;o de complementos desse tipo, principalmente diante da dificuldade em assimilar a preposi&ccedil;&atilde;o <i style="">a</i>. </span> </font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">Decidir qual das duas hip&oacute;teses est&aacute; no caminho correto, ou at&eacute; mesmo saber se uma e outra devem ser combinadas para explicitar apropriadamente os fatos relevantes, demanda ampliar o escopo deste estudo para as variedades do portugu&ecirc;s fora do eixo &Aacute;frica-Brasil (por exemplo, na &Aacute;sia), no intuito de verificar se, sem a presen&ccedil;a das l&iacute;nguas bantas como <span class="GramE">substrato, encontramos</span> ou n&atilde;o os mesmos efeitos quanto ao uso de preposi&ccedil;&otilde;es junto a complementos direcionais. Exige igualmente atentar para outros contextos de uso das preposi&ccedil;&otilde;es locativas e direcionais (por exemplo, entre os chamados adjuntos adverbiais e predicados espa&ccedil;o-temporais) tanto nas l&iacute;nguas bantas quanto nas variedades do portugu&ecirc;s, no intuito de verificar em que medida as converg&ecirc;ncias sint&aacute;ticas j&aacute; atestadas na complementa&ccedil;&atilde;o direcional se estendem para outros padr&otilde;es fr&aacute;sicos.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;</font></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></b></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"><b style=""> <span lang="PT-BR"><font size="2">3.3 Preposi&ccedil;&atilde;o</font></span></b></span><b style=""><font size="2"><span lang="PT-BR"> em express&otilde;es dativas</span></font><o:p></o:p></b></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></b></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">O desuso da preposi&ccedil;&atilde;o <i style="">a</i> tamb&eacute;m est&aacute; no centro de uma constru&ccedil;&atilde;o<b style=""> </b>presente em alguns dialetos do portugu&ecirc;s brasileiro, como os da Zona da Mata <a name="-Scher_1996"></a><a href="#Scher_Ana_Paula._1996" rel="tag">(<span class="SpellE">Scher</span> 1996)</a> e de Helv&eacute;cia <a name="-Baxter_e_Lucchesi_1997"></a><a href="#Baxter_Lucchesi._1997">(<span class="SpellE">Baxter</span> e Lucchesi 1997</a>; <a name="-Lucchesi_e_Mello_2009"></a><a href="#Lucchesi_Mello._2009">Lucchesi e Mello 2009)</a>. Trata-se da constru&ccedil;&atilde;o de objeto duplo (COD), ou altern&acirc;ncia dativa, tamb&eacute;m observada na fala dos mo&ccedil;ambicanos que t&ecirc;m o portugu&ecirc;s como L2 <a href="#Goncalves_Perpetua._2004">(Gon&ccedil;alves 2004</a>, <a href="#Goncalves_Perpetua._2010">2010)</a>, em frases das Atas dos Brasileiros escritas por afrodescendentes diretos <a name="-Oliveira_2006"></a><a href="#Oliveira_Klebson._2006">(Oliveira 2006)</a> e em textos de cunho administrativo e jur&iacute;dico redigidos em Angola, no s&eacute;culo XIX, por africanos falantes de quimbundo e <span class="SpellE">quicongo</span> <a href="#Tavares_Santos_2002">(Tavares <span class="GramE"><i style="">et</i></span><i style=""> al</i>. 2002)</a>:</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">23. PORTUGU&Ecirc;S AFRO-BRASILEIRO - Helv&eacute;cia/Bahia </font> <a href="#Lucchesi_Mello._2009"> <font size="2">(Lucchesi e Mello 2009: 442-443)</font></a></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">a.</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> &ldquo;ele vendia <b style="">compade Jac&oacute;</b> porco gordo&rdquo; (Ele vendia um porco gordo <i style="">a/para Compadre Jac&oacute;</i>.)</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">b.</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> &ldquo;c&ecirc; manda pedi um empresti <b style="">ele</b>&rdquo; (Voc&ecirc; manda pedir um empr&eacute;stimo <i style="">a ele</i>.)</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">24.<span style=""> </span>PORTUGU&Ecirc;S MO&Ccedil;AMBICANO L2 </font> <a href="#Goncalves_Perpetua._2004"><font size="2">(Gon&ccedil;alves 2004: 239)</font></a></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">&ldquo;uma crian&ccedil;a deu <b>o individuo</b> as chaves&rdquo; (Uma crian&ccedil;a deu as chaves <i style="">a/para o indiv&iacute;duo</i>.)</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">25.<span style=""> </span>PORTUGU&Ecirc;S AFRO-BRASILEIRO &ndash; S&Eacute;CULO XIX (Atas dos Brasileiros, <a href="#Oliveira_2006">Oliveira 2006</a>) </span></font> <o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">&ldquo;Senhor Prizidente <u>levou <span class="SpellE"><b>ocuisimento</b></span> da <span class="SpellE">Sembreia</span></u> um <span class="SpellE">riquirimento</span> do S<i>enho</i>r Manoel Leonardo&rdquo;</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">(O Sr Presidente levou ao conhecimento da Assembl&eacute;ia um requerimento do Sr Manoel Leonardo) </span> </font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">26.<span style=""> </span>PORTUGU&Ecirc;S ANGOLANO &ndash; S&Eacute;CULO XIX (Textos administrativos e jur&iacute;dicos, <a href="#Tavares_Santos_2002">Tavares <span class="GramE"><i style="">et</i></span><i style=""> al</i>. 2002: 130;153</a>)</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">a.</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> &ldquo;...e perguntando o mesmo chefe <b>o Autor</b> se tinha mais qui dizer&rdquo; </span></font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 3.7pt 3pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">(</font></span><span lang="FR"><font size="2">e perguntando o chefe ao autor se tinha mais que dizer.</font></span><span style="font-size: 9pt;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="FR"><font size="2">b. </font> </span><span lang="PT-BR"> <font size="2">&ldquo;...</font></span><span lang="FR"><font size="2">ficando os Reos responcaves de pagarem <b><u>o Aucttor</u></b>, <span class="GramE"><u>a</u></span> quantia de vinti e seis mil duzentos e sincoenta</font></span><span lang="PT-BR"><font size="2">&rdquo;</font></span><span style="font-size: 9pt;" lang="FR"><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="FR">(<span class="GramE">ficando</span> os r&eacute;us respons&aacute;veis de pagarem ao autor a quantia de vinte e seis mil e duzentos e cinquenta.)</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 4.5pt; text-align: justify; text-indent: 23.85pt; line-height: normal;"> <span lang="FR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 0cm; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">Com base em um estudo pr&eacute;vio desenvolvido sobre dados de vinte l&iacute;nguas crioulas, <a href="#Lucchesi_Mello._2009">Lucchesi e Mello (2009: 437)</a> destacam que a COD &eacute; encontrada em todas essas l&iacute;nguas, &agrave; exce&ccedil;&atilde;o do malaio-portugu&ecirc;s. &Eacute;, por outro lado, uma propriedade de todas as l&iacute;nguas do oeste africano, assim como das bantas, o que torna a hip&oacute;tese da influ&ecirc;ncia dessas l&iacute;nguas na emerg&ecirc;ncia de <span class="SpellE">CODs</span> em <span class="GramE">portugu&ecirc;s bastante atrativa</span>. Tal hip&oacute;tese &eacute;, contudo, enfraquecida pela exist&ecirc;ncia desse mesmo fen&ocirc;meno em l&iacute;nguas crioulas fora da &Aacute;frica, como as dos oceanos &Iacute;ndico e Pac&iacute;fico. </span></font> <o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 0cm; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a href="#Goncalves_Perpetua._2010"><font size="2">Gon&ccedil;alves (2010)</font></a><font size="2"> argumenta, por&eacute;m, que o COD em portugu&ecirc;s mo&ccedil;ambicano L2 &eacute; resultado da interfer&ecirc;ncia da gram&aacute;tica materna dos falantes de l&iacute;nguas bantas, nas quais, contrariamente ao portugu&ecirc;s, o verbo pode atribuir caso a dois sintagmas nominais. A quest&atilde;o &eacute; saber por que e como essa propriedade da l&iacute;ngua materna &eacute; retida na aquisi&ccedil;&atilde;o da L2, em contradi&ccedil;&atilde;o com os enunciados presentes nesta. A resposta de Gon&ccedil;alves &eacute; que os dados do portugu&ecirc;s s&atilde;o amb&iacute;guos para os falantes de l&iacute;nguas bantas, uma vez que a preposi&ccedil;&atilde;o <i style="">a</i> ora parece desempenhar um papel puramente sint&aacute;tico (de atribuidor de caso quando o verbo tem dois argumentos, como <i style="">dar</i>), ora se comporta como uma preposi&ccedil;&atilde;o que seleciona semanticamente seu complemento, em articula&ccedil;&atilde;o com verbos de um argumento s&oacute; (como <i style="">telefonar</i>). Frente a essa ambiguidade, os dados do portugu&ecirc;s s&atilde;o analisados com base na gram&aacute;tica das l&iacute;nguas bantas: o verbo atribui dois casos, prescindindo da preposi&ccedil;&atilde;o em frases como as exemplificadas anteriormente em (24), e a preposi&ccedil;&atilde;o <i style="">a</i> se comporta como um item lexical pleno que seleciona semanticamente um objeto humano como alvo ou benefici&aacute;rio, independentemente de o verbo ser transitivo ou intransitivo. Esta an&aacute;lise tem a grande vantagem de permitir derivar um fen&ocirc;meno aparentemente contradit&oacute;rio em rela&ccedil;&atilde;o ao que observamos nas constru&ccedil;&otilde;es de altern&acirc;ncia dativa: o uso da preposi&ccedil;&atilde;o <i style="">a</i> junto a objetos diretos</font></span><a style="" href="#_ftn21" name="_ftnref21" title=""><span style="line-height: 115%" lang="SV"><font size="2">[21]</font></span></a><font size="2"><span lang="PT-BR">, como exemplificado a seguir em dados de <a href="#Goncalves_Perpetua._2010">Gon&ccedil;alves (2010)</a> e <a href="#Tavares_Santos_2002">Tavares <span class="GramE"><i style="">et</i></span><i style=""> al</i>. (2002)</a>:</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 0cm; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="FR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">27.<span style=""> </span>PORTUGU&Ecirc;S MO&Ccedil;AMBICANO L2 </font> <a href="#Goncalves_Perpetua._2010"><font size="2">(Gon&ccedil;alves 2010: 128)</font></a></span><span style="font-size: 9pt;" lang="FR"><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">a.</font></span></span><span lang="PT-BR"><font size="2"> &ldquo;</font></span><span lang="FR"><font size="2">A natureza n&atilde;o pode dominar <b><i style=""><u>a</u></i></b></font><i style=""><font size="2">o homem</font></i></span><span lang="PT-BR"><font size="2">&rdquo; </font></span><font size="2"><span lang="FR">(A natureza n&atilde;o pode dominar o homem.)</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="FR"><font size="2">b. </font> </span><span lang="PT-BR"> <font size="2">&ldquo;</font></span><span lang="FR"><font size="2">Uma das amigas foi visitar <b><i style=""><u>a</u></i></b></font><i style=""><font size="2"> ela</font></i></span><span lang="PT-BR"><font size="2">&rdquo;</font></span><font size="2"><span lang="FR"> (Uma das amigas foi visit&aacute;-la/visitar ela.)</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="FR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">28.<span style=""> </span>PORTUGU&Ecirc;S ANGOLANO &ndash; S&Eacute;CULO XIX (Textos administrativos e jur&iacute;dicos, </font> <a href="#Tavares_Santos_2002"><font size="2">Tavares <span class="GramE"><i style="">et</i></span><i style=""> al</i>. 2002: 142)</font></a></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">a.</font></span></span><span lang="PT-BR"><font size="2"> &ldquo;</font></span><span lang="FR"><font size="2">tendo tambem Captivado <b><i style=""><u>a</u></i></b></font><i style=""><font size="2"> Sebasti&atilde;o Amazengo</font></i></span><span lang="PT-BR"><font size="2">&rdquo;</font></span><span lang="FR"><font size="2"> (Tendo prendido tamb&eacute;m Sebasti&atilde;o Amazengo.)</font></span><span style="font-size: 12pt;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="FR"><font size="2">b. </font> </span><span lang="PT-BR"> <font size="2">&ldquo;</font></span><span lang="FR"><font size="2">sendo perguntado, pello Tenente Chefe, quem havia ferido <b><i style=""><u>a</u></i></b></font><i style=""><font size="2">o seu filho</font></i></span><span lang="PT-BR"><font size="2">&rdquo; (...quem havia ferido o seu filho.)</font></span><span style="font-size: 9pt;" lang="FR"><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 0cm; text-align: justify; text-indent: 23.85pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 0cm; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">Uma explica&ccedil;&atilde;o alternativa para o emprego de <i style="">a</i> junto a objetos diretos seria a de que esse uso tem sua origem no pr&oacute;prio portugu&ecirc;s cl&aacute;ssico, que apresentava o chamado <i style="">acusativo preposicionado</i>. Essa hip&oacute;tese poderia ser defendida para o portugu&ecirc;s brasileiro, mas dificilmente para o portugu&ecirc;s mo&ccedil;ambicano, uma vez que, dada a coloniza&ccedil;&atilde;o tardia de Mo&ccedil;ambique, a l&iacute;ngua-alvo para aquisi&ccedil;&atilde;o como L2 naquele pa&iacute;s &eacute; o portugu&ecirc;s europeu moderno, que n&atilde;o disp&otilde;e do acusativo preposicionado. Com efeito, essa constru&ccedil;&atilde;o entrou em desuso no portugu&ecirc;s a partir do s&eacute;culo XVIII, mas &eacute; no s&eacute;culo XX que a l&iacute;ngua portuguesa entra sistematicamente em territ&oacute;rio mo&ccedil;ambicano <a href="#Goncalves_2010">(Gon&ccedil;alves 2010)</a>. Um corol&aacute;rio do uso da preposi&ccedil;&atilde;o <i style="">a</i> com objetos diretos &eacute; a ocorr&ecirc;ncia do pronome cl&iacute;tico dativo <i style="">lhe</i> no mesmo contexto, como nos exemplos a seguir extra&iacute;dos de documentos angolanos do s&eacute;culo XIX, um uso que &eacute; largamente atestado no portugu&ecirc;s brasileiro contempor&acirc;neo.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 0cm; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="FR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 3.7pt 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.15pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">29.<span style=""> </span>PORTUGU&Ecirc;S ANGOLANO &ndash; S&Eacute;CULO XIX (Textos administrativos e jur&iacute;dicos, </font> <a href="#Tavares_Santos_2002"><font size="2">Tavares <span class="SpellE"><span class="GramE"><i style="">et</i></span></span><i style=""> al</i>. 2002: 140;<span style="">&nbsp;&nbsp; </span>142)</font></a></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="FR"><font size="2">a. </font> </span><span lang="PT-BR"> <font size="2">&ldquo;</font></span><span lang="FR"><font size="2">Requer nesta Audiencia que o Reo apresente o Sobrinho delle Autor para ser endagado a passoa que <b><u>lhe</u></b> sacinou</font></span><span lang="PT-BR"><font size="2">&rdquo; </font></span><span style="" lang="FR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 3.7pt 3pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="FR">(Requer nesta audiencia que o r&eacute;u apresente o sobrinho do autor para ser indagado a respeito da pessoa que o assassinou)</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">b.</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> &ldquo;que diga qual seja o macota que <b><u>lhe</u> </b>foi buscar no dito Congo&rdquo;</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">(Que diga qual seja o macota que o foi buscar no dito Congo)</font></span><b><span style="font-size: 9pt;" lang="FR"><o:p></o:p></span></b></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 0cm; text-align: justify; text-indent: 23.85pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">Esses &uacute;ltimos exemplos nos remetem &agrave; reorganiza&ccedil;&atilde;o do sistema pronominal, que ser&aacute; discutido na pr&oacute;xima se&ccedil;&atilde;o.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></b></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <font size="2"><span lang="PT-BR">3.4 A reorganiza&ccedil;&atilde;o do sistema pronominal</span></font><o:p></o:p></b></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">O sistema pronominal brasileiro apresenta muitas diferen&ccedil;as em compara&ccedil;&atilde;o com o europeu. Dentre elas, consideraremos aqui tr&ecirc;s: o uso do pronome cl&iacute;tico dativo <i style="">lhe</i> em substitui&ccedil;&atilde;o ao cl&iacute;tico acusativo <i style="">o</i>, o uso do pronome t&ocirc;nico <i style="">ele</i> em substitui&ccedil;&atilde;o ao mesmo pronome acusativo e a coloca&ccedil;&atilde;o pr&eacute;-verbal dos pronomes cl&iacute;ticos.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><span style=""><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><font size="2">Os dois primeiros fen&ocirc;menos s&atilde;o amplamente atestados no portugu&ecirc;s africano, tanto no passado, quanto nos dias atuais</font></span><a style="" href="#_ftn22" name="_ftnref22" title=""><span style="line-height: 115%" lang="SV"><font size="2">[22]</font></span></a><font size="2"><span lang="PT-BR">. No Brasil, <span class="GramE">encontram-se</span> em todos os estratos da sociedade, bem como em comunidades isoladas <a name="-Lucchesi_e_Mendes_2009"></a><a href="#Lucchesi_Mendes_2009">(Lucchesi e Mendes 2009: 481)</a>. A compara&ccedil;&atilde;o com as l&iacute;nguas bantas sugere que, tamb&eacute;m nesse caso, houve transfer&ecirc;ncia de propriedades dessas l&iacute;nguas no portugu&ecirc;s adquirido por falantes africanos. Inverno, comparando o portugu&ecirc;s falado na prov&iacute;ncia de Lunda Norte, em Angola, com o <span class="SpellE">Cockwe</span>, l&iacute;ngua banta falada nessa regi&atilde;o, afirma:</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 42.55pt; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="EN-US"><font size="2">a</font></span></span><font size="2"><span lang="EN-US"> more detailed analysis of the <span class="SpellE">Cokwe</span> data allows me to confidently hypothesize that two aspects of the linguistic structure of <span class="SpellE">Cokwe</span> account for the replacement of direct object <span class="SpellE">clitics</span> <i style="">o(s)</i>,<i style=""> a(s)</i>, on the one hand, and <span class="SpellE"><i style="">lhe</i></span>, on the other. Firstly, as shown in section 4.1.2 above, there is no distinction between subject and object person markers in <span class="SpellE">Cokwe</span>, i.e. they are formally the same. Secondly, there is also no formal distinction between direct and indirect object markers in <span class="SpellE">Cokwe</span> (<span class="SpellE">Inverno</span> 2011: 177).</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">A segunda propriedade mencionada por Inverno &eacute; a mesma referida por <a href="#Goncalves_Perpetua._2010">Gon&ccedil;alves (2010)</a> a respeito do portugu&ecirc;s L2 em Mo&ccedil;ambique: n&atilde;o h&aacute; marca&ccedil;&atilde;o diferenciada entre o objeto direto e indireto nas l&iacute;nguas bantas</font></span><a style="" href="#_ftn23" name="_ftnref23" title=""><span style="line-height: 115%" lang="SV"><font size="2">[23]</font></span></a><font size="2"><span lang="PT-BR">. Quanto &agrave; primeira, ela resulta de uma propriedade an&aacute;loga: a aus&ecirc;ncia de diferencia&ccedil;&atilde;o casual entre sujeito e objeto. Vale lembrar que Silvio Elia j&aacute; considerava o uso do pronome t&ocirc;nico em posi&ccedil;&atilde;o de objeto uma influ&ecirc;ncia das l&iacute;nguas africanas:</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 42.55pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">Outro caso de muito prov&aacute;vel afronegrismo &eacute; do <i style="">ele/ela</i> como objeto direto. [...] Houve, de fato, entre n&oacute;s, um rearranjo do sistema dos pronomes pessoais. Nesse novo sistema <span class="GramE"><i style="">ele</i>, forma reta e t&oacute;nica, substitui</span> <i style="">o</i>, forma obl&iacute;qua e &aacute;tona [..] Como se insinuou esse <i style="">ele</i>? Parece-me razo&aacute;vel compreender que o falante ele (sic) <i style="">uma l&iacute;ngua que desconhece varia&ccedil;&otilde;es de natureza casual</i>, fa&ccedil;a de um pronome de 3<sup>a</sup> pessoa (<i style="">ele</i>) uma forma nominal, tanto como sujeito (<i style="">ele</i>), como objeto direto (<i style="">ele</i>), como objeto indireto (<i style="">a ele</i>) [...] E isso poderia ter-se generalizado por influxo do falar dos negros escravos, no eito e na senzala ou na casa-grande <a name="-Elia_2003:_62-63"></a><a href="#Elia_S%EDlvio._2003">(Elia 2003: 62-63)</a>.</span></font><o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 1cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">O fato de as l&iacute;nguas bantas &ldquo;<span class="GramE">desconhece[</span>rem] varia&ccedil;&otilde;es de natureza casual&rdquo; j&aacute; era<span style="">&nbsp; </span>mencionado pelo jesu&iacute;ta Pedro Dias, na primeira gram&aacute;tica de uma l&iacute;ngua dessa fam&iacute;lia, o quimbundo, intitulada <i style="">Gram&aacute;tica da l&iacute;ngua d&rsquo;Angola</i>, publicada na Bahia em 1697: &ldquo;N&atilde;o tem esta l&iacute;ngua declina&ccedil;&otilde;es nem casos; mas tem singular e <span class="SpellE">plurar</span>&rdquo; <a name="-Dias_1698:_4"></a></font><a href="#Dias_Pedro._1697_2006"> <font size="2">(Dias 1698: 4)</font></a></span><a style="" href="#_ftn24" name="_ftnref24" title=""><span style="line-height: 115%" lang="SV"><font size="2">[24]</font></span></a><span lang="PT-BR"><font size="2">.</font><span style=""><font size="2">&nbsp;&nbsp; </font> </span></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">Uma explica&ccedil;&atilde;o alternativa foi frequentemente alegada para o uso do pronome t&ocirc;nico em posi&ccedil;&atilde;o de objeto: a de que essa constru&ccedil;&atilde;o era atestada, ainda que raramente, no portugu&ecirc;s antigo, e que se tratava, portanto, de um caso de deriva. Mesmo admitindo que a l&iacute;ngua chegada ao Brasil no s&eacute;culo XVI pudesse ter em certos casos alguns tra&ccedil;os arcaizantes, essa an&aacute;lise n&atilde;o se sustenta para o portugu&ecirc;s angolano, j&aacute; que, como notado por <a href="#Inverno_Liliana_Cristina._2011"><span class="SpellE">Gartner</span> (1989 <i style="">apud</i> Inverno 2011)</a>, o uso da l&iacute;ngua portuguesa s&oacute; se espalhou pelo interior de Angola no final do s&eacute;culo XIX e no in&iacute;cio do s&eacute;culo XX. <span class="GramE">A concomit&acirc;ncia desse tra&ccedil;o no Brasil e em Angola e Mo&ccedil;ambique d&aacute;</span>, assim, forte respaldo &agrave; hip&oacute;tese da transfer&ecirc;ncia de propriedades das l&iacute;nguas africanas.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">A terceira diferen&ccedil;a concerne &agrave; generaliza&ccedil;&atilde;o da coloca&ccedil;&atilde;o procl&iacute;tica no portugu&ecirc;s brasileiro, em oposi&ccedil;&atilde;o &agrave; generaliza&ccedil;&atilde;o da coloca&ccedil;&atilde;o encl&iacute;tica no portugu&ecirc;s europeu. Conv&eacute;m a esse respeito distinguir dois contextos: em posi&ccedil;&atilde;o inicial absoluta de frase, a pr&oacute;clise constitui uma genu&iacute;na inova&ccedil;&atilde;o; em posi&ccedil;&atilde;o n&atilde;o inicial, ao contr&aacute;rio, pode ser considerado um tra&ccedil;o conservador, uma vez que o portugu&ecirc;s europeu dos s&eacute;culos XVI e XVII era altamente procl&iacute;tico nesse contexto. J&aacute; que o aumento da frequ&ecirc;ncia da &ecirc;nclise se d&aacute; em Portugal a partir do s&eacute;culo XVIII <a name="-Galves_et_al._2005"></a><a href="#Galves_Sousa_2005">(Galves <span class="GramE"><i style="">et</i></span><i style=""> al.</i> 2005)</a>, o portugu&ecirc;s no Brasil n&atilde;o deve ter sido afetado por essa mudan&ccedil;a. A pr&oacute;clise ao verbo inicial poderia ser entendida como uma extens&atilde;o a um novo contexto desse tra&ccedil;o conservador. Novamente, essa explica&ccedil;&atilde;o n&atilde;o pode se aplicar ao portugu&ecirc;s africano pela raz&atilde;o j&aacute; evocada acima: tanto em Angola quanto em Mo&ccedil;ambique, a expans&atilde;o do portugu&ecirc;s se d&aacute; muito mais tardiamente, ap&oacute;s o portugu&ecirc;s europeu ter se tornado encl&iacute;tico. Isso d&aacute; for&ccedil;a &agrave; id&eacute;ia de que a converg&ecirc;ncia das variantes brasileiras e africanas em rela&ccedil;&atilde;o &agrave; coloca&ccedil;&atilde;o de cl&iacute;ticos possa tamb&eacute;m se dever &agrave; influ&ecirc;ncia das l&iacute;nguas africanas. <a href="#Inverno_Liliana_Cristina._2011">Inverno (2011)</a> e <a href="#Figueiredo_Oliveira_2013">Figueiredo e Oliveira (2013)</a> sugerem que a propriedade relevante &eacute; o fato de os morfemas pronominais serem prefixos nessas l&iacute;nguas</font></span><a style="" href="#_ftn25" name="_ftnref25" title=""><span style="line-height: 115%" lang="SV"><font size="2">[25]</font></span></a><span lang="PT-BR"><font size="2"> -&nbsp;</font></span><a style="" href="#_ftn26" name="_ftnref26" title=""><span style="line-height: 115%" lang="SV"><font size="2">[26]</font></span></a><font size="2"><span lang="PT-BR">.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></b></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <font size="2"><span lang="PT-BR">3.5 Os nomes nus</span></font><o:p></o:p></b></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">Uma das caracter&iacute;sticas comuns dos dialetos falados nas comunidades afro-descendentes isoladas no Brasil e nas diversas variantes de portugu&ecirc;s na &Aacute;frica &eacute; a possibilidade da aus&ecirc;ncia do artigo definido singular em sintagmas nominais com interpreta&ccedil;&atilde;o <span class="GramE">definida/espec&iacute;fica</span>. Encontra-se essa propriedade em documentos hist&oacute;ricos africanos <a href="#Tavares_Santos_2002">(Tavares <span class="GramE"><i style="">et</i></span><i style=""> al</i>. 2002)</a> e afro-brasileiros <a href="#Oliveira_2006">(Oliveira 2006</a>; <a name="-Ribeiro_et_al._2012"></a><a href="#Ribeiro_Cyrino_2012">Ribeiro <i style="">et al.</i> 2012)</a>, exemplificada respectivamente em (30) e (31) a seguir, bem como em registros contempor&acirc;neos africanos <a href="#Chavagne_Jean-Pierre._2005">(Chavagne 2005</a>; <a href="#Inverno_Liliana_Cristina._2011">Inverno 2011)</a>, apresentados em (32), e do portugu&ecirc;s brasileiro popular em determinadas comunidades de fala <a name="-Baxter_e_Lopes_2009"></a><a href="#Baxter_Lopes._2009">(Baxter e Lopes 2009</a>; <a name="-Lopes_e_Pagotto_2014"></a><a href="#Lopes_Pagotto._2014">Lopes e Pagotto 2014)</a>, como em (33). No portugu&ecirc;s brasileiro padr&atilde;o, essa aus&ecirc;ncia s&oacute; &eacute; poss&iacute;vel quando a interpreta&ccedil;&atilde;o &eacute; gen&eacute;rica ou existencial, como em (34). No portugu&ecirc;s europeu, os nomes nus singulares s&oacute; apresentam essa mesma interpreta&ccedil;&atilde;o quando em posi&ccedil;&atilde;o de complementa&ccedil;&atilde;o verbal ou antecedido de preposi&ccedil;&atilde;o. </span></font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 70.9pt; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">30.<span style=""> </span>PORTUGU&Ecirc;S ANGOLANO &ndash; S&Eacute;CULO XIX (Textos administrativos e jur&iacute;dicos, </font> <a href="#Tavares_Santos_2002"><font size="2">Tavares <span class="GramE"><i style="">et</i></span><i style=""> al.</i> 2001: 154)</font></a></span><o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">&ldquo;</span></font><span style=""><font size="2"><span lang="PT-BR">Pello Dembo Quibaxi Quiamubemba, foi dito e requerido, a <i style="">capit&atilde;o</i> e <i style="">chefe</i>&rdquo;<b> </b><span class="GramE">(...</span>ao capit&atilde;o e ao chefe.)</span></font><b><o:p></o:p></b></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">31.<span style=""> </span>PORTUGU&Ecirc;S AFRO-BRASILEIRO &ndash; S&Eacute;CULO XIX (Atas dos Brasileiros, </font> <a href="#Oliveira_Klebson._2006"><font size="2">Oliveira 2006: AJN, Doc. 20)</font></a></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">&ldquo;</font></span><span lang="FR"><font size="2">mando O Senhor Prizidente </font> <span style=""><font size="2">ler, <i style="">acta</i>, do dia 6 de Marco</font></span></span><span lang="PT-BR"><font size="2">&rdquo; <span class="GramE">(...</span>ler a acta...) </font></span><span style="font-size: 9pt;" lang="FR"><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="FR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">32.<span style=""> </span>PORTUGU&Ecirc;S ANGOLANO</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">a.</font></span></span><span lang="PT-BR"><font size="2"> &ldquo;</font></span><span lang="FR"><font size="2">Ele abateu </font> <i style=""><font size="2">lic&oacute;petro</font></i></span><span lang="PT-BR"><font size="2">&rdquo;</font></span><span lang="FR"><font size="2"> (Ele abateu o helic&oacute;ptero.) <span style="">&nbsp;</span></font><a href="#Inverno_Liliana_Cristina._2011"><font size="2">(Mendes 1985: 133 <span class="SpellE"><i style="">apud</i></span> <span class="SpellE">Inverno</span> 2011:189)</font></a></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">b.</font></span></span><span lang="PT-BR"><font size="2"> &ldquo;Ai minha senhora, <i style="">c&atilde;o</i> vai matar <i style="">galo</i>&rdquo; (...o c&atilde;o vai matar o galo.) </font> <a href="#Chavagne_Jean-Pierre._2005"><font size="2">(<span class="SpellE">Chavagne</span> 2005: 251, ex.1384)</font></a></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">33.<span style=""> </span>PORTUGU&Ecirc;S BRASILEIRO POPULAR</span></font><o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">a.</font></span></span><span lang="PT-BR"><font size="2"> &ldquo;<i style="">Terrero</i> era grande&rdquo; (O terreiro era grande.) (Portugu&ecirc;s <span class="SpellE">Afro-brasileiro</span> de Helv&eacute;cia/Bahia - </font> <a href="#Baxter_Lopes._2009"><font size="2"><span class="SpellE">Baxter</span> e Lopes 2009: 319)</font></a></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">b.</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> &ldquo;A&iacute; <i style="">soldado</i> pegou n&oacute;is para carregar esse defunto&rdquo; (A&iacute; o soldado pegou n&oacute;s...) (Portugu&ecirc;s da Baixada Cuiabana - <a href="#Lopes_Pagotto._2014">Lopes e <span class="SpellE">Pagotto</span> 2014: 6)</a> </span> </font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">34.<span style=""> </span>PORTUGU&Ecirc;S BRASILEIRO PADR&Atilde;O</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">a.</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> Gato toma leite</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="PT-BR"><font size="2">b.</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> Crian&ccedil;a gosta de tomate</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><span style=""><font size="2">&nbsp;</font></span><font size="2">Mais uma vez, a converg&ecirc;ncia de propriedades entre o portugu&ecirc;s brasileiro e o portugu&ecirc;s africano nos leva a indagar sobre uma poss&iacute;vel influ&ecirc;ncia das l&iacute;nguas africanas sobre a sintaxe nominal dessas variedades. Por&eacute;m, nesse caso, a quest&atilde;o se apresenta de modo diferente, uma vez que essas l&iacute;nguas (em particular, as bantas) n&atilde;o apresentam o que chamamos canonicamente de <i style="">determinante</i>, mas antes um sistema de classificadores, como descrito por Mendon&ccedil;a:</font></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span style="" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 42.55pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">O tra&ccedil;o mais original que apresentam as l&iacute;nguas africanas, marcadamente as bantu, est&aacute; na divis&atilde;o do vocabul&aacute;rio em um n&uacute;mero determinado de classes, que se distinguem entre si por afixos pr&oacute;prios a cada uma. A classe forma uma esp&eacute;cie de sistematiza&ccedil;&atilde;o das palavras por grupos, que lembram at&eacute; certo ponto as declina&ccedil;&otilde;es das l&iacute;nguas cl&aacute;ssicas.</span></font><o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 42.55pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 42.55pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">Todavia o crit&eacute;rio &eacute; diferente e na constitui&ccedil;&atilde;o da classe observam-se n&atilde;o s&oacute; os prefixos (elemento material), mas tamb&eacute;m o sentido da palavra (elemento espiritual). Deste modo h&aacute; uma classe constitu&iacute;da pelos seres humanos, outra pelos nomes de plantas, uma terceira pelos nomes abstratos, uma quarta pelos nomes de l&iacute;quidos, e sucessivamente. <a name="-Mendon&ccedil;a_1935_2012"></a> </font><a href="#Mendon%E7a_Renato._1935_2012"><font size="2">(Mendon&ccedil;a [1935] 2012: 65)</font></a></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 1cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">Nesse caso, portanto, n&atilde;o se pode falar literalmente de transfer&ecirc;ncia de propriedades das l&iacute;nguas bantas, j&aacute; que n&atilde;o se acha registro de classificadores em nomes do PB, a n&atilde;o ser em africanismos que reproduzem uma &ldquo;vers&atilde;o&rdquo; j&aacute; lexicalizada desses morfemas (como em <i style=""><u>ma</u>cumba</i> e <i style=""><u>mo</u>leque</i>, por exemplo</font><span class="GramE"><font size="2">)</font></span></span><a style="" href="#_ftn27" name="_ftnref27" title=""><span style="line-height: 115%" lang="SV"><font size="2">[27]</font></span></a><font size="2"><span lang="PT-BR">. Os desvios nos usos dos artigos (bem como dos cl&iacute;ticos de terceira pessoa) parecem, portanto, resultantes das dificuldades de processamento criadas pelas diferen&ccedil;as na morfologia nominal das l&iacute;nguas africanas e das l&iacute;nguas indo-europeias. O fato de o portugu&ecirc;s, com seu artigo definido desprovido de ataque consonantal, dificultar sobremaneira a percep&ccedil;&atilde;o da fun&ccedil;&atilde;o das vogais em in&iacute;cio de palavra, &eacute; evidenciado por alguns fatos identificados em textos escritos por africanos e afro-descendentes no s&eacute;culo XIX, como hesita&ccedil;&otilde;es de segmenta&ccedil;&atilde;o e de realiza&ccedil;&atilde;o das palavras iniciadas com vogais, conforme ilustrado em (35) e (36) adiante (<a href="#Galves_Charlotte_sd"><span class="SpellE">Galves</span> a sair</a>, com base em dados respectivamente de <a href="#Tavares_Santos_2002">Tavares <span class="GramE"><i style="">et</i></span><i style=""> al</i>. 2002</a>: 140, 151, e <a href="#Oliveira_Klebson._2006">Oliveira 2006</a>, docs 17 e 20 de Antonio Jos&eacute; <span class="SpellE">Bracete</span>): </span> </font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="FR"><font size="2">35.<span style=""> </span>a.</font><b><font size="2"> </font> </b></span><span lang="PT-BR"><font size="2">&ldquo;</font></span><span lang="FR"><font size="2">e quando o mesmo Dembo mostre </font> <u><font size="2">o miss&atilde;o</font></u></span><span lang="PT-BR"><font size="2">&rdquo;</font></span><font size="2"><span lang="FR"> (<i style="">omiss&atilde;o</i>)</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="FR"><font size="2">b. </font> </span><span lang="PT-BR"> <font size="2">&ldquo;</font></span><span lang="FR"><font size="2">ouvidas <u>a lega&ccedil;&atilde;o</u> do Aucthor pello Capit&atilde;o e Chefe...</font></span><span lang="PT-BR"><font size="2">&rdquo;</font></span><font size="2"><span lang="FR"> </span> </font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="FR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">36.<span style=""> </span>a. &ldquo;</font></span><span lang="FR"><font size="2">a este respeito nada </font> <span style=""><font size="2">disse </font> <span class="GramE"><u> <font size="2">aSemblea</font></u></span></span></span><span lang="PT-BR"><font size="2">&rdquo;</font></span><span style="font-size: 9pt;" lang="FR"><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="FR"><font size="2">b. </font> </span><span lang="PT-BR"> <font size="2">&ldquo;</font></span><span lang="FR"><font size="2">depois de lido levou O Senhor Socio Thezoreiro ao Connhecimento <span style="">d<u>a Senblea</u> </span>Os trabalhos&hellip;</font></span><span lang="PT-BR"><font size="2">&rdquo;</font></span><span style="font-size: 9pt;" lang="FR"><o:p></o:p></span></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span style="" lang="FR"><font size="2">&nbsp;</font></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="FR">Esses <span class="SpellE">exemplos</span>, e <span class="SpellE">muitos</span> outros, mostram que n&atilde;o fica claro para o escriba se a vogal inicial faz ou n&atilde;o faz parte da palavra. Essa conclus&atilde;o &eacute; corroborada pelo fato de que, no conjunto das atas da Sociedade dos Desvalidos escritos por brasileiros afrodescendentes <a href="#Oliveira_2006">(Oliveira 2006)</a>, as palavras que aparecem recorrentemente sem artigo definido em contextos nos quais a interpreta&ccedil;&atilde;o &eacute; claramente definida s&atilde;o <i style="">ata</i> e <i style="">assembleia</i>, ambas iniciadas pela vogal <i style="">a</i>, em contextos fr&aacute;sicos nos quais a presen&ccedil;a ou aus&ecirc;ncia do artigo n&atilde;o seria aud&iacute;vel, como nos exemplos a seguir.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="FR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; text-indent: -14.15pt; line-height: normal;"> <span lang="FR"><font size="2">37.<span style=""> </span>a. </font> </span> <span lang="PT-BR"><font size="2">&ldquo;</font></span><span lang="FR"><font size="2">mando O Senhor Prizidente ler, acta, do dia 6 de Marco</font></span><span lang="PT-BR"><font size="2">&rdquo;</font></span><span style="font-size: 9pt;" lang="FR"><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 2cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="FR"><font size="2">b.</font><b style=""><font size="2"> </font> </b></span> <span lang="PT-BR"><font size="2">&ldquo;</font></span><span lang="FR"><font size="2">entao </font> <span style=""><font size="2">mando ler acta passada</font></span></span><span lang="PT-BR"><font size="2">&rdquo;</font></span><span style="font-size: 9pt;" lang="FR"><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <span style="" lang="FR"><font size="2">&nbsp;</font></span><o:p></o:p></b></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="FR"><font size="2">Note-se que, <span class="SpellE">nesse</span> <span class="SpellE">caso</span>, o mesmo efeito poderia ser provocado por outras l&iacute;nguas dotadas de morfologia nominal distinta do portugu&ecirc;s, pela mesma dificuldade de processamento dos artigos do portugu&ecirc;s. Cabe tamb&eacute;m ressaltar que os artigos fazem parte das categorias de </font> </span><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR">&ldquo;</span><span lang="FR"><font size="2">alto risco</font></span><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR">&rdquo;</span><font size="2"><span lang="FR"> <a href="#Goncalves_Perpetua._2010">(cf. Todeva 1992 <i style="">apud</i> Gon&ccedil;alves 2010)</a>, pela sua pouca sali&ecirc;ncia f&ocirc;nica e complexidade de uso. Dependendo das regi&otilde;es envolvidas, &eacute; plaus&iacute;vel pensar que o mesmo efeito pode ser devido ao contato com l&iacute;nguas diferentes. Nesse caso, dados socio-hist&oacute;ricos adquirem um papel essencial. &Eacute; com base em dados dessa natureza que <a href="#Lopes_Pagotto._2014">Lopes e Pagotto (2014)</a> argumentam que o uso de nomes nus no portugu&ecirc;s falado na Baixada Cuiabana (ver exemplo (33b)) &eacute; possivelmente devido ao contato com l&iacute;nguas ind&iacute;genas (e n&atilde;o com l&iacute;nguas africanas) no s&eacute;culo XVIII.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></b></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></b></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <font size="2"><span lang="PT-BR">4. Considera&ccedil;&otilde;es finais</span></font><o:p></o:p></b></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">Os dados abordados neste artigo nos levaram a considerar dois tipos de influ&ecirc;ncia por parte das l&iacute;nguas africanas sobre o portugu&ecirc;s no Brasil:</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 42.55pt; text-align: justify; text-indent: 0cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">(i)</span></font><span style="font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</font></span><font size="2"><span lang="PT-BR">A transfer&ecirc;ncia de propriedades sint&aacute;ticas, que pode estar na base, como <span class="GramE">vimos,</span> da emerg&ecirc;ncia das constru&ccedil;&otilde;es de t&oacute;pico-sujeito no portugu&ecirc;s brasileiro. Dificuldades de processamento da morfossintaxe da l&iacute;ngua-alvo podem favorecer a transfer&ecirc;ncia, como no caso da aus&ecirc;ncia de marca&ccedil;&atilde;o casual dos pronomes. </span> </font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 42.55pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 42.55pt; text-align: justify; text-indent: 0cm; line-height: normal;"> <span style="font-size: 10pt" lang="PT-BR">(ii)</span><span style="font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;</font></span><span lang="PT-BR"><font size="2">O atrito provocado pela dificuldade de aprendizagem de uma morfologia de tipo radicalmente diferente (por exemplo, classificadores <i style="">vs</i>. determinantes). Nesse &uacute;ltimo caso se encontra provavelmente um dos fen&ocirc;menos mais discutidos do portugu&ecirc;s brasileiro: a alta variabilidade da concord&acirc;ncia nominal e verbal, que n&atilde;o abordamos aqui, e que pode ter, em grande parte, sua origem no car&aacute;ter prefixal das desin&ecirc;ncias de plural das l&iacute;nguas africanas em contraste com o car&aacute;ter sufixal do mesmo tipo de desin&ecirc;ncia nas l&iacute;nguas rom&acirc;nicas (veja-se, a esse respeito, a proposta de <a name="-Baxter_1998"></a><a href="#Baxter_Alan._1998">Baxter 1998</a>).</font></span><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font size="2">No sentido estrito, entendemos assim como sendo influ&ecirc;ncia das l&iacute;nguas africanas sobre o portugu&ecirc;s a transposi&ccedil;&atilde;o de propriedades gramaticais das primeiras para a segunda, considerando como evid&ecirc;ncia dessa transposi&ccedil;&atilde;o a converg&ecirc;ncia de, sen&atilde;o todas as propriedades a seguir, pelo menos algumas delas.</font><span style=""><font size="2">&nbsp; </font> </span></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 42.55pt; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">&sect;</span></font><span style="font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;</font></span><span class="GramE"><span lang="PT-BR"><font size="2">a</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> presen&ccedil;a dos tra&ccedil;os/constru&ccedil;&otilde;es em quest&atilde;o nas l&iacute;nguas africanas modernas, bem como nos testemunhos dispon&iacute;veis das suas fases passadas;</span></font><o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 42.55pt; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">&sect;</span></font><span style="font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;</font></span><span class="GramE"><span lang="PT-BR"><font size="2">sua</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> presen&ccedil;a em variedades do portugu&ecirc;s africano;</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 42.55pt; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">&sect;</span></font><span style="font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;</font></span><span class="GramE"><span lang="PT-BR"><font size="2">sua</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> presen&ccedil;a em outras l&iacute;nguas aprendidas maci&ccedil;amente por africanos, como o espanhol na Guin&eacute; Equatorial;</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 42.55pt; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">&sect;</span></font><span style="font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;</font></span><span class="GramE"><span lang="PT-BR"><font size="2">sua</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> presen&ccedil;a nos dialetos falados em comunidades de forte presen&ccedil;a de origem africana que ficaram &agrave; margem da evolu&ccedil;&atilde;o da l&iacute;ngua nos contextos urbanos;</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 42.55pt; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">&sect;</span></font><span style="font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;</font></span><span class="GramE"><span lang="PT-BR"><font size="2">sua</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> presen&ccedil;a em documentos hist&oacute;ricos escritos por africanos ou afrodescendentes das primeiras gera&ccedil;&otilde;es, no Brasil ou na &Aacute;frica; </span></font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 42.55pt; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">&sect;</span></font><span style="font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;</font></span><span class="GramE"><span lang="PT-BR"><font size="2">sua</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> aus&ecirc;ncia no portugu&ecirc;s europeu (a n&atilde;o ser que seja poss&iacute;vel mostrar que se trata de deriva&ccedil;&otilde;es distintas);</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 42.55pt; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">&sect;</span></font><span style="font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;</font></span><span class="GramE"><span lang="PT-BR"><font size="2">sua</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> aus&ecirc;ncia em variantes do portugu&ecirc;s que emergiram a partir do contato com outras l&iacute;nguas;</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 42.55pt; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">&sect;</span></font><span style="font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;</font></span><span class="GramE"><span lang="PT-BR"><font size="2">sua</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> aus&ecirc;ncia nas l&iacute;nguas nativas brasileiras;</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 42.55pt; text-align: justify; text-indent: -14.2pt; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">&sect;</span></font><span style="font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;</font></span><span class="GramE"><span lang="PT-BR"><font size="2">a</font></span></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> sociohist&oacute;ria do contato, ou seja, o tempo de contato e as condi&ccedil;&otilde;es sociais nas quais a nova vertente da l&iacute;ngua se desenvolveu.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 0cm; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font size="2"><span lang="PT-BR">Apesar de n&atilde;o termos, at&eacute; aqui, o conhecimento necess&aacute;rio para levar esse trabalho a cabo em toda sua extens&atilde;o, esperamos ter trazido neste artigo algumas das <span class="GramE">evid&ecirc;ncias relevantes que nos permitem afirmar, com uma razo&aacute;vel certeza, a realidade da influ&ecirc;ncia do aporte lingu&iacute;stico africano</span>, em particular as l&iacute;nguas bantas, sobre o portugu&ecirc;s falado no Brasil.</span></font><o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 4.5pt; text-align: justify; text-indent: 23.85pt; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt;"><b style=""><font size="2"> <span style="line-height: 115%" lang="PT-BR">Lista de Abreviaturas</span></font><o:p></o:p></b></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt;"> <span style="line-height: 115%" lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt;"><font size="2"> <span style="line-height: 115%" lang="PT-BR">APPL = aplicativo </span></font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt;"><font size="2"> <span style="line-height: 115%" lang="PT-BR">AUG = vogal aumentativa </span></font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt;"><font size="2"> <span style="line-height: 115%" lang="PT-BR">CL = prefixo classificador nominal </span></font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt;"><span class="SpellE"><span class="GramE"> <span style="line-height: 115%" lang="PT-BR"><font size="2">fut</font></span></span></span><font size="2"><span style="line-height: 115%" lang="PT-BR"> = futuro </span> </font> <o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt;"><font size="2"> <span style="line-height: 115%" lang="PT-BR">FV, <span class="SpellE">fv</span> = vogal final</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt;"><font size="2"> <span style="line-height: 115%" lang="PT-BR">GEN = genitivo</span></font><o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt;"><font size="2"> <span style="line-height: 115%" lang="PT-BR">L, LOC, <span class="SpellE">loc</span> = afixo/<span class="SpellE">adposi&ccedil;&atilde;o</span>/cl&iacute;tico locativo</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt;"><font size="2"> <span style="line-height: 115%" lang="PT-BR">MS = marca de concord&acirc;ncia sujeito-verbo</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt;"><font size="2"> <span style="line-height: 115%" lang="PT-BR">MO = marca de concord&acirc;ncia objeto-verbo</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt;"><font size="2"> <span style="line-height: 115%" lang="PT-BR">PASS, <span class="SpellE"><span class="GramE">psv</span></span> = voz passiva</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt;"><font size="2"> <span style="line-height: 115%" lang="PT-BR">PAST, PST = passado</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt;"><font size="2"> <span style="line-height: 115%" lang="PT-BR">PRE, PR, PRS = presente</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt;"><font size="2"> <span style="line-height: 115%" lang="PT-BR">S, SBJ, SC, SM = marca de concord&acirc;ncia sujeito-verbo</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt;"><font size="2"> <span style="line-height: 115%" lang="PT-BR">T = tempo</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt;"><font size="2"> <span style="line-height: 115%" lang="PT-BR">VF = vogal final</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin-right: 3.6pt; line-height: normal;"><b style=""> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></b></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin: 0cm 3.6pt 10pt 4.5pt; text-indent: -4.5pt; line-height: normal;"><b style=""> <span lang="PT-BR"><font size="2">Refer&ecirc;ncias bibliogr&aacute;ficas</font></span></b><span style="font-size: 12pt;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Alvarez-L&oacute;pez_Laura._2007"><font size="2"> </font></a><font size="2"><a href="#-Alvarez-L%F3pez_2007">&Aacute;lvarez-L&oacute;pez, Laura. 2007</a>. Um estudo sobre a part&iacute;cula &lsquo;zi/ji&rsquo; em representa&ccedil;&otilde;es da fala de africanos e seus descendentes no Brasil, em M. Schrader-Kniffk e L. M. Garcia (<span class="GramE">eds</span>.), <i style="">Romania in interacci&oacute;n: entre historia, contacto y politica</i> - <span class="SpellE">Ensayos</span> <span class="SpellE">en</span> <span class="SpellE">homenaje</span> a Klaus Zimmermann, Frankfurt am Main, Vervuert/Iberoamericana: 391-413.</font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="ES"><a name="Alvarez-L&oacute;pez_Parkvall_2003"><font size="2"> </font></a><a href="#-%C1lvarez-Lopez_e_Parkvall_2003"><font size="2">&Aacute;lvarez-L&oacute;pez, Laura e <span class="SpellE">Mikael</span> <span class="SpellE">Parkvall</span>. </font> </a></span><span lang="PT-BR"><a href="#-%C1lvarez-Lopez_e_Parkvall_2003"> <font size="2">2003</font></a><font size="2">. Portugu&ecirc;s vern&aacute;culo brasileiro e a hip&oacute;tese da semi-criouliza&ccedil;&atilde;o, <i style="">Revista da ABRALIN</i>, 2(1): 111-152.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Avelar_Juanito_sd"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Avelar_sd">Avelar, Juanito. A sair</a>. Sobre a emerg&ecirc;ncia das constru&ccedil;&otilde;es de t&oacute;pico-sujeito no portugu&ecirc;s brasileiro: mudan&ccedil;a desencadeada por contato<span class="GramE">?,</span> <span class="GramE">em</span> J. Avelar e L. &Aacute;lvarez-L&oacute;pez (<span class="GramE">eds</span>.), <i style="">Din&acirc;micas Afro-Latinas: L&iacute;nguas e Hist&oacute;rias</i>, Stockholm University Press.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Avelar_&Aacute;lvarez-L&oacute;pez_2013"> <font size="2"></font></a><font size="2"><a href="#-Avelar_e_%C1lvarez-L%F3pez_2013">Avelar, Juanito e Laura &Aacute;lvarez-L&oacute;pez. 2013</a>. <i style="">Complementos direcionais em variedades africanas e latino-americanas de portugu&ecirc;s e espanhol</i>, Comunica&ccedil;&atilde;o apresentada no XVI Col&oacute;quio Anual da ACBLPE (Associa&ccedil;&atilde;o de Crioulos de Base Lexical Portuguesa e Espanhola), Universidade de Lisboa, 20-22 de junho de 2013.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Avelar_Galves_2011"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Avelar_e_Galves_2011">Avelar, Juanito e Charlotte Galves. 2011</a>. T&oacute;pico e concord&acirc;ncia em portugu&ecirc;s brasileiro e portugu&ecirc;s europeu, em A. Costa, I. Fal&eacute; e P. Barbosa (<span class="GramE">eds</span>.), <i style="">Textos seleccionados do XXVI Encontro Nacional da Associa&ccedil;&atilde;o Portuguesa de Lingu&iacute;stica</i>, Lisboa, APL: 49-65.    </font></span><o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Avelar_Galves_2013"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Avelar_e_Galves_2013">Avelar, Juanito e Charlotte Galves. 2013</a>. Concord&acirc;ncia locativa no portugu&ecirc;s brasileiro: quest&otilde;es para a hip&oacute;tese do contato, em M. D. Moura e M. A. Sibaldo (<span class="GramE">eds</span>.), <i style="">Para a hist&oacute;ria do portugu&ecirc;s brasileiro</i>, Macei&oacute;, Edufal: 103-132.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Avelar_Cyrino_2008"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Avelar_e_Cyrino_2008">Avelar, Juanito e Sonia Cyrino. 2008</a>. Locativos preposicionados em posi&ccedil;&atilde;o de sujeito: uma poss&iacute;vel contribui&ccedil;&atilde;o das l&iacute;nguas Bantu &agrave; sintaxe do portugu&ecirc;s brasileiro, <span class="SpellE"><i style="">Lingu&iacute;stica</i></span>, Revista de Estudos <span class="SpellE">Lingu&iacute;sticos</span> da Universidade do Porto, 3: 218-249.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><a name="Baker_Mark_C._2003"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Baker_2003">Baker, Mark C. 2003</a>. Agreement, dislocation, and partial <span class="SpellE">configurationality</span>, <span class="SpellE">em</span> A. Carnie, H. Harley e M. Willie (eds.), <i style="">Formal approaches to function in grammar - In honor to Eloise <span class="SpellE">Jelinek</span></i>, Amsterdam, John <span class="SpellE">Benjamins</span>: 107-132.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Baxter_Alan._1998"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Baxter_1998">Baxter, Alan. 1998</a>. O portugu&ecirc;s vern&aacute;culo do Brasil - Morfossintaxe, em M. Perl e A. Schwegler (<span class="GramE">eds</span>.), <i style="">Am&eacute;rica negra: panor&aacute;mica actual de los estudios lingu&iacute;sticos sobre variedades hispanas, portuguesas y criollas</i>, Frankfurt am Main, Vervuert: 97-134.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Baxter_Lucchesi._1997"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Baxter_e_Lucchesi_1997">Baxter, Alan e Dante Lucchesi. 1997</a>. A relev&acirc;ncia dos processos de pidginiza&ccedil;&atilde;o e crioliza&ccedil;&atilde;o na forma&ccedil;&atilde;o da l&iacute;ngua portuguesa no Brasil, <i style="">Estudos Ling&uuml;&iacute;sticos e Liter&aacute;rios</i> 19: 65-84.    </font></span><o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Baxter_Lopes._2009"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Baxter_e_Lopes_2009">Baxter, Alan e Norma Lopes. 2009</a>. O artigo definido, em D. Lucchesi, A. Baxter e I. Ribeiro (<span class="GramE">eds</span>.), <i style="">O Portugu&ecirc;s Afro-Brasileiro</i>, Salvador, Edufba: 319-330.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Bonvini_Emilio._2008"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Bonvini_2008">Bonvini, Emilio. 2008</a>. L&iacute;nguas africanas e portugu&ecirc;s falado no Brasil, em J. L. <span class="SpellE">Fiorin</span> e M. Petter (<span class="GramE">eds</span>.),<span style="">&nbsp; </span><i style="">&Aacute;frica no Brasil. A forma&ccedil;&atilde;o da l&iacute;ngua portuguesa</i>, S&atilde;o Paulo, Contexto: 15-62.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"><span class="SpellE"> <span lang="PT-BR"><a name="Buell_Leston._2003"><font size="2"></font></a><a href="#-Buell_2003"> <font size="2">Buell</font></a></span></span><span lang="PT-BR"><a href="#-Buell_2003"><font size="2">, <span class="SpellE">Leston</span>. 2003</font></a><font size="2">. </font> </span><font size="2"><span lang="EN-US">Introducing arguments above de <span class="SpellE">agentes</span>: the Case of Zulu Locative <span class="SpellE">Applicatives</span>, <span class="SpellE">em</span> M. <span class="SpellE">Tsujimura</span> &amp; G. <span class="SpellE">Garding</span> (eds.), <i style="">WCCFL 22 Proceedings</i>, Somerville/MA, <span class="SpellE">Cascadilla</span> Press: 109-122.    </span></font><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"><span class="SpellE"> <span lang="PT-BR"><a name="Chaudenson_Robert._2007"><font size="2"></font></a><a href="#-Chaudenson_2007"> <font size="2">Chaudenson</font></a></span></span><span lang="PT-BR"><a href="#-Chaudenson_2007"><font size="2">, Robert. 2007</font></a><font size="2">. Le substrat dans <span class="GramE">la</span> cr&eacute;olisation: mythes et r&eacute;alit&eacute;s,em Anne <span class="SpellE">Zribi-Hertz</span> e Karl <span class="SpellE">Gadelii</span> (<span class="SpellE">orgs</span>.) </font> </span><span class="SpellE"><i style=""><span lang="EN-US"> <font size="2">Grammaires</font></span></i></span><i style=""><span lang="EN-US"><font size="2"> <span class="SpellE">cr&eacute;oles</span> et <span class="SpellE">gammaire</span> comparative,</font></span></i><font size="2"><span lang="EN-US"> Saint-Denis, PUV: 27-48.    </span></font><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"><span class="SpellE"><span class="GramE"> <span lang="EN-US"><a name="Chatelain_Heli._1888-89"><font size="2"></font></a><a href="#-Chatelain_188889:_89"> <font size="2">Chatelain</font></a></span></span></span><a href="#-Chatelain_188889:_89"><span class="GramE"><span lang="EN-US"><font size="2">, <span class="SpellE">Heli</span>.</font></span></span></a><span lang="EN-US"><a href="#-Chatelain_188889:_89"><font size="2"> 1888-89</font></a><font size="2">. </font> </span><i style=""><span lang="PT-BR"><font size="2">Gramatica elementar do Kimbundo ou l&iacute;ngua de Angola</font></span></i><font size="2"><span lang="PT-BR">, Genebra, <span class="GramE">Typ</span>. de Charles Schuchardt.    </span></font><o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"><span class="SpellE"> <span lang="ES"><a name="Chavagne_Jean-Pierre._2005"><font size="2"></font></a><a href="#-Chavagne_2005"> <font size="2">Chavagne</font></a></span></span><span lang="ES"><a href="#-Chavagne_2005"><font size="2">, Jean-Pierre. 2005</font></a><font size="2">. </font> <i style=""><font size="2">La <span class="SpellE">langue</span> <span class="SpellE">portugaise</span> <span class="SpellE">d&rsquo;Angola</span>. </font> </i></span><i style=""><span lang="PT-BR"><font size="2">&Eacute;tude des &eacute;carts par rapport &agrave; <span class="GramE">la</span> norme europ&eacute;enne du portugais</font></span></i><span lang="PT-BR"><font size="2">, Tese de Doutorado, Universit&eacute; Lumi&egrave;re Lyon 2. </font> </span><span class="SpellE"><span class="GramE"><span lang="EN-US"> <font size="2">In&eacute;dita</font></span></span></span><span class="GramE"><span lang="EN-US"><font size="2">.</font></span></span><span style="font-size: 12pt;" lang="EN-US"><o:p></o:p></span></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><a name="Chomsky_Noam._1986"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Chomsky_1986">Chomsky, Noam. 1986</a>. <i style="">Knowledge of language: its nature, origin, and use</i>, New York, <span class="SpellE">Praeger</span>.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><a name="Clements_J._Clancy._2009"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Clements_2009">Clements, J. Clancy. 2009</a>. <i style="">The linguistic legacy of Spanish and Portuguese. Colonial Expansion and Language Change</i>, Cambridge, Cambridge University Press.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Coelho_Francisco_Adolfo_1967"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Coelho_1967">Coelho, Francisco Adolfo. [1880, 1882, 1886] 1967</a>. Os dialetos rom&acirc;nicos ou <span class="GramE">neo-latinos</span> na &Aacute;frica, &Aacute;sia e Am&eacute;rica, <i style="">Estudos Ling&uuml;&iacute;sticos Crioulos, reedi&ccedil;&atilde;o de artigos publicados no Boletim da Sociedade de Geografia de Lisboa</i>, Academia Internacional da L&iacute;ngua Portuguesa, Lisboa.     </font></span> <o:p></o:p></p>            <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Dias_Pedro._1697_2006"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Dias_1698:_4">Dias, Pedro. [1697] 2006</a>. <i style="">Arte da lingva de Angola, oeferecida [sic] a Virgem Senhora N. Do Rosario, M&atilde;y, &amp; Senhora dos mesmos Pretos,</i> Lisboa, Officina de Miguel </font></span> <o:p></o:p> <font size="2">    <br>  </font>  <span class="SpellE"><span lang="PT-BR"><font size="2">Deslandes</font></span></span><span lang="PT-BR"><font size="2">, Impressor de Sua <span class="SpellE">Magestade</span>, <span class="SpellE">Anno</span> 1697. Edi&ccedil;&atilde;o fac-similar: Rio de Janeiro, Funda&ccedil;&atilde;o Biblioteca Nacional, edi&ccedil;&otilde;es eletr&ocirc;nicas: </font> </span><span lang="SV"><a target="_blank" href="http://143.107.31.150/bibliotecaPdf/bibDig_775.pdf"> <span style="color: windowtext; text-decoration: none" lang="PT-BR"> <font size="2">http://143.107.31.150/bibliotecaPdf/bibDig_775.pdf</font></span></a></span><font size="2"><span lang="PT-BR"> </span> </font> <o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"><span class="SpellE"> <span lang="EN-US"><a name="Diercks_Michael._2011"><font size="2"></font></a><a href="#-Diercks_2011"> <font size="2">Diercks</font></a></span></span><span lang="EN-US"><a href="#-Diercks_2011"><font size="2">, Michael. 2011</font></a><font size="2">. The <span class="SpellE">morphosyntax</span> of <span class="SpellE">Lubukusu</span> locative inversion and the <span class="SpellE">parametrization</span> of Agree, <i style="">Lingua</i>, 121: 702-720.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Duarte_Kato._2008"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Duarte_e_Kato_2008">Duarte, Maria Eug&ecirc;nia e Mary Kato. 2008</a>. <i style="">Mudan&ccedil;a param&eacute;trica e orienta&ccedil;&atilde;o para o discurso</i>, Comunica&ccedil;&atilde;o apresentada no XXIV Encontro Nacional da Associa&ccedil;&atilde;o Portuguesa de Lingu&iacute;stica, Universidade do Minho, Braga, 20-22 de novembro de 2008.     </font></span> <o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Elia_S&iacute;lvio._2003"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Elia_2003:_62-63">Elia, S&iacute;lvio. 2003</a>. <i style="">Fundamentos hist&oacute;rico-lingu&iacute;sticos do portugu&ecirc;s do Brasil</i>, Rio de janeiro, Editora Lucerna.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Figueiredo_2010"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Figuereido_2010">Figueiredo, Carlos Filipe Guimar&atilde;es. 2010</a>. <i style="">A concord&acirc;ncia plural vari&aacute;vel no sintagma nominal do portugu&ecirc;s reestruturado da comunidade de Almoxarife, S&atilde;o Tom&eacute;: desenvolvimento das regras de concord&acirc;ncia vari&aacute;veis no processo de transmiss&atilde;o-aquisi&ccedil;&atilde;o geracional, </i>Tese de doutorado, Universidade de Macau. In&eacute;dita.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Figueiredo_Oliveira_2013"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Figueiredo_e_Oliveira_2013">Figueiredo, Carlos e M&aacute;rcia Santos Duarte Oliveira. 2013</a>. Portugu&ecirc;s do Libolo, Angola, e portugu&ecirc;s afro-ind&iacute;gena de Jurussaca, Brasil: cotejando os sistemas de pronominaliza&ccedil;&atilde;o, <i style="">PAPIA</i>, 23(2): 105-185.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Galves_Charlotte._1998"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Galves_1998">Galves, Charlotte. 1998</a>. T&oacute;picos, sujeitos, pronomes e concord&acirc;ncia no portugu&ecirc;s brasileiro, <i style="">Caderno de Estudos Lingu&iacute;sticos</i>, 34: 7-21.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Galves_Charlotte._2012"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Galves_2012">Galves, Charlotte. 2012</a>. Concord&acirc;ncia e origens do portugu&ecirc;s brasileiro, em A. P. Sedrins, A. T. Castilho, M. A. Sibaldo e R. B Lima (<span class="GramE">eds</span>.), <i style="">Por amor &agrave; Lingu&iacute;stica: miscel&acirc;nea de estudos lingu&iacute;sticos dedicados &agrave; Maria Denilda Moura</i>, Macei&oacute;, Edufal: 123-149.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Galves_Sousa_2005"><font size="2"></font></a><a href="#-Galves_et_al._2005"> <font size="2">Galves, Charlotte. Helena Britto e Maria Clara Paix&atilde;o de Sousa. </font> </a></span> <span lang="EN-US"><a href="#-Galves_et_al._2005"><font size="2">2005</font></a><font size="2">. The change in <span class="SpellE">clitic</span> placement from Classical to Modern European Portuguese: results from the <span class="SpellE">Tycho</span> Brahe Corpus, <i style="">Journal of Portuguese Linguistics, Special Issue on Variation and Change in the Iberian Languages: the Peninsula and beyond</i>, v. 4(1):39-68.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Galves_Charlotte_sd"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Galves_sd">Galves, Charlotte. A sair</a>. Evid&ecirc;ncias do contato com as l&iacute;nguas africanas na forma&ccedil;&atilde;o do portugu&ecirc;s brasileiro: propostas para a constitui&ccedil;&atilde;o de um corpus, em J. Avelar e L. &Aacute;lvarez-Lopez (<span class="GramE">eds</span>.), <i style="">Din&acirc;micas Afro-Latinas: L&iacute;nguas e Hist&oacute;rias</i>, <span class="SpellE">Stockholm</span> <span class="SpellE">University</span> <span class="SpellE">Press</span>.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"><span class="SpellE"> <span lang="EN-US"><a name="Goncalves_Perpetua._2004"><font size="2"></font></a><a href="#-Goncalves_2004"> <font size="2">Gon&ccedil;alves</font></a></span></span><span lang="EN-US"><a href="#-Goncalves_2004"><font size="2">, <span class="SpellE">Perp&eacute;tua</span>. 2004</font></a><font size="2">. <span class="GramE">Towards</span> a unified vision of classes of language acquisition and change: arguments from the genesis of Mozambican African Portuguese, <i style="">Journal of Pidgin and Creole Languages</i>, 19.2: 225-259.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Goncalves_Perpetua._2010"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Goncalves_2010">Gon&ccedil;alves, Perp&eacute;tua. 2010</a>. <i style="">A g&ecirc;nese do portugu&ecirc;s de Mo&ccedil;ambique</i>, Lisboa, INCM.    </font></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Goncalves_Chimbutane_2004"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Goncalves_e_Chimbutane_2004">Gon&ccedil;alves, Perp&eacute;tua e Feliciano Chimbutane. 2004</a>. &ldquo;O papel das l&iacute;nguas bantu na g&ecirc;nese do portugu&ecirc;s de Mo&ccedil;ambique: o comportamento sint&aacute;tico de constituintes locativos e direcionais&rdquo;, <span class="SpellE"><i style="">Papia</i></span><i style="">,</i> 14: 7-30.</font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><a name="Guy_Gregory._1981"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Guy_1981">Guy, Gregory. 1981</a>. <i style="">Linguistic variation in Brazilian Portuguese: aspects of phonology, syntax and language history,</i> <span class="SpellE">Tese</span> de <span class="SpellE">Doutorado</span>, University of Pennsylvania. <span class="SpellE"><span class="GramE">In&eacute;dita</span></span></font><span class="GramE"><font size="2">.    </font></span></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><a name="Holm_John._1987"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Holm_1987">Holm, John. 1987</a>. Creole influence on popular Brazilian Portuguese, <span class="SpellE">em</span> G. Gilbert (ed.), <i style="">Pidgin and creole languages: essays in memory of John E. <span class="SpellE">Reinecke</span></i>, Honolulu, <span class="GramE">University</span> of Hawaii Press: 406-429.    </font></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Holm_John._1992"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Holm_1992">Holm, John. 1992</a>. Popular Brazilian Portuguese: a semi-creole, em E. D&rsquo;Andrade e A. Kim (<span class="GramE">eds</span>.), <i style="">Actas do col&oacute;quio sobre crioulos de base lexical portuguesa</i>, Lisboa, Edi&ccedil;&otilde;es Colibri: 37-66.</font></span><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Inverno_Liliana_Cristina._2005"><font size="2"> </font></a><font size="2"><a href="#-Inverno_2005">Inverno, Liliana Cristina. 2005</a>. <i style="">Angola&rsquo;s Transition to Vernacular Portuguese</i>, Disserta&ccedil;&atilde;o de Mestrado, Universidade de Coimbra. In&eacute;dita.</font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Inverno_Liliana_Cristina._2011"><font size="2"> </font></a><font size="2"><a href="#-Inverno_2011">Inverno, Liliana Cristina. 2011</a>. <i style="">Contact-induced restructuring of Portuguese morpho-syntax in interior Angola</i>, Tese de Doutorado, Universidade de Coimbra. In&eacute;dita.    </font></span><o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Jon-And_Anna._2013"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Jon-And_2013">Jon-And, Anna. 2013</a>. <i style="">Varia&ccedil;&atilde;o, contato e mudan&ccedil;a lingu&iacute;stica em Mo&ccedil;ambique e Cabo Verde</i>, Tese de Doutorado, Stockholms Universitet.    </font></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><a name="Laban_Michel._1999"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Laban_1999">Laban, Michel. 1999</a>. <i style="">Mozambique: <span class="SpellE">particularit&eacute;s</span> <span class="SpellE">lexicales</span> <span class="GramE">et</span> <span class="SpellE">morphosyntaxiques</span> de <span class="SpellE">l&rsquo;expression</span> <span class="SpellE">litt&eacute;raire</span> en <span class="SpellE">portugais</span></i>, Document <span class="SpellE">accompagnant</span> <span class="SpellE">une</span> <span class="SpellE">demande</span> <span class="SpellE">d&rsquo;habilitation</span> &agrave; <span class="SpellE">diriger</span> des <span class="SpellE">recherches</span>, <span class="SpellE">Universit&eacute;</span> Paris III.</font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"><span class="SpellE"> <span lang="EN-US"><a name="Lipski_John_2004"><font size="2"></font></a><a href="#-Lipski_2004"> <font size="2">Lipski</font></a></span></span><span lang="EN-US"><a href="#-Lipski_2004"><font size="2">, John 2004</font></a><font size="2">. The Spanish language of <span class="SpellE">Ecuatorial</span> Guinea, <i style="">Arizona Journal of Hispanic Cultural Studies</i>, 8: 115-130.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"><span class="SpellE"> <span lang="EN-US"><a name="Lipski_John_2005"><font size="2"></font></a><a href="#-Lipski_2005"> <font size="2">Lipski</font></a></span></span><span lang="EN-US"><a href="#-Lipski_2005"><font size="2">, John 2005</font></a><font size="2">. <i style="">Afro-Bolivian Spanish</i>, Madrid/Frankfurt <span class="GramE">am</span> Main, <span class="SpellE">Iberomaericana</span>/<span class="SpellE">Vervuert</span>.    </font></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Lobo_2001"><font size="2"></font></a><font size="2"><a href="#-Lobo_2001">Lobo, T&acirc;nia Concei&ccedil;&atilde;o Freire 2001</a>. </font></span> <i style=""> <font size="2"><span lang="PT-BR">Para uma <span class="SpellE">sociolinguitica</span> hist&oacute;rica do portugu&ecirc;s no Brasil.</span></font><o:p></o:p></i></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"><i style=""> <span lang="PT-BR"><span style=""><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><font size="2">Edi&ccedil;&atilde;o filol&oacute;gica e an&aacute;lise linguistica de cartas particulares do Rec&ocirc;ncavo da Bahia, s&eacute;culo XIX, </font> </span></i><font size="2"><span lang="PT-BR">Tese de Doutorado, Universidade de S&atilde;o Paulo. In&eacute;dita.</span></font><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Lopes_Pagotto._2014"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Lopes_e_Pagotto_2014">Lopes, Ruth e Emilio Pagotto. 2014</a>. <i style="">DPs em variedades populares do PB</i>, Comunica&ccedil;&atilde;o apresentada no workshop &ldquo;Contact, Variation and Change: Corpora Development and Analysis of Ibero-Romance Language Varieties&rdquo;, realizado nos dias 7-8 de abril na Universidade de Estocolmo.</font></span><o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Lucchesi_Dante._2009a"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Lucchesi_2009a:_28">Lucchesi, Dante. </a><span class="GramE"><a href="#-Lucchesi_2009a:_28">2009a</a>.</span> Introdu&ccedil;&atilde;o, em D. Lucchesi, A. Baxter e I. Ribeiro (<span class="GramE">eds</span>.), <i style="">O Portugu&ecirc;s Afro-Brasileiro</i>, Salvador, Edufba: 27-37</font></span><o:p></o:p><!-- ref --><p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Lucchesi_Dante._2009b"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Lucchesi_2009b">Lucchesi, Dante. 2009b</a>. Hist&oacute;ria do contato entre l&iacute;nguas no Brasil, em D. Lucchesi, A. Baxter e I. Ribeiro (<span class="GramE">eds</span>.), <i style="">O Portugu&ecirc;s Afro-Brasileiro</i>, Salvador, Edufba: 41-74.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Lucchesi_Dante._2012"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Lucchesi_2012">Lucchesi, Dante. 2012</a></font></span><span style="color: black;"><font size="2"><span lang="PT-BR">. A deriva secular na forma&ccedil;&atilde;o do portugu&ecirc;s brasileiro: uma vis&atilde;o cr&iacute;tica, em T&acirc;nia Lobo, Zenaide Carneiro, Juliana Soledade, Ariadne Almeida e Silvana Ribeiro (Orgs.). <i style="">ROSAE: lingu&iacute;stica hist&oacute;rica, hist&oacute;ria das l&iacute;nguas e outras hist&oacute;rias</i>, Salvador, EDUFBA: 249-274.    </span></font><o:p></o:p></span></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Lucchesi_Baxter._2009"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Lucchesi_e_Baxter_2009">Lucchesi, Dante e Alan Baxter. 2009</a>. A transmiss&atilde;o lingu&iacute;stica irregular, em D. Lucchesi, A. Baxter e I. Ribeiro (<span class="GramE">eds</span>.), <i style="">O Portugu&ecirc;s Afro-Brasileiro</i>, Salvador, Edufba: 101-124.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Lucchesi_Baxter_Ribeiro_2009"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Lucchesi_Baxter_e_Ribeiro_2009">Lucchesi, Dante, Alan Baxter e Ilza Ribeiro (<span class="GramE">eds</span>.). 2009</a>. <i style="">O Portugu&ecirc;s Afro-Brasileiro</i>, Salvador, <span class="SpellE">Edufba</span>.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Lucchesi_Baxter_Silva_Figueiredo_2009"> <font size="2"></font></a><font size="2"><a href="#-Lucchesi_et_al._2009">Lucchesi, Dante, Alan <span class="SpellE">Baxter</span>, Jorge Augusto Alves da Silva e Cristina Figueiredo. 2009</a>. O portugu&ecirc;s afro-brasileiro: as comunidades analisadas, em D. Lucchesi, A. <span class="SpellE">Baxter</span> e I. Ribeiro (<span class="GramE">eds</span>.), <i style="">O Portugu&ecirc;s Afro-Brasileiro</i>, Salvador, <span class="SpellE">Edufba</span>: 75-100.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Lucchesi_Mello._2009"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Lucchesi_e_Mello_2009">Lucchesi, Dante e Camila Mello. 2009</a>. A altern&acirc;ncia dativa, em D. Lucchesi, A. Baxter e I. Ribeiro (<span class="GramE">eds</span>.), <i style="">O Portugu&ecirc;s Afro-Brasileiro</i>, Salvador, Edufba: 427-455</font></span><o:p></o:p><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Lucchesi_Mendes_2009"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Lucchesi_e_Mendes_2009">Lucchesi, Dante e Elis&acirc;ngela Mendes. 2009</a>. A flex&atilde;o de caso dos pronomes pessoais, em D. Lucchesi, A. Baxter e I. Ribeiro (<span class="GramE">eds</span>.), <i style="">O Portugu&ecirc;s Afro-Brasileiro</i>, Salvador, Edufba: 471-488.</font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span lang="EN-US"><a name="Marten_Lutz._2006"><font size="2"></font></a><a href="#-Marten_2006"> <font size="2">Marten, Lutz.</font></a></span></span><span lang="EN-US"><a href="#-Marten_2006"><font size="2"> 2006</font></a><font size="2">. Locative inversion in <span class="SpellE">Otjiherero</span>: more on <span class="SpellE">morphosyntatic</span> variation in Bantu, <i style="">ZAS Papers in Linguistics</i>, 43: 97-122.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Mattos_2002"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Mattos_e_Silva_2002:_456">Mattos e Silva, Rosa Virg&iacute;nia. 2002</a>. Para a hist&oacute;ria do portugu&ecirc;s culto e popular brasileiro, em T. Alkmim (ed.), <i style="">Para a hist&oacute;ria do portugu&ecirc;s brasileiro</i>, volume III, S&atilde;o Paulo, Humanitas: 443-464.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Mattos_2004"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Mattos_e_Silva_2004">Mattos e Silva, Rosa Virg&iacute;nia. 2004</a>. <i style="">Ensaios para <span class="GramE">uma s&oacute;cio-hist&oacute;ria</span> do portugu&ecirc;s brasileiro</i>. S&atilde;o Paulo, Par&aacute;bola Editorial.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Mendon&ccedil;a_Renato._1935_2012"><font size="2"> </font></a><font size="2"><a href="#-Mendon%E7a_1935_2012">Mendon&ccedil;a, Renato. [1935] 2012</a>. <i style="">A influ&ecirc;ncia africana no portugu&ecirc;s do Brasil</i>, Brasilia, Funda&ccedil;&atilde;o Alexandre de Gusm&atilde;o.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="EN-US"><a name="Modesto_Marcello._2008"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Modesto_2008" rel="tag">Modesto, Marcello. 2008</a>. Topic prominence and null subjects, <span class="SpellE">em</span> T. <span class="SpellE">Biberauer</span> (ed.), <span class="GramE"><i style="">The</i></span><i style=""> limits of syntactic variation</i>, Amsterdam, John <span class="SpellE">Benjamins</span>: 375-409.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Moura_Denilda._2009"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Moura_2009">Moura, <span class="SpellE">Denilda</span>. 2009</a>. <i style="">Resqu&iacute;cios de Palmares: o que uma comunidade quilombola nos diz</i>, Macei&oacute;, Edufal.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"><span class="SpellE"> <span lang="EN-US"><a name="Mufwene_Salikoko._2008"><font size="2"></font></a><a href="#-Mufwene_2008"> <font size="2">Mufwene</font></a></span></span><span lang="EN-US"><a href="#-Mufwene_2008"><font size="2">, <span class="SpellE">Salikoko</span>. 2008</font></a><font size="2">. <i style="">Language evolution: Contact, competition, and change</i>, <span class="SpellE">Londres</span>/New York, Continuum Press.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Munhoz_Ana._2011"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Munhoz_2011">Munhoz, Ana. 2011</a>. <i style="">A estrutura argumental das constru&ccedil;&otilde;es de t&oacute;pico-sujeito: o caso dos sujeitos locativos</i>, Disserta&ccedil;&atilde;o de Mestrado, Universidade de Bras&iacute;lia. In&eacute;dita.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Munhoz_Naves._2012"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Munhoz_e_Naves_2012">Munhoz, Ana e Rozana Naves. 2012</a>. Constru&ccedil;&otilde;es de t&oacute;pico-sujeito: uma proposta em termos de estrutura argumental e de transfer&ecirc;ncia de tra&ccedil;os de C, <i style="">Signum: Estudos Lingu&iacute;sticos</i>, 15(1): 245-265.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Mussa_Alberto._1991"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Mussa_1991">Mussa, Alberto. 1991</a>. <i style="">O papel das l&iacute;nguas africanas na hist&oacute;ria do portugu&ecirc;s do Brasil</i>, Disserta&ccedil;&atilde;o de Mestrado, Faculdade de Letras/UFRJ, Rio de Janeiro. In&eacute;dita.    </font></span><i style=""><o:p></o:p></i></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Naro_Scherre_2007"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Naro_e_Scherre_2007:_182">Naro, Anthony Julius e Marta Scherre. 2007</a>. <i style="">Origens do portugu&ecirc;s brasileiro</i>, S&atilde;o Paulo, Par&aacute;bola.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Negrao_Esmeralda_V._1999"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Negrao_1999">Negr&atilde;o, Esmeralda V. 1999</a>. <i style="">Portugu&ecirc;s brasileiro: uma l&iacute;ngua voltada para o discurso</i>. Tese de Livre Doc&ecirc;ncia, Universidade de S&atilde;o Paulo. In&eacute;dita.    </font></span><span style="font-size: 12pt;" lang="EN-US"><o:p></o:p></span></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Negrao_Viotti._2011"><font size="2"></font></a><a href="#-Negrao_e_Viotti_2011"> <font size="2">Negr&atilde;o, Esmeralda e Evani Viotti. </font> </a></span><span lang="EN-US"><a href="#-Negrao_e_Viotti_2011"> <font size="2">2011</font></a><font size="2">. Epistemological aspects of the study of the participation of African languages in Brazilian Portuguese, <span class="SpellE">em</span> M. <span class="SpellE">Petter</span>, e M. <span class="SpellE">Vanhove</span> (eds.), <span class="SpellE"><i style="">Portugais</i></span></font><i style=""><font size="2"> et <span class="SpellE">langues</span> <span class="SpellE">africaines</span>. </font> </i></span><i style=""><span lang="PT-BR"><font size="2">&Eacute;tudes afro-br&eacute;siliennes</font></span></i><font size="2"><span lang="PT-BR">, Paris, Karthala: 13-44.    </span></font><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Negrao_Viotti._2012"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Negrao_e_Viotti_2012">Negr&atilde;o, Esmeralda V. <span style="color: black;">e Evani</span> Viotti. 2012</a>. Em busca de uma hist&oacute;ria lingu&iacute;stica, <i style="">Revista de Estudos da Linguagem</i>, Belo Horizonte, v. 20, n. 2, pp. 309-342.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Oliveira_Klebson._2003"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Oliveira_2003">Oliveira, Klebson. 2003</a>. <i style="">Textos escritos por africanos e afro-descendentes na Bahia do s&eacute;c. 19: fontes do nosso latim vulgar<span class="GramE">?<span style="font-style: normal;">,</span></span></i> Disserta&ccedil;&atilde;o de Mestrado, Universidade Federal da Bahia. In&eacute;dita.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Oliveira_Klebson._2006"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Oliveira_2006">Oliveira, Klebson. 2006</a>. <i style="">Negros e escrita no Brasil do s&eacute;culo XIX: s&oacute;cio-hist&oacute;ria, edi&ccedil;&atilde;o filol&oacute;gica de documentos e estudo lingu&iacute;stico</i>, Tese de Doutorado, Universidade Federal da Bahia. In&eacute;dita.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Oliveira_Lobo_2009"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Oliveira_e_Lobo_2009">Oliveira, Klebson e T&acirc;nia Lobo (<span class="GramE">eds</span>.). 2009</a>. <i style="">&Aacute;frica &agrave; vista: dez estudos sobre o portugu&ecirc;s escrito por africanos no Brasil do s&eacute;culo XIX</i>, Salvador, Edufba.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Oliveira_Baio_Injai_2012"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Oliveira_et_al._2012">Oliveira, M&aacute;rcia Santos Duarte, Jo&atilde;o Paulo Baio e Bas&iacute;lio F&eacute;lix Injai. 2012</a>. <i style="">Todas as Letras - Revista de L&iacute;ngua e Literatura, </i>15(1): 130-137.    </font><span style=""><font size="2">&nbsp; </font> </span></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Oliveira_et_al_sd"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#Oliveira_et_al_sd">Oliveira, M&aacute;rcia Santos Duarte, Ednalvo Ap&oacute;stolo Campos, Jair Francisco Cecim, Jo&atilde;o Francisco Lopes, Eduardo Ferreira Santos, Raquel Azevedo da Silva. (A sair)</a>. O portugu&ecirc;s afro-ind&iacute;gena de Jurussaca: o resgate de uma variedade ao conjunto &lsquo;Portugu&ecirc;s Brasileiro&rsquo;, em J. Avelar e L. &Aacute;lvarez-Lopez (<span class="GramE">eds</span>.), <i style="">Din&acirc;micas Afro-Latinas: L&iacute;nguas e Hist&oacute;rias</i>, Stockholm University Press.</font></span><o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Pagotto_Emilio._2007"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#Pagotto_Emilio._2007">Pagotto, Emilio. 2007</a>. Crioulo sim, crioulo n&atilde;o: uma agenda de problemas, em A. Castilho, M. A. Torres Morais, S. Cyrino e <span class="GramE">R.</span> Lopes (eds.), <i style="">Portugu&ecirc;s Brasileiro: descri&ccedil;&atilde;o, hist&oacute;ria e aquisi&ccedil;&atilde;o</i>, Campinas, Pontes: 461-482.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Petter_Margarida._2008"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Petter_2008">Petter, Margarida. 2008</a>. <i style="">Variedades lingu&iacute;sticas em contato: portugu&ecirc;s angolano, portugu&ecirc;s brasileiro, portugu&ecirc;s mo&ccedil;ambicano</i>, Tese de Livre Doc&ecirc;ncia, Universidade de S&atilde;o Paulo, 2008. In&eacute;dita.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Petter_Margarida._2009"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#Petter_Margarida._2009">Petter, Margarida. 2009</a>. O <i style="">continuum</i> afro-brasileiro do Portugu&ecirc;s, em C. Galves, H. Garmes e F. <span class="GramE">R.</span> Ribeiro (eds.), <i style="">&Aacute;frica-Brasil - caminhos da l&iacute;ngua portuguesa</i>, Campinas, Editora da Unicamp: 158-173.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Pontes_Eunice._1987"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Pontes_1987">Pontes, Eunice. 1987</a>. <i style="">O t&oacute;pico no portugu&ecirc;s do Brasil</i>, Campinas, Pontes.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"><span class="SpellE"> <span lang="ES"><a name="Quilis_Casado-Fresnillo_1995"><font size="2"></font></a><a href="#-Quilis_e_Casado-Fresnillo_1995"> <font size="2">Quilis</font></a></span></span><span lang="ES"><a href="#-Quilis_e_Casado-Fresnillo_1995"><font size="2">, Antonio e Celia Casado-Fresnillo. 1995</font></a><font size="2">. <i style="">La lengua espa&ntilde;ola en Guinea Ecuatorial</i>, Madrid, UNEaD.     </font></span> <o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Ribeiro_Cyrino_2012"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Ribeiro_et_al._2012">Ribeiro, <span class="SpellE">Ilza</span> e Cyrino, Sonia 2012</a>. A estrutura do DP no crioulo de Cabo Verde e no PB de afro-descendentes, <i style="">REVISTA LETRAS UFPR</i>, 84: 169-195.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Reite_Torun._2013"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Reite_2013">Reite, Torun. 2013</a>. <i style="">&Agrave; descoberta de particularidades no portugu&ecirc;s de Mo&ccedil;ambique</i>, Disserta&ccedil;&atilde;o de Mestrado, <span class="SpellE">Universitetet</span> i Oslo. In&eacute;dita.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 1cm; background: white none repeat scroll 0% 50%; -moz-background-clip: initial; -moz-background-origin: initial; -moz-background-inline-policy: initial; text-align: justify; text-indent: -1cm;"> <span style="color: black; font-weight: normal" lang="PT-BR"><a name="Rosa_Maria_Carlota._2013"> <font size="2"></font></a><font size="2"><a href="#-Rosa_2013">Rosa, Maria Carlota. 2013</a>. <i style="">Uma l&iacute;ngua africana no Brasil, col&ocirc;nia de Seiscentos: o quimbundo ou l&iacute;ngua de Angola na Arte de Pedro Dias, S. J</i><span class="GramE">.,</span> Rio de Janeiro, FAPERJ/Letras.    </font></span></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Scher_Ana_Paula._1996"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Scher_1996">Scher, Ana Paula. 1996</a>. <i style="">As constru&ccedil;&otilde;es com dois objetos no ingl&ecirc;s e no portugu&ecirc;s do Brasil: um estudo sint&aacute;tico comparativo</i>, Disserta&ccedil;&atilde;o de Mestrado, Universidade Estadual de Campinas. In&eacute;dita.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Silveira_Bueno_Francisco._1958"><font size="2"> </font></a><font size="2"><a href="#-Silveira_Bueno_1958">Silveira Bueno, Francisco. 1958</a>. <i style="">A forma&ccedil;&atilde;o hist&oacute;rica da l&iacute;ngua portuguesa</i>, Rio de Janeiro, Livraria Acad&ecirc;mica.    </font></span><o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"><span class="SpellE"> <span lang="EN-US"><a name="Simango_Silvester_Ron._2007"><font size="2"></font></a><a href="#-Simango_2007"> <font size="2">Simango</font></a></span></span><span lang="EN-US"><a href="#-Simango_2007"><font size="2">, <span class="SpellE">Silvester</span> Ron. 2007</font></a><font size="2">. Enlarged arguments in Bantu: evidence from Chichewa, <i style="">Lingua</i>, 117: 928-949.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Silva_Neto_Serafim._1950_1977"><font size="2"> </font></a><font size="2"><a href="#-Silva_Neto_1950_1977:91">Silva Neto, Serafim. [1950] 1977</a>. <i style="">Introdu&ccedil;&atilde;o ao estudo da l&iacute;ngua portuguesa</i>, Rio de Janeiro, Presen&ccedil;a.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Tarallo_Fernando._1993"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Tarallo_1993">Tarallo, Fernando. 1993</a>. Sobre a alegada origem crioula do portugu&ecirc;s brasileiro: mudan&ccedil;as sint&aacute;ticas aleat&oacute;rias, em I. Roberts e M. Kato, Mary (<span class="GramE">eds</span>.), <i style="">Portugu&ecirc;s Brasileiro, uma viagem diacr&ocirc;nica</i>, Campinas, Editora da Unicamp: 35-68.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Tarallo_Alkmim._1986"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Tarallo_e_Alkmim_1986">Tarallo, Fernando e Tania <span class="SpellE">Alkmim</span>. 1986</a>. <i style="">Falares crioulos. L&iacute;nguas em contato</i>, S&atilde;o Paulo, &Aacute;tica.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Tavares_Santos_2002"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Tavares_et_al._2002">Tavares, Ana Paula e Catarina Madeira Santos. 2002</a>. <i style="">Africae Monumenta - A apropria&ccedil;&atilde;o da escrita pelos africanos, Arquivo Caculo Cacahenda</i>, Volume I, Lisboa, Instituto de Investiga&ccedil;&atilde;o Cient&iacute;fica Tropical.    </font></span><o:p></o:p></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Thomason_Kaufmann_1988"><font size="2"></font></a><a href="#-Thomason_e_Kaufman_1988"> <font size="2">Thomason<span class="GramE">, Sara</span> Gray e Terrence Kaufman. </font> </a></span><span lang="EN-US"><a href="#-Thomason_e_Kaufman_1988"> <font size="2">1988</font></a><font size="2">. <i style="">Language contact, <span class="SpellE">creolization</span>, and genetic linguistics</i>, Berkeley, University of California Press.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Toniette_Harley._2013"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Toniette_2013">Toniette, Harley. 2013</a>. <i style="">Concord&acirc;ncia com sintagmas n&atilde;o-argumentais no portugu&ecirc;s brasileiro</i>, Disserta&ccedil;&atilde;o de Mestrado, Universidade Estadual de Campinas. In&eacute;dita.    </font></span><o:p></o:p></p>         <!-- ref --><p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><a name="Vogt_Fry._1996"><font size="2"></font></a> <font size="2"><a href="#-Vogt_e_Fry_1996">Vogt, Carlos e Peter Fry. 1996</a>. <i style="">Cafund&oacute; - A &Aacute;frica no Brasil: Linguagem e sociedade</i>, S&atilde;o Paulo, Companhia das Letras.    </font></span><o:p></o:p></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><o:p><font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>     </div>         <div style="font-family: Verdana;"><font size="2"><br clear="all">       </font>     <hr align="left" size="1" width="33%">    <font size="2">      ]]></body>
<body><![CDATA[<br>       </font>         <div style="" id="ftn1">      <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><a style="" href="#_ftnref1" name="_ftn1" title=""> <font size="2">[1]</font></a><span lang="SV"><font size="2"> </font> </span><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR">Este trabalho foi desenvolvido no &acirc;mbito de dois projetos financiados pela FAPESP (Funda&ccedil;&atilde;o de Amparo &agrave; Pesquisa do Estado de S&atilde;o Paulo): <i style="">A L&iacute;ngua Portuguesa no Tempo e no Espa&ccedil;o: Contato <span class="SpellE">Lingu&iacute;stico</span>, Gram&aacute;ticas em Competi&ccedil;&atilde;o e Mudan&ccedil;as Param&eacute;tricas</i> (projeto tem&aacute;tico - processo 12/06078-9) e <i style="">Constituintes Locativos e Direcionais em <span class="SpellE">Afro-Variedades</span> de Portugu&ecirc;s e Espanhol</i> (projeto de pesquisa no exterior - processo 13/07112-9). &Eacute; tamb&eacute;m parcialmente financiado pelo CNPq (processo 305699/2010-5).<o:p></o:p></span></p>     </div>         <div style="" id="ftn2">      <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><a style="" href="#_ftnref2" name="_ftn2" title=""> <font size="2">[2]</font></a><span style="font-size: 10pt;" lang="SV"> <span style="">&nbsp;</span></span><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR">Neste trabalho, assumimos as raz&otilde;es alegadas por Lucchesi para n&atilde;o considerarmos a hip&oacute;tese da <span class="SpellE">criouliza&ccedil;&atilde;o</span> para a forma&ccedil;&atilde;o do PB. Por&eacute;m, como ficar&aacute; claro em seguida, isso n&atilde;o implica uma menor participa&ccedil;&atilde;o das l&iacute;nguas africanas nessa forma&ccedil;&atilde;o. </span><span class="SpellE"><span style="font-size: 10pt;" lang="EN-US">Nesse</span></span><span style="font-size: 10pt;" lang="EN-US"> <span class="SpellE">sentido</span><i style="">,</i> <span class="SpellE">discordamos</span> de <a href="#Negrao_Viotti._2011"><span class="SpellE">Negr&atilde;o</span> e <span class="SpellE">Viotti</span> (2011: 32)</a> <span class="SpellE">quando</span> <span class="SpellE">afirmam</span>: &ldquo;Brazilian Portuguese is definitely not a creole, because the participation of African languages in its constitution was not as intensive as was the case in the formation of creoles.&rdquo;<o:p></o:p></span></p>     </div>         <div style="" id="ftn3">      <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><a style="" href="#_ftnref3" name="_ftn3" title=""> <font size="2">[3]</font></a><span style="font-size: 10pt;" lang="SV"> </span><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR">Para outros estudos contr&aacute;rios &agrave; hip&oacute;tese de haver uma origem (semi<span class="GramE">)crioula</span> para o portugu&ecirc;s brasileiro, ver <a name="-Tarallo_1993"></a><a href="#Tarallo_Fernando._1993">Tarallo (1993)</a>, <a name="-Tarallo_e_Alkmim_1986"></a><a href="#Tarallo_Alkmim._1986">Tarallo e Alkmim (1986)</a> e&nbsp;<a name="-Alvarez-Lopez_e_Parkvall_2003"></a><a href="#Alvarez-L%F3pez_Parkvall_2003">&Aacute;lvarez-Lopez e Parkvall (2003)</a>, dentre outros. Ver tamb&eacute;m <a href="#Pagotto_Emilio._2007"><span class="SpellE">&nbsp;Pagotto</span> (2007)</a> para uma discuss&atilde;o a respeito da polariza&ccedil;&atilde;o entre as hip&oacute;teses da deriva e do contato.<o:p></o:p></span></p>     </div>         <div style="" id="ftn4">      <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><a style="" href="#_ftnref4" name="_ftn4" title=""> <font size="2">[4]</font></a><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR"> De acordo com <a href="#Lucchesi_Dante._2009b">Castro (1990: 10), <i style="">apud</i> Lucchesi (2009:65)</a>, &ldquo;nos dois primeiros s&eacute;culos, o quicongo e o quimbundo, seguidas pelo umbundo, formam as l&iacute;nguas numericamente predominantes na maioria das senzalas ou as de maior prest&iacute;gio sociol&oacute;gico.&rdquo;<o:p></o:p></span></p>     </div>         <div style="" id="ftn5">      ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><a style="" href="#_ftnref5" name="_ftn5" title=""> <font size="2">[5]</font></a><span style="font-size: 10pt;" lang="SV"> </span><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR">Segundo Mendon&ccedil;a &ldquo;o quimbundo, pelo seu uso mais extenso e mais antigo, exerceu no portugu&ecirc;s uma influ&ecirc;ncia maior do que o nag&ocirc;&rdquo; <a href="#Mendon%E7a_Renato._1935_2012">(Mendon&ccedil;a [1935] 2012: 63)</a>.<o:p></o:p></span></p>     </div>         <div style="" id="ftn6">      <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><a style="" href="#_ftnref6" name="_ftn6" title=""> <font size="2">[6]</font></a><span style="font-size: 10pt;" lang="SV"> </span><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR">Enfim, vale lembrar que as l&iacute;nguas bantas e sudanesas fazem parte da grande fam&iacute;lia nigero-congolesa e compartilham muitos tra&ccedil;os fonol&oacute;gicos e morfossint&aacute;ticos que as distinguem do conjunto das l&iacute;nguas indo-europeias. <a href="#Mendon%E7a_Renato._1935_2012">Mendon&ccedil;a ([1935] 2012)</a> enfatiza particularmente esse aspecto quando apresenta as caracter&iacute;sticas fonol&oacute;gicas e morfossint&aacute;ticas do quimbundo. <a href="#Bonvini_Emilio._2008"><span class="SpellE">Bonvini</span> (2008: 25)</a> tamb&eacute;m lembra que, nas primeiras classifica&ccedil;&otilde;es das l&iacute;nguas<span class="GramE"><span style="">&nbsp; </span></span>africanas, &ldquo;a defini&ccedil;&atilde;o do termo <i style="">banto</i> correspondia mais ou menos ao que linguistas de hoje designam com o termo <i style="">nigero-congol&ecirc;s</i>&rdquo;.<o:p></o:p></span></p>     </div>         <div style="" id="ftn7">      <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><a style="" href="#_ftnref7" name="_ftn7" title=""> <font size="2">[7]</font></a><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR"> N&atilde;o &eacute; poss&iacute;vel citar de maneira exaustiva a extensa literatura sobre esse assunto. Na se&ccedil;&atilde;o 3, fazemos refer&ecirc;ncia a v&aacute;rios trabalhos relevantes para o presente estudo.<o:p></o:p></span></p>     </div>         <div style="" id="ftn8">      <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><a style="" href="#_ftnref8" name="_ftn8" title=""> <font size="2">[8]</font></a><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR"> Para uma operacionaliza&ccedil;&atilde;o desse conceito, ver <a name="-Galves_sd"></a><a href="#Galves_Charlotte_sd">Galves (a sair)</a>.<o:p></o:p></span></p>     </div>         <div style="" id="ftn9">      <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><a style="" href="#_ftnref9" name="_ftn9" title=""> <font size="2">[9]</font></a><span style="font-size: 10pt;" lang="SV"> </span><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR">Ver tamb&eacute;m <a href="#Elia_S%EDlvio._2003">Elia (2003)</a> que, al&eacute;m de tra&ccedil;ar as grandes linhas da hist&oacute;ria externa do portugu&ecirc;s no Brasil, comenta amplamente trabalhos escritos ao longo do s&eacute;culo XX sobre a quest&atilde;o da relev&acirc;ncia do contato na forma&ccedil;&atilde;o do portugu&ecirc;s brasileiro. <o:p></o:p></span></p>     </div>         <div style="" id="ftn10">      ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><a style="" href="#_ftnref10" name="_ftn10" title=""> <font size="2">[10]</font></a><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR"> Renato Mendon&ccedil;a demonstra muito mais objetividade e poder de predi&ccedil;&atilde;o quando v&ecirc; na l&iacute;ngua popular as ra&iacute;zes da funda&ccedil;&atilde;o de uma nova variedade.<o:p></o:p></span></p>     </div>         <div style="" id="ftn11">      <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 0cm; text-align: justify; line-height: normal;"><a style="" href="#_ftnref11" name="_ftn11" title=""> <font size="2">[11]</font></a><span style="font-size: 10pt;" lang="SV"> </span><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR">&Eacute; interessante notar que <a name="-Chaudenson_2007"></a><a href="#Chaudenson_Robert._2007">Chaudenson (2007)</a>, numa an&aacute;lise bastante critica da no&ccedil;&atilde;o de substrato na an&aacute;lise das l&iacute;nguas crioulas, conclui que a &uacute;nica acep&ccedil;&atilde;o interessante do termo se encontra na quest&atilde;o da &ldquo;apropria&ccedil;&atilde;o&rdquo; da l&iacute;ngua estrangeira pelos falantes.<o:p></o:p></span></p>     </div>         <div style="" id="ftn12">      <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><a style="" href="#_ftnref12" name="_ftn12" title=""> <font size="2">[12]</font></a><span style="font-size: 10pt;" lang="SV"> </span><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR">Por exemplo, &eacute; leg&iacute;timo duvidar que os ind&iacute;genas do Brasil tenham tido um papel lingu&iacute;stico id&ecirc;ntico ao dos africanos, pela simples raz&atilde;o de que, nos primeiros s&eacute;culos da coloniza&ccedil;&atilde;o, pelo menos numa grande extens&atilde;o do territ&oacute;rio, eles n&atilde;o adquiriram a l&iacute;ngua dos colonizadores, tendo<span class="GramE"><span style="">&nbsp; </span></span>antes acontecido o inverso. Conv&eacute;m tamb&eacute;m a esse respeito fazer a distin&ccedil;&atilde;o entre efeito de &ldquo;substrato&rdquo; - ou seja, da l&iacute;ngua materna sobre a l&iacute;ngua segunda - e &ldquo;empr&eacute;stimo&rdquo;. <a name="-Thomason_e_Kaufman_1988"></a><a href="#Thomason_Kaufmann_1988">(cf. <span class="SpellE">Thomason</span> e Kaufman 1988)</a><o:p></o:p></span></p>     </div>         <div style="" id="ftn13">      <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><a style="" href="#_ftnref13" name="_ftn13" title=""> <font size="2">[13]</font></a><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR"> Para propostas de formaliza&ccedil;&atilde;o das propriedades demonstradas por <span class="GramE">constru&ccedil;&otilde;es de t&oacute;pico-sujeito no portugu&ecirc;s brasileiros</span> &agrave; luz de desdobramentos recentes da Teoria de Princ&iacute;pios e Par&acirc;metros, ver os estudos de <a href="#Avelar_Galves_2011">Avelar e Galves (2011)</a>, <a name="-Munhoz_2011"></a><a href="#Munhoz_Ana._2011">Munhoz (2011)</a>, <a name="-Munhoz_e_Naves_2012"></a><a href="#Munhoz_Naves._2012">Munhoz e Naves (2012)</a> e <a name="-Toniette_2013"></a><a href="#Toniette_Harley._2013">Toniette (2013)</a>.<o:p></o:p></span></p>     </div>         <div style="" id="ftn14">      <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><a style="" href="#_ftnref14" name="_ftn14" title=""> <font size="2">[14]</font></a><span style="font-size: 10pt;" lang="SV"> </span><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR">Na exemplifica&ccedil;&atilde;o de constru&ccedil;&otilde;es das l&iacute;nguas bantas, optamos por manter as glosas e tradu&ccedil;&otilde;es em ingl&ecirc;s, tal como apresentadas nos textos de onde foram extra&iacute;das. Os &iacute;ndices num&eacute;ricos introduzidos nas glosas representam os classificadores nominais indicativos de g&ecirc;nero e/ou n&uacute;mero largamente mencionados na literatura sobre as l&iacute;nguas bantas. Esses &iacute;ndices s&atilde;o adicionados a substantivos (<span class="GramE">9</span>.<i style="">house</i>, 2.<i style="">child</i>, 8.<i style="">book</i>), a marcas de concordancia com o sujeito na flex&atilde;o verbal (18S, 17SM, 7.SBJ), entre outras categorias. As abrevia&ccedil;&otilde;es empregadas, que tamb&eacute;m foram preservadas de acordo com os textos originais, est&atilde;o reunidas na Lista de Abreviaturas.<o:p></o:p></span></p>     </div>         <div style="" id="ftn15">      ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><a style="" href="#_ftnref15" name="_ftn15" title=""> <font size="2">[15]</font></a><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR"> Tendo em vista os dados em (12) do portugu&ecirc;s mo&ccedil;ambicano, as constru&ccedil;&otilde;es de t&oacute;pico-sujeito podem ser inclu&iacute;das no que <span class="SpellE">Petter</span> denomina <i style="">continuum</i> afro-brasileiro do portugu&ecirc;s. Segundo a autora, &ldquo;s&atilde;o tantas as semelhan&ccedil;as compartilhadas pelas tr&ecirc;s variedades de portugu&ecirc;s [brasileira, angolana e mo&ccedil;ambicana] nos tr&ecirc;s n&iacute;veis de organiza&ccedil;&atilde;o lingu&iacute;stica selecionados (fonol&oacute;gico, lexical e morfossint&aacute;tico) que fica dif&iacute;cil defender que tais fatos sejam casuais, resultantes de uma deriva natural do <span class="GramE">portugu&ecirc;s ou decorrentes da manuten&ccedil;&atilde;o de formas antigas do PE&rdquo;</span> <a href="#Petter_2009">(<span class="SpellE">Petter</span> 2009: 171)</a>.<o:p></o:p></span></p>     </div>         <div style="" id="ftn16">      <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><a style="" href="#_ftnref16" name="_ftn16" title=""> <font size="2">[16]</font></a><font size="2"> </font> <span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR"><a name="-Silveira_Bueno_1958"></a><a href="#Silveira_Bueno_Francisco._1958">Silveira Bueno (1958:216-217)</a> chama a aten&ccedil;&atilde;o para ocorr&ecirc;ncias da preposi&ccedil;&atilde;o <i style="">em</i> junto a verbos de movimento em dados do portugu&ecirc;s medieval. &Agrave; primeira vista, essas ocorr&ecirc;ncias poderiam justificar a hip&oacute;tese de que os fatos relevantes no portugu&ecirc;s brasileiro s&atilde;o o resultado de mudan&ccedil;as atreladas &agrave; deriva lingu&iacute;stica, na linha do proposto por <span class="SpellE">Naro</span> e <span class="SpellE">Scherre</span> (2007). Um olhar mais atento para os dados apresentados por Silveira Bueno revela, contudo, que os exemplos do portugu&ecirc;s medieval n&atilde;o s&atilde;o casos t&iacute;picos de complementa&ccedil;&atilde;o direcional: <span class="GramE">&ldquo;...</span>indo dar <i style="">em</i> hua fonte&rdquo;, &ldquo;Bem como Alfeu de Arcada <i style="">em</i> Siracusa vai buscar os bra&ccedil;os de Aretusa&rdquo;, &ldquo;<i style="">En</i> a primeyra rua que cheguemos...&rdquo;, entre outros. Nos dois primeiros exemplos, <i style="">ir</i> funciona como verbo auxiliar, de modo que o termo introduzido pela preposi&ccedil;&atilde;o <i style="">em</i> n&atilde;o pode ser tratado como seu complemento. No terceiro exemplo, a preposi&ccedil;&atilde;o <i style="">em</i> n&atilde;o introduz sintaticamente o complemento de <i style="">chegar</i>, mas sim o sintagma nominal dentro do qual se encontra uma ora&ccedil;&atilde;o com esse verbo; a sele&ccedil;&atilde;o de <i style="">em</i>, nesse caso, se d&aacute; em fun&ccedil;&atilde;o dos termos presentes no que podemos chamar de <i style="">ora&ccedil;&atilde;o principal</i>, que n&atilde;o &eacute; reproduzida pelo autor. Os dados apresentados em Silveira Bueno n&atilde;o podem, dessa forma, ser tomados como uma evid&ecirc;ncia de que a preposi&ccedil;&atilde;o <i style="">em</i> era usual na introdu&ccedil;&atilde;o de complementos direcionais do portugu&ecirc;s medieval e, portanto, n&atilde;o <span class="GramE">s&atilde;o</span> um argumento favor&aacute;vel &agrave; hip&oacute;tese da deriva.<o:p></o:p></span></p>     </div>         <div style="" id="ftn17">      <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><a style="" href="#_ftnref17" name="_ftn17" title=""> <font size="2">[17]</font></a><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR"> A respeito de outras propriedades relativas &agrave; sintaxe de constituintes locativo-direcionais em variedades do espanhol na Am&eacute;rica Latina e na &Aacute;frica, vejam-se os trabalhos de <a name="-Lipski_2004"></a><a href="#Lipski_John_2004">Lipski (</a><span class="GramE"><a href="#Lipski_John_2004">2004</a>, <a name="-Lipski_2005"></a><a href="#Lipski_John_2005">2005</a></span><a href="#Lipski_John_2005">)</a>.<o:p></o:p></span></p>     </div>         <div style="" id="ftn18">      <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><a style="" href="#_ftnref18" name="_ftn18" title=""> <font size="2">[18]</font></a><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR"> Os dados do portugu&ecirc;s <span class="GramE">mo&ccedil;ambicano aqui apresentados</span> em (12), que trazem constituintes locativos em posi&ccedil;&atilde;o pr&eacute;-verbal, s&atilde;o apresentados por <a href="#Goncalves_Perpetua._2010">Gon&ccedil;alves (2010)</a> para propor que a rean&aacute;lise de <i style="">em</i> como um morfema locativo n&atilde;o preposicional &eacute; o que permite a entrada desses constituintes em posi&ccedil;&atilde;o de sujeito. N&atilde;o &eacute; claro se essa explica&ccedil;&atilde;o pode ser estendida para o mesmo tipo de constru&ccedil;&atilde;o identificada no portugu&ecirc;s <span class="GramE">brasileiro, aqui exemplificada em (13), tendo em vista</span> que n&atilde;o h&aacute; um total paralelismo entre o portugu&ecirc;s brasileiro e o portugu&ecirc;s mo&ccedil;ambicano no que diz respeito aos contextos de altern&acirc;ncia entre presen&ccedil;a e aus&ecirc;ncia de <i style="">em</i>. Esse aspecto ser&aacute; mencionado ainda nesta se&ccedil;&atilde;o.<o:p></o:p></span></p>     </div>         <div style="" id="ftn19">      <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><a style="" href="#_ftnref19" name="_ftn19" title=""> <font size="2">[19]</font></a><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR"> Note-se, contudo, que alguns casos de dupla preposi&ccedil;&atilde;o se encontram nas Atas da Sociedade dos Desvalidos <a href="#Oliveira_Klebson._2003">(Oliveira 2003</a>, <a href="#Oliveira_Klebson._2006">2006)</a>, nos documentos escritos pelos africanos: &ldquo;<span class="SpellE">efica</span> <span class="SpellE">aguiados</span> para<span class="GramE"><span style="">&nbsp; </span></span>na<span style="">&nbsp; </span>Dominga<span style="">&nbsp; </span>13<span style="">&nbsp; </span>do Corrente&rdquo; (VA-003, 131) (= e fica adiado para o domingo 13 do corrente).<o:p></o:p></span></p>     </div>         <div style="" id="ftn20">      ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><a style="" href="#_ftnref20" name="_ftn20" title=""> <font size="2">[20]</font></a><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR"> Sobre a variedade do portugu&ecirc;s afro-brasileiro falado na comunidade de Helv&eacute;cia (Bahia), ver o trabalho intitulado <i style="">O portugu&ecirc;s afro-brasileiro: as comunidades analisadas</i>, de <a href="#Lucchesi_Baxter_Silva_Figueiredo_2009">Lucchesi <span class="GramE"><i style="">et</i></span><i style=""> al</i>. (2009)</a>.<o:p></o:p></span></p>     </div>         <div style="" id="ftn21">      <p style="margin: 0cm 3.6pt 0.0001pt 0cm; text-align: justify; line-height: normal;"><a style="" href="#_ftnref21" name="_ftn21" title=""> <font size="2">[21]</font></a><span style="font-size: 10pt;" lang="SV"> </span><span style="font-size: 10pt;" lang="FR">Observa-se por vezes a ocorr&ecirc;ncia da preposi&ccedil;&atilde;o <i style="">em</i> em lugar de <i style="">a</i>: </span><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR">&ldquo;</span><span style="font-size: 10pt;" lang="FR">em Occaziam que havia mandado <u>n</u>estes dous em Compania do Capita Camatoco delle Reo apreender <b><u>em</u></b> hum seu criminozo</span><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR">&rdquo;</span><span style="font-size: 10pt;" lang="FR"> <a href="#Tavares_Santos_2002">(Tavares <i style="">et al</i>. 2002: 143)</a><o:p></o:p></span></p>     </div>         <div style="" id="ftn22">      <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><a style="" href="#_ftnref22" name="_ftn22" title=""> <font size="2">[22]</font></a><span style="font-size: 10pt;" lang="SV"> </span><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR">Para o portugu&ecirc;s angolano, ver, entre outros, <a href="#Chavagne_Jean-Pierre._2005">Chavagne (2005: 227-229)</a>, <a href="#Inverno_Liliana_Cristina._2011">Inverno (2011: 174)</a> e <a href="#Figueiredo_Oliveira_2013">Figueiredo e Oliveira (2013:143)</a>, os dois &uacute;ltimos a respeito do portugu&ecirc;s falado respectivamente nas regi&otilde;es de Lunda Norte e do Libolo.<span style="">&nbsp;&nbsp; </span><o:p></o:p></span></p>     </div>         <div style="" id="ftn23">      <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><a style="" href="#_ftnref23" name="_ftn23" title=""> <font size="2">[23]</font></a><font size="2"> </font> <span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR">Essa propriedade &eacute; tamb&eacute;m mencionada por <a href="#Chatelain_Heli._1888-89">Chatelain (1889)</a>: &ldquo;os pronomes infixos est&atilde;o ora no acusativo (complem. direto) ora no dativo (compl. indir.) sem diferen&ccedil;a na forma ou na posi&ccedil;&atilde;o&rdquo; <a href="#Chatelain_Heli._1888-89">(<span class="SpellE">Chatelain</span>, 1888-1889: <span class="GramE">76, nota</span> de rodap&eacute; 106)</a><o:p></o:p></span></p>     </div>         <div style="" id="ftn24">      <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><a style="" href="#_ftnref24" name="_ftn24" title=""> <font size="2">[24]</font></a><span style="font-size: 10pt;" lang="SV"> </span><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR">A respeito da gram&aacute;tica de Dias, ver tamb&eacute;m <a name="-Rosa_2013"></a><a href="#Rosa_Maria_Carlota._2013">Rosa (2013)</a>. Para uma interpreta&ccedil;&atilde;o da aus&ecirc;ncia de tra&ccedil;o de caso associado a express&otilde;es nominais, ver <a href="#Avelar_Galves_2011">Avelar e <span class="SpellE">Galves</span> (2011)</a>.<o:p></o:p></span></p>     </div>         <div style="" id="ftn25">      ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><a style="" href="#_ftnref25" name="_ftn25" title=""> <font size="2">[25]</font></a><span style="font-size: 10pt;" lang="SV"> </span><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR">Duas pondera&ccedil;&otilde;es s&atilde;o necess&aacute;rias aqui. Primeiramente, o argumento da &eacute;poca da difus&atilde;o do portugu&ecirc;s em Angola ou Mo&ccedil;ambique pode ser refutado se for revelado que a difus&atilde;o do portugu&ecirc;s para o interior dos pa&iacute;ses foi feita por falantes oriundos de regi&otilde;es em que se falava um portugu&ecirc;s j&aacute; reestruturado. </span><span style="font-size: 10pt;" lang="EN-US">Vale <span class="SpellE">transcrever</span>, <span class="GramE">a</span> <span class="SpellE">esse</span> <span class="SpellE">respeito</span>, a <span class="SpellE">seguinte</span> <span class="SpellE">observa&ccedil;&atilde;o</span> de <span class="SpellE">Inverno</span>: &ldquo;European Portuguese (henceforth EP) both oral and written is the official standard of Angola, but it does not seem to be the standard variety of Portuguese that is spreading throughout the country&rdquo; <a href="#Inverno_Liliana_Cristina._2011">(<span class="SpellE">Inverno</span> 2011: 9)</a>.<o:p></o:p></span></p>     </div>         <div style="" id="ftn26">      <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><a style="" href="#_ftnref26" name="_ftn26" title=""> <font size="2">[26]</font></a><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR"> A natureza prefixal dos pronomes nas l&iacute;nguas bantas pode estar na origem de outra inova&ccedil;&atilde;o brasileira menos discutida na literatura a respeito da influ&ecirc;ncia das l&iacute;nguas africanas: o fato de que os pronomes cl&iacute;ticos tendem a permanecer junto ao verbo do qual s&atilde;o complementos, em lugar de se deslocarem para os auxiliares finitos ou mesmo para verbos como <i style="">querer<b style="">,</b></i> que <span class="GramE">provocam &ldquo;subida</span> do cl&iacute;tico&rdquo;. Compare-se: portugu&ecirc;s europeu (ele n&atilde;o <i style="">me</i> tinha visto) <i style="">vs.</i> portugu&ecirc;s brasileiro (ele n&atilde;o tinha <i style="">me</i> visto).<o:p></o:p></span></p>     </div>         <div style="" id="ftn27">      <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><a style="" href="#_ftnref27" name="_ftn27" title=""> <font size="2">[27]</font></a><span style="font-size: 10pt;" lang="PT-BR"> Ver <a name="-Alvarez-L&oacute;pez_2007"></a><a href="#Alvarez-L%F3pez_Laura._2007">&Aacute;lvarez-L&oacute;pez (2007)</a> para um estudo sobre registros do classificador <span class="SpellE"><i style="">ji</i></span><i style="">-/<span class="SpellE">zi</span>-</i> em representa&ccedil;&otilde;es do portugu&ecirc;s falado por africanos no Brasil.<o:p></o:p></span></p>     </div>     </div>          ]]></body><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Álvarez-López]]></surname>
<given-names><![CDATA[Laura]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Um estudo sobre a partícula zi/ji em representações da fala de africanos e seus descendentes no Brasil]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Schrader-Kniffk]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Garcia]]></surname>
<given-names><![CDATA[L. M]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Romania in interacción: entre historia, contacto y politica - Ensayos en homenaje a Klaus Zimmermann, Frankfurt am Main]]></source>
<year>2007</year>
<page-range>391-413</page-range><publisher-name><![CDATA[VervuertIberoamericana]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Álvarez-López]]></surname>
<given-names><![CDATA[Laura]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Parkvall]]></surname>
<given-names><![CDATA[Mikael]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Português vernáculo brasileiro e a hipótese da semi-crioulização]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista da ABRALIN]]></source>
<year>2003</year>
<volume>2</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>111-152</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Avelar]]></surname>
<given-names><![CDATA[Juanito]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Sobre a emergência das construções de tópico-sujeito no português brasileiro: mudança desencadeada por contato?]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Avelar]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Álvarez-López]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Dinâmicas Afro-Latinas: Línguas e Histórias]]></source>
<year></year>
<publisher-name><![CDATA[Stockholm University Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="confpro">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Avelar]]></surname>
<given-names><![CDATA[Juanito]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Álvarez-López]]></surname>
<given-names><![CDATA[Laura]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Complementos direcionais em variedades africanas e latino-americanas de português e espanhol]]></article-title>
<source><![CDATA[]]></source>
<year>2013</year>
<conf-name><![CDATA[ XVI Colóquio Anual da ACBLPE]]></conf-name>
<conf-date>20-22 de junho de 2013</conf-date>
<conf-loc> </conf-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="confpro">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Avelar]]></surname>
<given-names><![CDATA[Juanito]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Galves]]></surname>
<given-names><![CDATA[Charlotte]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Tópico e concordância em português brasileiro e português europeu]]></article-title>
<source><![CDATA[]]></source>
<year>2011</year>
<conf-name><![CDATA[ XXVI Encontro Nacional da Associação Portuguesa de Linguística]]></conf-name>
<conf-loc>Lisboa </conf-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Avelar]]></surname>
<given-names><![CDATA[Juanito]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Galves]]></surname>
<given-names><![CDATA[Charlotte]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Concordância locativa no português brasileiro: questões para a hipótese do contato]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Moura]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. D.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Sibaldo]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. A.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Para a história do português brasileiro]]></source>
<year>2013</year>
<page-range>103-132</page-range><publisher-loc><![CDATA[Maceió ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Edufal]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Avelar]]></surname>
<given-names><![CDATA[Juanito]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Cyrino]]></surname>
<given-names><![CDATA[Sonia]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Locativos preposicionados em posição de sujeito: uma possível contribuição das línguas Bantu à sintaxe do português brasileiro]]></article-title>
<source><![CDATA[Linguística, Revista de Estudos Linguísticos da Universidade do Porto]]></source>
<year>2008</year>
<volume>3</volume>
<page-range>218-249</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Baker]]></surname>
<given-names><![CDATA[Mark C]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Agreement, dislocation, and partial configurationality]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Carnie]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Harley]]></surname>
<given-names><![CDATA[H]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Willie]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Formal approaches to function in grammar: In honor to Eloise Jelinek]]></source>
<year>2003</year>
<page-range>107-132</page-range><publisher-loc><![CDATA[Amsterdam ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[John Benjamins]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Baxter]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alan]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[O português vernáculo do Brasil - Morfossintaxe]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Perl]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Schwegler]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[América negra: panorámica actual de los estudios linguísticos sobre variedades hispanas, portuguesas y criollas]]></source>
<year>1998</year>
<page-range>97-134</page-range><publisher-loc><![CDATA[Frankfurt am Main ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Vervuert]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Baxter]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alan]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Lucchesi]]></surname>
<given-names><![CDATA[Dante]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[A relevância dos processos de pidginização e criolização na formação da língua portuguesa no Brasil]]></article-title>
<source><![CDATA[Estudos Lingüísticos e Literários]]></source>
<year>1997</year>
<volume>19</volume>
<page-range>65-84</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Baxter]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alan]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Lopes]]></surname>
<given-names><![CDATA[Norma]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[O artigo definido]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Lucchesi]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Baxter]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ribeiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[I]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O Português Afro-Brasileiro]]></source>
<year>2009</year>
<page-range>319-330</page-range><publisher-loc><![CDATA[Salvador ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Edufba]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Bonvini]]></surname>
<given-names><![CDATA[Emilio]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Línguas africanas e português falado no Brasil]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Fiorin]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. L]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Petter]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[África no Brasil: A formação da língua portuguesa]]></source>
<year>2008</year>
<page-range>15-62</page-range><publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Contexto]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Buell]]></surname>
<given-names><![CDATA[Leston]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Introducing arguments above de agentes: the Case of Zulu Locative Applicatives]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Tsujimura]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Garding]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[WCCFL 22 Proceedings]]></source>
<year>2003</year>
<page-range>109-122</page-range><publisher-loc><![CDATA[Somerville/MA ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Cascadilla Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Chaudenson]]></surname>
<given-names><![CDATA[Robert]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="fr"><![CDATA[Le substrat dans la créolisation: mythes et réalités]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Zribi-Hertz]]></surname>
<given-names><![CDATA[Anne]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Gadelii]]></surname>
<given-names><![CDATA[Karl]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Grammaires créoles et gammaire comparative]]></source>
<year>2007</year>
<page-range>27-48</page-range><publisher-loc><![CDATA[Saint-Denis ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[PUV]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Chatelain]]></surname>
<given-names><![CDATA[Heli]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Gramatica elementar do Kimbundo ou língua de Angola]]></source>
<year>1888</year>
<month>-8</month>
<day>9</day>
<publisher-loc><![CDATA[Genebra ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Typ. de Charles Schuchardt]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Chavagne]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jean-Pierre]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[La langue portugaise d’Angola: Étude des écarts par rapport à la norme européenne du portugais]]></source>
<year>2005</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B17">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Chomsky]]></surname>
<given-names><![CDATA[Noam]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Knowledge of language: its nature, origin, and use]]></source>
<year>1986</year>
<publisher-loc><![CDATA[New York ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Praeger]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B18">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Clements]]></surname>
<given-names><![CDATA[J. Clancy]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[The linguistic legacy of Spanish and Portuguese: Colonial Expansion and Language Change]]></source>
<year>2009</year>
<publisher-loc><![CDATA[Cambridge ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Cambridge University Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B19">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Coelho]]></surname>
<given-names><![CDATA[Francisco Adolfo]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Os dialetos românicos ou neo-latinos na África, Ásia e América, Estudos Lingüísticos Crioulos, reedição de artigos publicados no Boletim da Sociedade de Geografia de Lisboa, Academia Internacional da Língua Portuguesa]]></source>
<year>1967</year>
<publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B20">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Dias]]></surname>
<given-names><![CDATA[Pedro]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Arte da lingva de Angola, oeferecida; a Virgem Senhora N. Do Rosario, Mãy, & Senhora dos mesmos Pretos]]></source>
<year>2006</year>
<publisher-loc><![CDATA[LisboaRio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Fundação Biblioteca Nacional]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B21">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Diercks]]></surname>
<given-names><![CDATA[Michael]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[The morphosyntax of Lubukusu locative inversion and the parametrization of Agree]]></article-title>
<source><![CDATA[Lingua]]></source>
<year>2011</year>
<volume>121</volume>
<page-range>702-720</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B22">
<nlm-citation citation-type="confpro">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Duarte]]></surname>
<given-names><![CDATA[Maria Eugênia]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Kato]]></surname>
<given-names><![CDATA[Mary]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Mudança paramétrica e orientação para o discurso]]></article-title>
<source><![CDATA[]]></source>
<year>2008</year>
<conf-name><![CDATA[ XXIV Encontro Nacional da Associação Portuguesa de Linguística]]></conf-name>
<conf-date>20-22 de novembro de 2008</conf-date>
<conf-loc>Braga </conf-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B23">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Elia]]></surname>
<given-names><![CDATA[Sílvio]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Fundamentos histórico-linguísticos do português do Brasil]]></source>
<year>2003</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editora Lucerna]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B24">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Figueiredo]]></surname>
<given-names><![CDATA[Carlos Filipe Guimarães]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A concordância plural variável no sintagma nominal do português reestruturado da comunidade de Almoxarife: São Tomé: desenvolvimento das regras de concordância variáveis no processo de transmissão-aquisição geracional]]></source>
<year>2010</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B25">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Figueiredo]]></surname>
<given-names><![CDATA[Carlos]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Oliveira]]></surname>
<given-names><![CDATA[Márcia Santos Duarte]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Português do Libolo, Angola, e português afro-indígena de Jurussaca, Brasil: cotejando os sistemas de pronominalização]]></article-title>
<source><![CDATA[PAPIA]]></source>
<year>2013</year>
<volume>23</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>105-185</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B26">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Galves]]></surname>
<given-names><![CDATA[Charlotte]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Tópicos, sujeitos, pronomes e concordância no português brasileiro]]></article-title>
<source><![CDATA[Caderno de Estudos Linguísticos]]></source>
<year>1998</year>
<volume>34</volume>
<page-range>7-21</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B27">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Galves]]></surname>
<given-names><![CDATA[Charlotte]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Concordância e origens do português brasileiro]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Sedrins]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. P.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Castilho]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. T.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Sibaldo]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Lima]]></surname>
<given-names><![CDATA[R. B]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Por amor à Linguística: miscelânea de estudos linguísticos dedicados à Maria Denilda Moura]]></source>
<year>2012</year>
<page-range>123-149</page-range><publisher-loc><![CDATA[Maceió ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Edufal]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B28">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Galves]]></surname>
<given-names><![CDATA[Charlotte]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Britto]]></surname>
<given-names><![CDATA[Helena]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Sousa]]></surname>
<given-names><![CDATA[Maria Clara Paixão de]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[The change in clitic placement from Classical to Modern European Portuguese: results from the Tycho Brahe Corpus]]></article-title>
<source><![CDATA[Journal of Portuguese Linguistics]]></source>
<year>2005</year>
<volume>4</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>39-68</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B29">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Galves]]></surname>
<given-names><![CDATA[Charlotte]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Evidências do contato com as línguas africanas na formação do português brasileiro: propostas para a constituição de um corpus]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Avelar]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Álvarez-Lopez]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Dinâmicas Afro-Latinas: Línguas e Histórias, Stockholm University Press]]></source>
<year></year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B30">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Gonçalves]]></surname>
<given-names><![CDATA[Perpétua]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Towards a unified vision of classes of language acquisition and change: arguments from the genesis of Mozambican African Portuguese]]></article-title>
<source><![CDATA[Journal of Pidgin and Creole Languages]]></source>
<year>2004</year>
<volume>19</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>225-259</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B31">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Gonçalves]]></surname>
<given-names><![CDATA[Perpétua]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A gênese do português de Moçambique]]></source>
<year>2010</year>
<publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[INCM]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B32">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Gonçalves]]></surname>
<given-names><![CDATA[Perpétua]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Chimbutane]]></surname>
<given-names><![CDATA[Feliciano]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[O papel das línguas bantu na gênese do português de Moçambique: o comportamento sintático de constituintes locativos e direcionais]]></article-title>
<source><![CDATA[Papia]]></source>
<year>2004</year>
<volume>14</volume>
<page-range>7-30</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B33">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Guy]]></surname>
<given-names><![CDATA[Gregory]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Linguistic variation in Brazilian Portuguese: aspects of phonology, syntax and language history]]></source>
<year>1981</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B34">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Holm]]></surname>
<given-names><![CDATA[John]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Creole influence on popular Brazilian Portuguese]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Gilbert]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Pidgin and creole languages: essays in memory of John E. Reinecke]]></source>
<year>1987</year>
<page-range>406-429</page-range><publisher-loc><![CDATA[Honolulu ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[University of Hawaii Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B35">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Holm]]></surname>
<given-names><![CDATA[John]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Popular Brazilian Portuguese: a semi-creole]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[D’Andrade]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Kim]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Actas do colóquio sobre crioulos de base lexical portuguesa]]></source>
<year>1992</year>
<page-range>37-66</page-range><publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Edições Colibri]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B36">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Inverno]]></surname>
<given-names><![CDATA[Liliana Cristina]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Angola’s Transition to Vernacular Portuguese]]></source>
<year>2005</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B37">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Inverno]]></surname>
<given-names><![CDATA[Liliana Cristina]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Contact-induced restructuring of Portuguese morpho-syntax in interior Angola]]></source>
<year>2011</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B38">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Jon-And]]></surname>
<given-names><![CDATA[Anna]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Variação, contato e mudança linguística em Moçambique e Cabo Verde]]></source>
<year>2013</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B39">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Laban]]></surname>
<given-names><![CDATA[Michel]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Mozambique: particularités lexicales et morphosyntaxiques de l&rsquo;expression littéraire en portugais]]></source>
<year>1999</year>
<publisher-name><![CDATA[Université Paris III]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B40">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lipski]]></surname>
<given-names><![CDATA[John]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[The Spanish language of Ecuatorial Guinea]]></article-title>
<source><![CDATA[Arizona Journal of Hispanic Cultural Studies]]></source>
<year>2004</year>
<volume>8</volume>
<page-range>115-130</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B41">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lipski]]></surname>
<given-names><![CDATA[John]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Afro-Bolivian Spanish]]></source>
<year>2005</year>
<publisher-loc><![CDATA[MadridFrankfurt am Main ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[IberomaericanaVervuert]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B42">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lobo]]></surname>
<given-names><![CDATA[Tânia Conceição Freire]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Para uma sociolinguitica histórica do português no Brasil]]></source>
<year>2001</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B43">
<nlm-citation citation-type="confpro">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lopes]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ruth]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Pagotto]]></surname>
<given-names><![CDATA[Emilio]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[DPs em variedades populares do PB]]></article-title>
<source><![CDATA[]]></source>
<year>2014</year>
<conf-name><![CDATA[ Contact, Variation and Change: Corpora Development and Analysis of Ibero-Romance Language Varieties]]></conf-name>
<conf-date>7-8 de abril</conf-date>
<conf-loc> </conf-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B44">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lucchesi]]></surname>
<given-names><![CDATA[Dante]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Introdução]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Lucchesi]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Baxter]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ribeiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[I]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O Português Afro-Brasileiro]]></source>
<year>2009</year>
<month>a</month>
<page-range>27-37</page-range><publisher-loc><![CDATA[Salvador ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Edufba]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B45">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lucchesi]]></surname>
<given-names><![CDATA[Dante]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[História do contato entre línguas no Brasil]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Lucchesi]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Baxter]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ribeiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[I]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O Português Afro-Brasileiro]]></source>
<year>2009</year>
<month>b</month>
<page-range>41-74</page-range><publisher-loc><![CDATA[Salvador ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Edufba]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B46">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lucchesi]]></surname>
<given-names><![CDATA[Dante]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[A deriva secular na formação do português brasileiro: uma visão crítica]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Lobo]]></surname>
<given-names><![CDATA[Tânia]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Carneiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[Zenaide]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Soledade]]></surname>
<given-names><![CDATA[Juliana]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Almeida]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ariadne]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ribeiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[Silvana]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[ROSAE: linguística histórica, história das línguas e outras histórias]]></source>
<year>2012</year>
<page-range>249-274</page-range><publisher-loc><![CDATA[Salvador ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[EDUFBA]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B47">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lucchesi]]></surname>
<given-names><![CDATA[Dante]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Baxter]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alan]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[A transmissão linguística irregular]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Lucchesi]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Baxter]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ribeiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[I.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O Português Afro-Brasileiro]]></source>
<year>2009</year>
<page-range>101-124</page-range><publisher-loc><![CDATA[Salvador ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Edufba]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B48">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lucchesi]]></surname>
<given-names><![CDATA[Dante]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Baxter]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alan]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ribeiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ilza]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O Português Afro-Brasileiro]]></source>
<year>2009</year>
<publisher-loc><![CDATA[Salvador ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Edufba]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B49">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lucchesi]]></surname>
<given-names><![CDATA[Dante]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Baxter]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alan]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Silva]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jorge Augusto Alves da]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Figueiredo]]></surname>
<given-names><![CDATA[Cristina]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[O português afro-brasileiro]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Lucchesi]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Baxter]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ribeiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[I]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O Português Afro-Brasileiro]]></source>
<year>2009</year>
<page-range>75-100</page-range><publisher-loc><![CDATA[Salvador ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Edufba]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B50">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lucchesi]]></surname>
<given-names><![CDATA[Dante]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Mello]]></surname>
<given-names><![CDATA[Camila]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[A alternância dativa]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Lucchesi]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Baxter]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ribeiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[I]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O Português Afro-Brasileiro]]></source>
<year>2009</year>
<page-range>427-455</page-range><publisher-loc><![CDATA[Salvador ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Edufba]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B51">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lucchesi]]></surname>
<given-names><![CDATA[Dante]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Mendes]]></surname>
<given-names><![CDATA[Elisângela]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[A flexão de caso dos pronomes pessoais]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Lucchesi]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Baxter]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ribeiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[I]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O Português Afro-Brasileiro]]></source>
<year>2009</year>
<page-range>75-100</page-range><publisher-loc><![CDATA[Salvador ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Edufba]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B52">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Marten]]></surname>
<given-names><![CDATA[Lutz]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Locative inversion in Otjiherero: more on morphosyntatic variation in Bantu]]></article-title>
<source><![CDATA[ZAS Papers in Linguistics]]></source>
<year>2006</year>
<volume>43</volume>
<page-range>97-122</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B53">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Mattos e Silva]]></surname>
<given-names><![CDATA[Rosa Virgínia]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Para a história do português culto e popular brasileiro]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Alkmim]]></surname>
<given-names><![CDATA[T]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Para a história do português brasileiro]]></source>
<year>2002</year>
<volume>volume III</volume>
<page-range>443-464</page-range><publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Humanitas]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B54">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Mattos e Silva]]></surname>
<given-names><![CDATA[Rosa Virgínia]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Ensaios para uma sócio-história do português brasileiro]]></source>
<year>2004</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Parábola Editorial]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B55">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Mendonça]]></surname>
<given-names><![CDATA[Renato]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A influência africana no português do Brasil]]></source>
<year>2012</year>
<publisher-loc><![CDATA[Brasilia ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Fundação Alexandre de Gusmão]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B56">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Modesto]]></surname>
<given-names><![CDATA[Marcello]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Topic prominence and null subjects]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Biberauer]]></surname>
<given-names><![CDATA[T]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[The limits of syntactic variation]]></source>
<year>2008</year>
<page-range>375-409</page-range><publisher-loc><![CDATA[Amsterdam ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[John Benjamins]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B57">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Moura]]></surname>
<given-names><![CDATA[Denilda]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Resquícios de Palmares: o que uma comunidade quilombola nos diz]]></source>
<year>2009</year>
<publisher-loc><![CDATA[Maceió ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Edufal]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B58">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Mufwene]]></surname>
<given-names><![CDATA[Salikoko]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Language evolution: Contact, competition, and change]]></source>
<year>2008</year>
<publisher-loc><![CDATA[LondresNew York ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Continuum Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B59">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Munhoz]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ana]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A estrutura argumental das construções de tópico-sujeito: o caso dos sujeitos locativos]]></source>
<year>2011</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B60">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Munhoz]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ana]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Naves]]></surname>
<given-names><![CDATA[Rozana]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Construções de tópico-sujeito: uma proposta em termos de estrutura argumental e de transferência de traços de C, Signum]]></article-title>
<source><![CDATA[Estudos Linguísticos]]></source>
<year>2012</year>
<volume>15</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>245-265</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B61">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Mussa]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alberto]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O papel das línguas africanas na história do português do Brasil]]></source>
<year>1991</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B62">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Naro]]></surname>
<given-names><![CDATA[Anthony Julius]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Scherre]]></surname>
<given-names><![CDATA[Marta]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Origens do português brasileiro]]></source>
<year>2007</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Parábola]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B63">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Negrão]]></surname>
<given-names><![CDATA[Esmeralda V]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Português brasileiro: uma língua voltada para o discurso]]></source>
<year>1999</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B64">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Negrão]]></surname>
<given-names><![CDATA[Esmeralda]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Viotti]]></surname>
<given-names><![CDATA[Evani]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Epistemological aspects of the study of the participation of African languages in Brazilian Portuguese]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Petter]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Vanhove]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Portugais et langues africaines: Études afro-brésiliennes]]></source>
<year>2011</year>
<page-range>13-44</page-range><publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Karthala]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B65">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Negrão]]></surname>
<given-names><![CDATA[Esmeralda V]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Viotti]]></surname>
<given-names><![CDATA[Evani]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Em busca de uma história linguística]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista de Estudos da Linguagem]]></source>
<year>2012</year>
<volume>20</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>309-342</page-range><publisher-loc><![CDATA[Belo Horizonte ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B66">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Oliveira]]></surname>
<given-names><![CDATA[Klebson]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Textos escritos por africanos e afro-descendentes na Bahia do séc. 19: fontes do nosso latim vulgar?]]></source>
<year>2003</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B67">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Oliveira]]></surname>
<given-names><![CDATA[Klebson]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Negros e escrita no Brasil do século XIX: sócio-história, edição filológica de documentos e estudo linguístico]]></source>
<year>2006</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B68">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Oliveira]]></surname>
<given-names><![CDATA[Klebson]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Lobo]]></surname>
<given-names><![CDATA[Tânia]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[África à vista: dez estudos sobre o português escrito por africanos no Brasil do século XIX]]></source>
<year>2009</year>
<publisher-loc><![CDATA[Salvador ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Edufba]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B69">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Oliveira]]></surname>
<given-names><![CDATA[Márcia Santos Duarte]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Baio]]></surname>
<given-names><![CDATA[João Paulo]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Injai]]></surname>
<given-names><![CDATA[Basílio Félix]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Todas as Letras]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista de Língua e Literatura]]></source>
<year>2012</year>
<volume>15</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>130-137</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B70">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Oliveira]]></surname>
<given-names><![CDATA[Márcia Santos Duarte]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Campos]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ednalvo Apóstolo]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Cecim]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jair Francisco]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Lopes]]></surname>
<given-names><![CDATA[João Francisco]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Santos]]></surname>
<given-names><![CDATA[Eduardo Ferreira]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Silva]]></surname>
<given-names><![CDATA[Raquel Azevedo da]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[O português afro-indígena de Jurussaca: o resgate de uma variedade ao conjunto Português Brasileiro]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Avelar]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Álvarez-Lopez]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Dinâmicas Afro-Latinas: Línguas e Histórias]]></source>
<year></year>
<publisher-name><![CDATA[Stockholm University Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B71">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pagotto]]></surname>
<given-names><![CDATA[Emilio]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Crioulo sim, crioulo não: uma agenda de problemas]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Castilho]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Torres Morais]]></surname>
<given-names><![CDATA[M. A.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Cyrino]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Lopes]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Português Brasileiro: descrição, história e aquisição]]></source>
<year>2007</year>
<page-range>461-482</page-range><publisher-loc><![CDATA[Campinas ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Pontes]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B72">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Petter]]></surname>
<given-names><![CDATA[Margarida]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Variedades linguísticas em contato: português angolano, português brasileiro, português moçambicano]]></source>
<year>2008</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B73">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Petter]]></surname>
<given-names><![CDATA[Margarida]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[O continuum afro-brasileiro do Português]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Galves]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Garmes]]></surname>
<given-names><![CDATA[H]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ribeiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[F. R]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[África-Brasil: caminhos da língua portuguesa]]></source>
<year>2009</year>
<page-range>158-173</page-range><publisher-loc><![CDATA[Campinas ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editora da Unicamp]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B74">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pontes]]></surname>
<given-names><![CDATA[Eunice]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O tópico no português do Brasil]]></source>
<year>1987</year>
<publisher-loc><![CDATA[Campinas ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Pontes]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B75">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Quilis]]></surname>
<given-names><![CDATA[Antonio]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Casado-Fresnillo]]></surname>
<given-names><![CDATA[Celia]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[La lengua española en Guinea Ecuatorial]]></source>
<year>1995</year>
<publisher-loc><![CDATA[Madrid ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[UNEaD]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B76">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ribeiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ilza]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Cyrino]]></surname>
<given-names><![CDATA[Sonia]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[A estrutura do DP no crioulo de Cabo Verde e no PB de afro-descendentes]]></article-title>
<source><![CDATA[REVISTA LETRAS UFPR]]></source>
<year>2012</year>
<volume>84</volume>
<page-range>169-195</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B77">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Reite]]></surname>
<given-names><![CDATA[Torun]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[À descoberta de particularidades no português de Moçambique]]></source>
<year>2013</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B78">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Rosa]]></surname>
<given-names><![CDATA[Maria Carlota]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Uma língua africana no Brasil, colônia de Seiscentos: o quimbundo ou língua de Angola na Arte de Pedro Dias, S. J.]]></source>
<year>2013</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[FAPERJ/Letras]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B79">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Scher]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ana Paula]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[As construções com dois objetos no inglês e no português do Brasil: um estudo sintático comparativo]]></source>
<year>1996</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B80">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Silveira Bueno]]></surname>
<given-names><![CDATA[Francisco]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A formação histórica da língua portuguesa]]></source>
<year>1958</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Livraria Acadêmica]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B81">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Simango]]></surname>
<given-names><![CDATA[Silvester Ron]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Enlarged arguments in Bantu: evidence from Chichewa]]></article-title>
<source><![CDATA[Lingua]]></source>
<year></year>
<volume>117</volume>
<page-range>928-949</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B82">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Silva Neto]]></surname>
<given-names><![CDATA[Serafim]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Introdução ao estudo da língua portuguesa]]></source>
<year>1977</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Presença]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B83">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Tarallo]]></surname>
<given-names><![CDATA[Fernando]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Sobre a alegada origem crioula do português brasileiro: mudanças sintáticas aleatórias]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Roberts]]></surname>
<given-names><![CDATA[I]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Kato]]></surname>
<given-names><![CDATA[Mary]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Português Brasileiro, uma viagem diacrônica]]></source>
<year>1993</year>
<page-range>35-68</page-range><publisher-loc><![CDATA[Campinas ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editora da Unicamp]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B84">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Tarallo]]></surname>
<given-names><![CDATA[Fernando]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Alkmim]]></surname>
<given-names><![CDATA[Tania]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Falares crioulos: Línguas em contato]]></source>
<year>1986</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Ática]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B85">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Tavares]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ana Paula]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Santos]]></surname>
<given-names><![CDATA[Catarina Madeira]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Africae Monumenta: A apropriação da escrita pelos africanos]]></source>
<year>2002</year>
<volume>Volume I</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Instituto de Investigação Científica Tropical]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B86">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Thomason]]></surname>
<given-names><![CDATA[Sara Gray]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Kaufman]]></surname>
<given-names><![CDATA[Terrence]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Language contact, creolization, and genetic linguistics]]></source>
<year>1988</year>
<publisher-loc><![CDATA[Berkeley ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[University of California Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B87">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Toniette]]></surname>
<given-names><![CDATA[Harley]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Concordância com sintagmas não-argumentais no português brasileiro]]></source>
<year>2013</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B88">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Vogt]]></surname>
<given-names><![CDATA[Carlos]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Fry]]></surname>
<given-names><![CDATA[Peter]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Cafundó - A África no Brasil: Linguagem e sociedade]]></source>
<year>1996</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Companhia das Letras]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
