<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>2079-312X</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Lingüística]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Lingüística]]></abbrev-journal-title>
<issn>2079-312X</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Asociación de Lingüística y Filología de América Latina]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S2079-312X2014000200005</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[TIPOLOGIA DE REGRAS LINGUÍSTICAS E ESTATUTO DAS VARIEDADES/LÍNGUAS: A CONCORDÂNCIA EM PORTUGUÊS]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[TIPOLOGY OF LINGUISTIC RULES AND STATUS OF VARIETIES/LANGUAGES: THE AGREEMENT IN PORTUGUESE]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Vieira]]></surname>
<given-names><![CDATA[Silvia Rodrigues]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Brandão]]></surname>
<given-names><![CDATA[Silvia Figueiredo]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Universidade Federal do Rio de Janeiro FAPERJ ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
<country>Brasil</country>
</aff>
<aff id="A02">
<institution><![CDATA[,Universidade Federal do Rio de Janeiro CNPq ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
<country>Brasil</country>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>12</month>
<year>2014</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>12</month>
<year>2014</year>
</pub-date>
<volume>30</volume>
<numero>2</numero>
<fpage>81</fpage>
<lpage>112</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://www.scielo.edu.uy/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S2079-312X2014000200005&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.edu.uy/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S2079-312X2014000200005&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.edu.uy/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S2079-312X2014000200005&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="pt"><p><![CDATA[O presente trabalho objetiva relacionar o estatuto das regras linguísticas &ndash; com base na tipologia proposta por Labov (2003) &ndash; à interpretação que se faz das variedades/línguas quanto a sua caracterização. Para tanto, aborda a concordância de número nominal e verbal, em diferentes estruturas, no Português Europeu e no Português do Brasil, com base em estudos realizados segundo os pressupostos da Sociolinguística Variacionista. A comparação e a interpretação dos resultados desses estudos em termos quantitativos e qualitativos, que permitiram delinear nítidas diferenças entre os padrões de concordância brasileiros e europeus, demonstraram que a tipologia de regras em três instâncias &ndash; categórica, semicategórica e variável &ndash; pode servir como eficiente instrumento para avaliar perfis tipológicos linguísticos em relação aos diversos fenômenos gramaticais, constituindo forte recurso metodológico para distinguir o que é aparentemente variável e aquilo que constitui efetivamente uma tendência geral ou uma opção default.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[The purpose of this paper is to relate the status of linguistic rules &ndash; based on the typology proposed by Labov (2003) &ndash; to the interpretation of varieties/languages with respect to their characterization. In order to do that, nominal and verbal number agreement in different structures in European and Brazilian Portuguese is explored, based on analyses developed according to the premisses of Variationist Sociolinguistics. The comparison and interpretation of the results of these studies in quantitative and qualitative terms, which helped us to outline clear differences between Brazilian and European patterns of agreement, have demonstrated that the typology of rules in three instances &ndash; categorical, semicategorical and variable &ndash; can serve as an efficient tool to evaluate linguistic typological profiles for various grammatical phenomena and a strong methodological procedure to distinguish what is apparently variable and what actually constitutes a general trend or default option]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Concordância]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Regras linguísticas]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Tipologia]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Português Europeu]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Português do Brasil]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Agreement]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Linguistic rules]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Tipology]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[European Portuguese]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Brazilian Portuguese]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[ <div class="Section1">      <p style="margin-bottom: 0.0001pt; line-height: normal;"> <font face="Verdana" size="2">Ling&uuml;&iacute;stica / Vol. 30 (2), Diciembre 2014: 81-112</font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; line-height: normal;"> <font face="Verdana" size="2">ISSN 1132-0214 impresa</font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;"><font size="2">ISSN 2079-312X en l&iacute;nea</font></span><b style=""><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></b></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center"><b style=""> <font face="Verdana" size="4"><span lang="PT-BR">TIPOLOGIA DE REGRAS LINGU&Iacute;STICAS E ESTATUTO DAS VARIEDADES/L&Iacute;NGUAS: A CONCORD&Acirc;NCIA EM PORTUGU&Ecirc;S</span></font><o:p></o:p></b></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center"><b style=""> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></b></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center"> <b><span lang="EN-US"><font face="Verdana" size="3">TIPOLOGY</font><font face="Verdana" size="3"> OF LINGUISTIC RULES AND STATUS OF VARIETIES/LANGUAGES: THE AGREEMENT IN PORTUGUESE</font></span></b><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: right; line-height: normal;" align="right"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="EN-US"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: right; line-height: normal;" align="right"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="EN-US"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: right; line-height: normal;" align="right"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Silvia Rodrigues Vieira</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: right; line-height: normal;" align="right"> <span style="font-style: italic;" lang="PT-BR"><font face="Verdana" size="2">Universidade Federal do Rio de Janeiro/FAPERJ (Brasil)</font></span><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: right; line-height: normal;" align="right"> <span lang="PT-BR"><a href="mailto:silviavieira@hotmail.com"> <font face="Verdana" size="2">silviavieira@hotmail.com</font></a></span><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: right; line-height: normal;" align="right"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: right; line-height: normal;" align="right"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Silvia Figueiredo Brand&atilde;o</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: right; line-height: normal;" align="right"> <span style="font-style: italic;" lang="PT-BR"><font face="Verdana" size="2">Universidade Federal do Rio de Janeiro/CNPq (Brasil)</font></span><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: right; line-height: normal;" align="right"> <span lang="PT-BR"><a href="mailto:silvia.brandao@terra.com.br"> <font face="Verdana" size="2">silvia.brandao@terra.com.br</font></a></span><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">O presente trabalho objetiva relacionar o estatuto das regras lingu&iacute;sticas &ndash; com base na tipologia proposta por <a href="#Labov_William._2003">Labov (2003)</a> &ndash; &agrave; interpreta&ccedil;&atilde;o que se faz das variedades/l&iacute;nguas quanto a sua caracteriza&ccedil;&atilde;o. Para tanto, aborda a concord&acirc;ncia de n&uacute;mero nominal e verbal, em diferentes estruturas, no Portugu&ecirc;s Europeu e no Portugu&ecirc;s do Brasil, com base em estudos realizados segundo os pressupostos da Sociolingu&iacute;stica Variacionista. A compara&ccedil;&atilde;o e a interpreta&ccedil;&atilde;o dos resultados desses estudos em termos quantitativos e qualitativos, que permitiram delinear n&iacute;tidas diferen&ccedil;as entre os padr&otilde;es de concord&acirc;ncia brasileiros e europeus, demonstraram que a tipologia de regras em tr&ecirc;s inst&acirc;ncias &ndash; categ&oacute;rica, semicateg&oacute;rica e vari&aacute;vel &ndash; pode servir como eficiente instrumento para avaliar perfis tipol&oacute;gicos lingu&iacute;sticos em rela&ccedil;&atilde;o aos diversos fen&ocirc;menos gramaticais, constituindo forte recurso metodol&oacute;gico para distinguir o que &eacute; aparentemente vari&aacute;vel e aquilo que constitui efetivamente uma tend&ecirc;ncia geral ou uma op&ccedil;&atilde;o <i style="">default</i>.</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Palavras chave:</font></span></b><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"> Concord&acirc;ncia. Regras lingu&iacute;sticas. Tipologia. Portugu&ecirc;s Europeu. Portugu&ecirc;s do Brasil</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="EN-US">The purpose of this paper is to relate the status of linguistic rules &ndash; based on the typology proposed by <a href="#Labov_2003">Labov (2003)</a> &ndash; to the interpretation of varieties/languages with respect to their characterization. In order to do that, nominal and verbal number agreement in different structures in European and Brazilian Portuguese is explored, based on analyses developed according to the premisses of Variationist Sociolinguistics. The comparison and interpretation of the results of these studies in quantitative and qualitative terms, which helped us to outline clear differences between Brazilian and European patterns of agreement, have demonstrated that the typology of rules in three instances &ndash; categorical, semicategorical and variable &ndash; can serve as an efficient tool to evaluate linguistic typological profiles for various grammatical phenomena and a strong methodological procedure to distinguish what is apparently variable and what actually constitutes a general trend or default option.</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="EN-US"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="EN-US"><font size="2">Key words:</font></span></b><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="EN-US"><font size="2"> Agreement. Linguistic rules. </font> </span><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;"><font size="2">Tipology. European Portuguese. </font> </span><font face="Verdana" size="2"> <span lang="PT-BR">Brazilian Portuguese.</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">1. Introdu&ccedil;&atilde;o</span></font><o:p></o:p></b></p>            ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">A caracteriza&ccedil;&atilde;o tipol&oacute;gica das l&iacute;nguas e variedades lingu&iacute;sticas, como pertencentes a um mesmo grupo ou fam&iacute;lia quanto a suas op&ccedil;&otilde;es gramaticais, constitui um dos prop&oacute;sitos centrais dos estudos cient&iacute;ficos. Essa caracteriza&ccedil;&atilde;o, que pode ser feita sob enfoques te&oacute;ricos diversos, &eacute; usualmente particularizada em rela&ccedil;&atilde;o a cada fen&ocirc;meno lingu&iacute;stico, de modo a estabelecer prefer&ecirc;ncias, tend&ecirc;ncias, op&ccedil;&otilde;es protot&iacute;picas, gram&aacute;ticas, par&acirc;metros, partilhados ou n&atilde;o por essas variedades/l&iacute;nguas. Apenas a t&iacute;tulo de ilustra&ccedil;&atilde;o, &eacute; amplamente divulgada a categoriza&ccedil;&atilde;o formalista quanto &agrave; express&atilde;o do sujeito, em l&iacute;nguas de sujeito preenchido e l&iacute;nguas de sujeito nulo (ou, ainda, parcialmente nulo).</font></span></p>        <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>          <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">O registro de determinada estrutura em certo conjunto de dados e sua frequ&ecirc;ncia de uso t&ecirc;m-se configurado como as evid&ecirc;ncias mais fortes para que o pesquisador a eleja ou n&atilde;o como op&ccedil;&atilde;o protot&iacute;pica de uma l&iacute;ngua. Em pesquisas de natureza diacr&ocirc;nica, &eacute; exatamente o aumento gradativo da frequ&ecirc;ncia de uso no decurso temporal que permite postular, ou ao menos sinalizar, um caminho de &ldquo;mudan&ccedil;a param&eacute;trica&rdquo;, &ldquo;gramaticaliza&ccedil;&atilde;o&rdquo;, ou formula&ccedil;&otilde;es semelhantes. Em outras palavras, classificar a regra lingu&iacute;stica que envolve cada fen&ocirc;meno &ndash; se categ&oacute;rica ou vari&aacute;vel &ndash; permite n&atilde;o s&oacute; estabelecer o par&acirc;metro adotado em cada caso, mas tamb&eacute;m, no que tange &agrave; varia&ccedil;&atilde;o, avaliar sua extens&atilde;o e seu perfil. Em se tratando de comportamento indubitavelmente categ&oacute;rico, tal estabelecimento &eacute; f&aacute;cil e inquestion&aacute;vel. Quando se lida com comportamento vari&aacute;vel, &eacute; a extens&atilde;o dessa variabilidade que instaura o debate acerca do estatuto da l&iacute;ngua/variedade.</font></span></p>        <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>          <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"> <o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Assumindo tais pressupostos, o presente artigo tem por objetivo geral relacionar o estatuto das regras lingu&iacute;sticas, delineado com base em an&aacute;lises quantitativas variacionistas, &agrave; interpreta&ccedil;&atilde;o que se faz da variedade/l&iacute;ngua quanto a sua caracteriza&ccedil;&atilde;o. Para tanto, adota a proposta de <a name="-Labov_2003"></a><a href="#Labov_William._2003">Labov (2003)</a> &ndash; que estabelece a exist&ecirc;ncia de regras categ&oacute;ricas, vari&aacute;veis e semicateg&oacute;ricas &ndash; e, de acordo com a hip&oacute;tese de <a name="-Vieira_2013_"></a><a href="#Vieira_2013">Vieira (2013)</a>, sugereque essa categoriza&ccedil;&atilde;o das regras constitui instrumento para propor perfis que caracterizariam o que costuma ser tratado, independentemente do quadro te&oacute;rico adotado, como par&acirc;metros gramaticais ou tipos lingu&iacute;sticos diversos.</font></span></p>        <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>          <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">A fim de cumprir o prop&oacute;sito enunciado, o estudo aborda a concord&acirc;ncia morfossint&aacute;tica em variedades do Portugu&ecirc;s, fen&ocirc;meno que se considera muito produtivo para fundamentar a reflex&atilde;o proposta. A concord&acirc;ncia nominal de n&uacute;mero e a concord&acirc;ncia verbal de terceira pessoa do plural t&ecirc;m sido dos t&oacute;picos mais focalizados no &acirc;mbito das pesquisas sobre o Portugu&ecirc;s do Brasil (PB), n&atilde;o apenas por seu car&aacute;ter vari&aacute;vel, mas tamb&eacute;m em fun&ccedil;&atilde;o de a n&atilde;o marca&ccedil;&atilde;o de plural ter implica&ccedil;&otilde;es sociais bem marcantes, constituindo o que <a name="-Labov_1972"></a><a href="#Labov_William.1972">Labov (1972)</a> denomina de estere&oacute;tipo. Por outro lado, as diverg&ecirc;ncias observadas entre o PB e o Portugu&ecirc;s Europeu (PE) e as converg&ecirc;ncias detectadas entre ele e variedades africanas do Portugu&ecirc;s, no que toca a essas vari&aacute;veis, t&ecirc;m fomentado in&uacute;meras discuss&otilde;es sobre as origens do Portugu&ecirc;s do Brasil e a coexist&ecirc;ncia de diferentes gram&aacute;ticas.</font></span></p>        <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>          <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Os resultados relativos ao fen&ocirc;meno da concord&acirc;ncia que fundamentam as reflex&otilde;es do presente cap&iacute;tulo resultam dos empreendimentos do Projeto <i style="">Estudo <span style="color: black;">comparado dos padr&otilde;es de concord&acirc;ncia em variedades africanas, brasileiras e europeias do Portugu&ecirc;s</span></i><span style="color: black;">. Esse </span>projeto de coopera&ccedil;&atilde;o internacional, que se iniciou em 2008 (e, a partir de 2011, est&aacute; filiado &agrave; ALFAL), re&uacute;ne pesquisadores brasileiros e portugueses e tem por objetivo focalizar, de forma contrastiva, a concord&acirc;ncia nessas variedades, de modo a estabelecer os diferentes padr&otilde;es nelas existentes.</font></span></p>        <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>          <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Os resultados das an&aacute;lises da concord&acirc;ncia de n&uacute;merono &acirc;mbito do SN e verbal de terceira do plural (<a name="-Brandao_2011"></a><a href="#Brandao_Silvia_Figueiredo._2011">Brand&atilde;o 2011</a>, <a name="-Brandao_2013"></a><a href="#Brandao_Silvia_Figueiredo._2013">2013</a>; <a name="-Brandao_e_Vieira_2012a"></a><a href="#Brandao_Figueiredo_2012a">Brand&atilde;o e Vieira 2012a</a>, <a name="-Brandao_e_Vieira_2012b"></a><a href="#Brandao_Figueiredo_2012b">2012b</a>; <a name="-Vieira_e_Bazenga_2013"></a><a href="#Vieira_2013">Vieira e Bazenga 2013</a>), bem como os que se referem &agrave; concord&acirc;ncia relacionadaao pronome <i style="">a gente</i> <a name="-Marcotulio_et_al._2013"></a><a href="#Marcotulio_2013">(Marcotulio <i style="">et al. </i>2013)</a> &ndash; detalhados no <span style="color: black;">&uacute;ltimo n&uacute;mero do <i>Journal of Portuguese Linguistics</i>, todo dedicado aos resultados alcan&ccedil;ados na primeira fase do referido Projeto &ndash;, associados, ainda, a outros estudos sobre concord&acirc;ncia (dentre os quais se destaca, aqui, Vianna 2011, que tamb&eacute;m se vale do <i>Corpus </i>compartilhado do referido projeto),</span>demonstram que essas regras podem apresentar diferente estatuto a depender do fen&ocirc;meno, da variedade nacional, bem como dos grupos sociais considerados em cada uma delas.</font></span></p>        <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>          <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Para o desenvolvimento do tema, na se&ccedil;&atilde;o 2, indicam-se os aspectos gerais que nortearam as an&aacute;lises no que se refere n&atilde;o s&oacute; ao quadro sociolingu&iacute;stico, mas tamb&eacute;m aos dados do <i style="">corpus </i>analisado; na se&ccedil;&atilde;o 3, apresentam-se, sinteticamente, os principais resultados obtidos nos referidos estudos, mencionando-se, quando &eacute; o caso, os fatores lingu&iacute;sticos e extralingu&iacute;sticos mais relevantes para a atua&ccedil;&atilde;o de cada regra, e caracteriza-se, de acordo com <a href="#Labov_William._2003">Labov (2003)</a>, seu estatuto consoante a comunidade de fala. Nase&ccedil;&atilde;o 4, discute-se,com base nas referidas s&iacute;nteses e, se necess&aacute;rio,em outros resultados das an&aacute;lises, a rela&ccedil;&atilde;o entre o estatuto das regras em quest&atilde;o e a op&ccedil;&atilde;o gramatical adotadano PE e no PB. Por fim, na se&ccedil;&atilde;o5, tecem-se as considera&ccedil;&otilde;es finais sobre o tema objeto deste estudo. </span> </font> <o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">2. Aspectos te&oacute;rico-metodol&oacute;gicos</span></font><o:p></o:p></b></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></b></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">As pesquisas sintetizadas neste trabalho foram desenvolvidas segundo os pressupostos da Teoria da Varia&ccedil;&atilde;o e Mudan&ccedil;a <a name="-Weinreich_et_al._1968"></a><a href="#Weinreich_William_Herzog_1968">(Weinreich <i style="">et al</i>. 1968)</a> &ndash; especialmente no que se refere ao princ&iacute;pio da heterogeneidade ordenada, segundo o qual regras vari&aacute;veis operam a partir de restri&ccedil;&otilde;es lingu&iacute;sticas e extralingu&iacute;sticas, num din&acirc;mico processo que pode chegar a desencadear mudan&ccedil;a lingu&iacute;stica &ndash; e, em alguns casos, segundo os desdobramentos da Sociolingu&iacute;stica Variacionista (<a href="#Labov_William.1972">Labov 1972</a>, <a name="-Labov_1994"></a><a href="#Labov_William._1994">1994</a>, <a name="-Labov_2001"></a><a href="#Labov_William._2001">2001</a>, <a name="Labov_2003"></a><a href="#Labov_William._2003">2003</a>), por vezes aliadosa outros aportes te&oacute;ricos. </span></font> <o:p></o:p></p>            ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Para os prop&oacute;sitos espec&iacute;ficos deste artigo, conv&eacute;m retomar, aqui, a categoriza&ccedil;&atilde;o de regras lingu&iacute;sticas proposta em <a href="#Labov_William._2003">Labov (2003)</a>, sistematizada como se segue em <a href="#Brandao_Figueiredo_2012b">Brand&atilde;o e Vieira (2012b)</a>.</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 35.4pt; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <div style="text-align: center;">   <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;"><font size="2"><img style="width: 477px; height: 177px;" alt="" src="/img/revistas/ling/v30n2/2a05t1.jpg"></font></span><font size="2" face="Verdana">    <br>       </font>     </div>         <div style="text-align: center;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span><b>   <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Fonte:</font></span></b><a href="#Labov_William._2003"><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Labov (2003: 243)</font></span></a><span style="line-height: 115%; font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2"> &nbsp; &nbsp;<a name="-ftn1"></a></font><a href="#ftn1"><font size="2">[1]</font></a></span><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">*</font></span><span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></div>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 35.4pt; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Observa-se que a pr&oacute;pria sistematiza&ccedil;&atilde;o das tr&ecirc;s regras propostas pelo autor toma como item relevante a frequ&ecirc;ncia com que cada uma delas opera, aspecto de que este texto se ocupa com especial aten&ccedil;&atilde;o. Al&eacute;m do conceito usualmente partilhado de comportamento categ&oacute;rico, que pressup&otilde;e totalidade, a diferen&ccedil;a entre as regras semicateg&oacute;rica e vari&aacute;vel &eacute; feita, do ponto de vista quantitativo, com base em um corte, ao que tudo indica arbitr&aacute;rio, de at&eacute; 5%. Qual seria a vantagem em bipartir o conjunto de dados com altern&acirc;ncia em dois subconjuntos &ndash; vari&aacute;vel e semicateg&oacute;rico? Por que n&atilde;o tratar tudo como vari&aacute;vel em maior ou menor grau?</font></span></p>        <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>          <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"> <o:p></o:p></span></p>            ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Aquilo que constitui superficialmente uma forma diferente de conceber o que &ldquo;varia&rdquo; &eacute;, em nossa interpreta&ccedil;&atilde;o, um mecanismo fundamental para configurar o espa&ccedil;o dos dados que aparentemente atestam duas formas alternantes de dizer a mesma coisa, mas na realidade n&atilde;o a revelam efetivamente. Os cerca de 5% de dados relativos a uma regra semicateg&oacute;rica &ndash; limite que pode ser questionado</font></span><a style="" href="#_ftn2" name="_ftnref2" title=""><span style="line-height: 115%; font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">[2]</font></span></a><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2"> &ndash; constituiriam usualmente resqu&iacute;cios ou an&uacute;ncios de uma regra vari&aacute;vel que passou ou passa por um processo de mudan&ccedil;a, respectivamente em seu fim ou seu in&iacute;cio <a href="#Labov_2003">(cf. LABOV 2003: 242)</a>, ou, ainda, se n&atilde;o se tratar de um caso de mudan&ccedil;a, configurariam, na interpreta&ccedil;&atilde;o aqui adotada, um grupo de dados de natureza qualitativamente restrita, que n&atilde;o representariam uma regra aplic&aacute;vel a qualquer ocorr&ecirc;ncia concernente ao fen&ocirc;meno.</font></span></p>        <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>          <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"> <o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Assume-se, assim, que afirmar que uma l&iacute;ngua/variedade admite, por op&ccedil;&atilde;o gramatical, uma dada estrutura n&atilde;o implica necessariamente o registro categ&oacute;rico dessa estrutura, como se sabe, nem tampouco se pressup&otilde;e um comportamento efetivamente vari&aacute;vel. H&aacute; que se verificar quantitativa &ndash; um n&uacute;mero restrito de dados &ndash; e qualitativamente &ndash; contextos espec&iacute;ficos em termos estruturais &ndash; a especializa&ccedil;&atilde;o dos usos para se determinar o par&acirc;metro gramatical de certa l&iacute;ngua/variedade. &Eacute; essa a hip&oacute;tese que norteia as reflex&otilde;es feitas no presente cap&iacute;tulo.</font></span></p>        <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>          <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;; color: black" lang="PT-BR"> <font size="2">Para fundamentar o debate tomando por base o fen&ocirc;meno da concord&acirc;ncia na L&iacute;ngua Portuguesa, os resultados sistematizados na pr&oacute;xima se&ccedil;&atilde;o dizem respeito a pesquisas desenvolvidas com o <i>corpus </i>organizado no &acirc;mbito do j&aacute; referido projeto. Esse </font> <i> <font size="2">corpus</font></i></span><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">compartilhado (&ldquo;Banco de dados Concord&acirc;ncia&rdquo;), socialmente estratificado, centraliza-se em variedades urbanas, que permitem, guardadas as devidas propor&ccedil;&otilde;es quanto a aspectos s&oacute;cio-econ&ocirc;mico-culturais, depreender os padr&otilde;es inerentes a cada variedade e proceder &agrave;s necess&aacute;rias compara&ccedil;&otilde;es.</font></span></p>        <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>          <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"> <o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Desse modo, as an&aacute;lises focalizaram variedades urbanas do PB (Regi&atilde;o Metropolitana do Rio de Janeiro, representada pelos munic&iacute;pios do Rio de Janeiro &ndash; Copacabana e adjac&ecirc;ncias &ndash; e de Nova Igua&ccedil;u) e do PE (Regi&atilde;o Metropolitana de Lisboa, representada por Oeiras e Cac&eacute;m, e Funchal, na Ilha da Madeira). Os informantes da pesquisa distribuem-se por sexo, tr&ecirc;s faixas et&aacute;rias (18-36 anos; 35-55 anos; 36-75 anos) e tr&ecirc;s n&iacute;veis de escolaridade (fundamental - 5 a 8 anos; m&eacute;dio - 9 a 11 anos; superior - 12 ou mais anos).</font></span><a style="" href="#_ftn3" name="_ftnref3" title=""><span style="line-height: 115%; font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">[3]    <br>      </font>      </span></a></p>          <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Os trabalhos cujos resultados ser&atilde;o sistematizados na se&ccedil;&atilde;o a seguir tamb&eacute;m partilham metodologicamente do instrumento computacional provido pelo Pacote de Programas Goldvarb, especialmente desenvolvido para a an&aacute;lise lingu&iacute;stica de fen&ocirc;menos considerados vari&aacute;veis. Dentre outros recursos, esse pacote permite obter os &iacute;ndices absolutos, percentuais e relativos das formas alternantes, levada em conta a minuciosa pondera&ccedil;&atilde;o estat&iacute;stica por ele realizada.</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">3. S&iacute;ntese dos resultados das pesquisas</span></font><o:p></o:p></b></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">3.1. Concord&acirc;ncia nominal de n&uacute;mero</span></font><o:p></o:p></b></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify;"><span lang="X-NONE"> <font face="Verdana" size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm;"> <span lang="X-NONE"><font face="Verdana" size="2">S&atilde;o diversificados os padr&otilde;es por meio dos quais se pode expressar a categoria den&uacute;mero no &acirc;mbito do sintagma nominal (SN) em Portugu&ecirc;s. A concord&acirc;ncia tida como padr&atilde;o e que recebe avalia&ccedil;&atilde;o de alto prest&iacute;gio social pressup&otilde;e a adjun&ccedil;&atilde;o do morfema de n&uacute;mero a todos os constituintes flexion&aacute;veis do SN, como em (1). </font></span> <o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 1cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">1 Maria se d&aacute; bem com [toda<b style="">s</b> aquela<b style="">s</b> sua<b style="">s </b><u>vizinha<b style="">s</b></u> estrangeira<b style="">s</b>]</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Na modalidade falada, n&atilde;o s&atilde;o usuais estruturas como (1), com cinco constituintes, prevalecendo SNs de dois e, em menor escala, de tr&ecirc;s elementos. Nesses dados, al&eacute;m da indica&ccedil;&atilde;o de plural em todos os constituintes, s&atilde;oencontrados outros padr&otilde;es, como os exemplificados de (2) a (5), em que podem ocorrer SNsparcialmente marcados e at&eacute; com marca de plural em apenas um dos constituintes flexion&aacute;veis.</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 18pt; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>        <table class="MsoNormalTable" style="border-collapse: collapse;" border="0" cellpadding="0" cellspacing="0">        <tbody>          <tr style="">         <td style="padding: 0cm 5.4pt; width: 171.9pt;" valign="top" width="229">                                                 <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 1cm; text-align: justify; line-height: normal;">       <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">2 o<b style="">s</b> filho</span></font><o:p></o:p></p>         </td>         <td style="padding: 0cm 5.4pt; width: 286.4pt;" valign="top" width="382">                                                 <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 1cm; text-align: justify; line-height: normal;">       <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">4 o<b style="">s</b> primeiro momento</span></font><o:p></o:p></p>         </td>        </tr>        <tr style="">         <td style="padding: 0cm 5.4pt; width: 171.9pt;" valign="top" width="229">                                                 ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 1cm; text-align: justify; line-height: normal;">       <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">3 o<b style="">s</b> meu<b style="">s</b> amigo</span></font><o:p></o:p></p>         </td>         <td style="padding: 0cm 5.4pt; width: 286.4pt;" valign="top" width="382">                                                 <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 1cm; text-align: justify; line-height: normal;">       <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">5   esse<b style="">s</b> transporte<b style="">s</b> alternativo</span></font><b style=""><o:p></o:p></b></p>         </td>        </tr>                        </tbody> </table>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 35.4pt; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Com base em <a href="#Brandao_Silvia_Figueiredo._2013">Brand&atilde;o (2013)</a>, verifica-se que todos os padr&otilde;es (1 a 5) ocorrem no PB &ndash; com diferen&ccedil;as de produtividade, sendo alguns raramente registrados &ndash; em contraposi&ccedil;&atilde;o ao PE, em que a norma &eacute; compat&iacute;vel com a verificada em (1), como demonstram os &iacute;ndices absolutos e percentuais apresentados nas tabelas a seguir. Cabe salientar que os dados se referem aSNs como um todo no PE <a href="#t2">(Tabela 1)</a> e a constituintes do SN no PB <a href="#t3">(Tabela 2)</a>.</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><b style=""> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></b></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span> <font face="Verdana" size="2"><a name="t2"></a><img style="width: 477px; height: 205px;" alt="" src="/img/revistas/ling/v30n2/2a05t2.jpg"></font></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></b></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></b></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></b></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; line-height: normal; text-align: center;"> <font face="Verdana" size="2"><a name="t3"></a><img style="width: 480px; height: 172px;" alt="" src="/img/revistas/ling/v30n2/2a05t3.jpg"></font><b style=""><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></b></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></b></p>               <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center"><b style=""><o:p></o:p> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Tabela 2. </span></font></b><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Distribui&ccedil;&atilde;o dos dados referentes &agrave; concord&acirc;ncia no PB</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center"><b style=""> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></b></p>            <div align="center"><font face="Verdana" size="2">    <br>       </font>     </div>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Embora os &iacute;ndices percentuais globais, nas duas variedades, tenham se mostrado acima de 91%, o que se atribui &agrave; ado&ccedil;&atilde;o de variantes prestigiosas por determina&ccedil;&otilde;es de natureza s&oacute;cio-cultural inerentes a grandes centros urbanos, pode-se afirmar que, enquanto a express&atilde;o de marcas plurais no PE parece semicateg&oacute;rica (ou, dada a natureza qualitativa dos dados, categ&oacute;rica, como se propor&aacute; adiante), o n&uacute;mero de ocorr&ecirc;ncias de constituintes sem marca no PB indica que se trata de uma regra vari&aacute;vel nos termos de <a href="#Labov_2003">Labov (2003)</a>. Esse resultadosuscitou an&aacute;lises multivariadas com os dados brasileiros que mostraram que a aus&ecirc;ncia/presen&ccedil;a da marca de n&uacute;mero &eacute; motivada por restri&ccedil;&otilde;es de cunho estrutural (sali&ecirc;ncias posicional, sem&acirc;ntica &ndash; tra&ccedil;o de animacidade &ndash; e f&ocirc;nica &ndash; diferencia&ccedil;&atilde;o entre as formas singular e plural) e social (n&iacute;vel de instru&ccedil;&atilde;o, sexo, faixa et&aacute;ria). Dentre elas, destacam-se como mais relevantesa<i style="">posi&ccedil;&atilde;o linear e relativa do constituinte no SN</i> e o <i style="">n&iacute;vel de instru&ccedil;&atilde;o do informante</i>.</font></span></p>        <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Em rela&ccedil;&atilde;o &agrave; primeira delas, elaborou-se um quadro, com base nos pesos relativos obtidos nas an&aacute;lises, em que fica claro que as marcas de n&uacute;merot&ecirc;m distribui&ccedil;&atilde;o defectiva nos diferentes constituintes do SN, podendo-se estabelecer um <i style="">continuum</i>: a partir da margem esquerda (a mais marcada), vai diminuindo a probabilidade de ocorr&ecirc;ncia do morfema de n&uacute;mero at&eacute; que se chegue &agrave; &uacute;ltima posi&ccedil;&atilde;o da margem direita. Esse <i style="">continuum</i>, proposto, pela primeira vez, em <a href="#Brandao_Figueiredo_2012a">Brand&atilde;o e Vieira (2012a)</a>, e aqui atualizado em fun&ccedil;&atilde;o de novas an&aacute;lises realizadas, leva em conta n&atilde;o s&oacute; dados do PB,masainda dados referentes ao Portugu&ecirc;s de S&atilde;o Tom&eacute;, variedade cujo comportamento,no que respeita &agrave; concord&acirc;ncia, em muito se assemelha ao do PB <a href="#Brandao_Silvia_Figueiredo._2011">(cf. Brand&atilde;o 2011)</a>: tamb&eacute;m nessa variedade as duas vari&aacute;veis aqui destacadas se mostraram as mais salientes.</span></font><o:p></o:p></p>            ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt; text-align: center;" align="center"><span style="color: black;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span> <font face="Verdana" size="2"><img style="width: 494px; height: 262px;" alt="" src="/img/revistas/ling/v30n2/2a05f1.jpg"></font></p>            <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt; text-align: justify;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span>    <br>     </font>     </p>               <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center"><b style=""> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Fonte: </font> </span></b><span lang="PT-BR"><a href="#Brandao_Figueiredo_2012a"> <font face="Verdana" size="2">Brand&atilde;o e Vieira (2012a: 1045)</font></a></span><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Al&eacute;m das restri&ccedil;&otilde;es lingu&iacute;sticas, atestadas em diversos estudos sobre a concord&acirc;ncia nominal em variedades do portugu&ecirc;s como L1 ou L2 (<a name="-Jon-And_2010"></a><a href="#Jon-And_Anna._2010">Jon-And 2010</a>, <a name="-Jon-And_2011"></a><a href="#Jon-And_Ann._2011">2011</a>; <a name="-Baxter_2004"></a><a href="#Baxter_Alan._2004">Baxter 2004</a>; <a name="-Figueiredo_2008_"></a><a href="#Figueiredo_2008">Figueiredo 2008</a>, <a href="#Figueiredo_2010">2010</a>; <a name="-Lopes_2001"></a><a href="#Lopes_Norma_da_Silva._2001">Lopes 2001</a>; <a name="-Andrade_2003"></a><a href="#Andrade_Patr%EDcia_Ribeiro_de._2003">Andrade 2003</a>; <a name="-Scherre_1988"></a><a href="#Scherre_Maria_Marta_Pereira._1988">Scherre, 1988</a>; <a name="-Camacho_2013"></a><a href="#Camacho_Roberto_Gomes._2013">Camacho 2013</a>, entre v&aacute;rios outros), chama aten&ccedil;&atilde;o a diferen&ccedil;a entre os resultados obtidos com as amostras brasileiras e europeias no que se refere tamb&eacute;m &agrave;s motiva&ccedil;&otilde;es extralingu&iacute;sticas, especialmente no que toca ao acesso &agrave; educa&ccedil;&atilde;o formal. Com base na Figura 2a seguir, que diz respeito ao n&iacute;vel de escolaridade, excetuando-se a peculiaridade de Nova Igua&ccedil;u, em que os indiv&iacute;duos de escolaridade m&eacute;dia implementam a marca de n&uacute;mero em menor escala do que os de n&iacute;vel fundamental, observa-se n&atilde;o s&oacute; uma forte polariza&ccedil;&atilde;o, que op&otilde;eos indiv&iacute;duos de n&iacute;vel superior (Copacabana: .82; Nova Igua&ccedil;u: .76) aos de n&iacute;vel fundamental (Copacabana: .14, Nova Igua&ccedil;u: .38,), mas tamb&eacute;m um n&iacute;tido <i style="">continuum</i> no que se refere a Copacabana.</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>         <div style="text-align: center;">   <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;"><font size="2"><img style="width: 488px; height: 326px;" alt="" src="/img/revistas/ling/v30n2/2a05g1.jpg"></font></span><font size="2" face="Verdana">    <br>       </font>     </div>            ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center"><b style=""> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Fonte: </font> </span></b><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Com base em&nbsp;<a href="#Brandao_Silvia_Figueiredo._2013">Brand&atilde;o (2013: 73)</a></span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Tendo em conta <a href="#Labov_2003">Labov (2003)</a>, pode-se dizer que, com base apenas em &iacute;ndices percentuais, a regra de concord&acirc;ncia no PB &eacute; semicateg&oacute;rica entre os indiv&iacute;duos de n&iacute;vel superior (97.2%) e vari&aacute;vel na fala dos menos escolarizados. Outros estudos &ndash; com dados brasileiros e tamb&eacute;m africanos &ndash; confirmam essa tend&ecirc;ncia. Em &aacute;reas urbanas, os &iacute;ndices de aplica&ccedil;&atilde;o da marca de n&uacute;mero s&atilde;o superiores a 70% (<a href="#Scherre_Maria_Marta_Pereira._1988">Scherre 1988</a>: 72%, no Rio de Janeiro; <a href="#Camacho_Roberto_Gomes._2013">Camacho 2013</a>: 83%, em S&atilde;o Jos&eacute; do Rio Preto; <a href="#Brandao_Silvia_Figueiredo._2011">Brand&atilde;o 2011</a>: 93,4%, em S&atilde;o Tom&eacute;, entre outros), mesmo quando se trata de Portugu&ecirc;s como L2 (Jon-And 2011: 88%, em Maputo &ndash; Mo&ccedil;ambique; 82%, em Mindelo - Cabo Verde).</font></span></p>        <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"> <o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Em &aacute;reas rurais ou rurbanas, esses &iacute;ndices decrescem sensivelmente (<a name="-Almeida_1997"></a><a href="#Almeida_Evanilda_Marins._1997">Almeida 1997</a>: 44%, no Norte e Noroeste do Estado do Rio de Janeiro; <a name="-Figueiredo_2010"></a><a href="#Figueiredo_2010">Figueiredo 2010</a>: 51%, em Almoxarife, entre outros). Em <a href="#Brand%E3o_Silvia_Figueiredo._2013">Brand&atilde;o (2013: 78)</a>, com base em diversos estudos, cruzaram-se urbaniza&ccedil;&atilde;o e n&iacute;vel de instru&ccedil;&atilde;o para dar conta do <i style="">continuum</i> de marca&ccedil;&atilde;o de plural no &acirc;mbito do SN, ficando claro que, em &aacute;reas urbanas, os indiv&iacute;duos menos escolarizados (1 a 4 anos) apresentam maiores taxas de concord&acirc;ncia (62% a 78%) do que os de &aacute;reas rurais (31 a 55%).</font></span></p>        <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Quanto ao PE, houve apenas oito casosde cancelamento da marca de n&uacute;mero em 6.952 SNs, na fala de um total de 54 indiv&iacute;duos. O &iacute;ndice obtido (0,11%), irrelevante, permite afirmar que, na variedade continental e na de Funchal, a regra &eacute; categ&oacute;rica em todos os estratos sociais. A particularidade dessas oito ocorr&ecirc;ncias, elencadas em <a href="#Brandao_Silvia_Figueiredo._2013">Brand&atilde;o (2013: 58-59)</a>, justifica a categoriza&ccedil;&atilde;o atribu&iacute;da &agrave; regra. A autora observa que, embora sete delas se enquadrem nos casos protot&iacute;picos de marca&ccedil;&atilde;o vari&aacute;vel (SN de dois constituintes, com aus&ecirc;ncia de marca em n&uacute;cleo de baixa sali&ecirc;ncia f&ocirc;nica), a maioria parece resultar de falhas de processamento discursivo, de hesita&ccedil;&atilde;o, ou lapsos, como assinala <a href="#Labov_William._2003">Labov (2003)</a> ao comentar as regras categ&oacute;ricas. Servem de exemplo, as ocorr&ecirc;ncias em (6) e (7), referentes a dois informantes de Funchal, que abandonam a estrutura inicialmente selecionada &ndash; <i style="">das pessoa</i>, <i style="">outros conhecimento</i> &ndash; e reorganizam sua fala com outra estrutura: <i style="">das mulheres</i>, <i style="">outra maneira</i>.</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">6 </font> </span><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">a maioria d<b>[as pessoa<u>]das mulheres</u></b> era tra/ era em casa era a bordar</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">7 </font> </span><b><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"> <font size="2">[outros conhecimento]</font><u><font size="2">outra maneira</font></u></span></b><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"> de ver as pessoas</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">3.2. Concord&acirc;ncia verbal de terceira pessoa plural</span></font><o:p></o:p></b></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 35.45pt;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 35.45pt;"> <span lang="X-NONE"><font face="Verdana" size="2">Assim como se verificou no &acirc;mbito da concord&acirc;ncia nominal, podem ocorrer formas alternantes de express&atilde;o no &acirc;mbito das marcas verbais em contextos de terceira pessoa do plural. A concord&acirc;ncia tida como padr&atilde;o pressup&otilde;e que a forma verbal se acomode &agrave;s marcas plurais presentes no SN sujeito, conforme se observa em (8).</font></span><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 35.45pt;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 35.3pt; line-height: normal;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">8 todos os homens <b style=""><u>usam</u></b> camisa</span></font><o:p></o:p></p>            ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"><font size="2">Diversos estudos variacionistas (<a name="-Naro_1981"></a><a href="#Naro_Anthony._1981">Naro 1981</a>; <a name="-Graciosa_1991"></a><a href="#Graciosa_Diva._1991">Graciosa 1991</a>; <a name="-Vieira_1995"></a><a href="#Vieira_Silvia_Rodrigues._1995">Vieira 1995</a>; <a name="-Scherre_1997"></a><a href="#Scherre_1997">Scherre e Naro 1997</a>; <a name="-Monguilhott_2009_"></a><a href="#Monguilhott_2009">Monguilhott 2009</a>; <a name="-Lucchesi_et_al._2009"></a><a href="#Lucchesi_Baxter_Silva_2009">Lucchesi <i style="">et al.</i> 2009</a>; entre v&aacute;rios outros) j&aacute; demonstraram, entretanto, que, diferentemente do que ocorre no PE, o fen&ocirc;meno &eacute; amplamente vari&aacute;vel no PB. <a href="#Lucchesi_Baxter_Silva_2009">Lucchesi <i style="">et al</i>. (2009: 348)</a>, com base nas frequ&ecirc;ncias brutas de trabalhos sobre concord&acirc;ncia verbal de terceira pessoa do plural na variedade brasileira,prop&otilde;em a exist&ecirc;ncia de um <i style="">continuum</i> de polariza&ccedil;&atilde;o sociolingu&iacute;stica (considerando os tra&ccedil;os rural/urbano e mais ou menos escolarizado), que vai de 16% (extremo das comunidades rurais e isoladas) a 94% (extremo das comunidades urbanas e altamente escolarizadas) de marcas verbais de 3&ordf; pessoa do plural. Vieira e Bazenga (2013) retomam esse <i style="">continuum</i> e prop&otilde;em que as marcas de pluralidade no verbo podemvariar de 16% at&eacute; 97,8%.</font></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="X-NONE"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="X-NONE">Tomando por base os resultados de Vieira e Bazenga (2013), mesmo sendo consideradas apenas variedades urbanas, as diferen&ccedil;as entre PE e PB s&atilde;o confirmadas. O tratamento dos dados demonstrou que a express&atilde;o da concord&acirc;ncia ocorre segundo padr&otilde;es diferentes nas variedades do Portugu&ecirc;s, conforme se exp&otilde;e na tabela a seguir. </span></font> <o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center;" align="center"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="X-NONE"><o:p></o:p></span> <font face="Verdana" size="2"><img style="width: 483px; height: 243px;" alt="" src="/img/revistas/ling/v30n2/2a05t4.jpg"></font></p>                  <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center"><b style=""> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Fonte: </font> </span></b><span lang="PT-BR"><a href="#Vieira_2013"> <font face="Verdana" size="2">Vieira e Bazenga (2013: 12)</font></a></span><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 35.45pt;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"><font size="2">Com base exclusivamente nas frequ&ecirc;ncias brutas de marca&ccedil;&atilde;o de 3&ordf; pessoa plural, fica patente que, das variedades urbanas estudadas, todas partilhando o prest&iacute;gio promovido pelos meios letrados e escolarizados, os padr&otilde;es europeus se diferenciam dos demais. Os &iacute;ndices globais, por si s&oacute;s, permitem detectar o <i style="">continuum</i> que vai do maior afastamento do p&oacute;lo da concord&acirc;ncia, representado pelas variedades brasileiras, at&eacute; o menor afastamento desse p&oacute;lo, representado pela variedade continental do Portugu&ecirc;s Europeu. Essas variedades, <i style="">grosso modo</i>, apresentam uma regra semicateg&oacute;rica de concord&acirc;ncia de 3&ordf; pessoa, embora Funchal demonstre comportamento no limite entre o semicateg&oacute;rico e o vari&aacute;vel nos termos de <a href="#Labov_William._2003">Labov (2003)</a>. Ainda assim, os dados de n&atilde;o marca&ccedil;&atilde;o de pluralidade dessas variedades europeias limitam-se a contextos qualitativos bem espec&iacute;ficos.</font></span></p>        <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 35.45pt;">&nbsp;</p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 35.45pt;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="X-NONE"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 35.45pt;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"><font size="2">Considerando o tratamento quantitativo dos dados, </font> <a href="#Vieira_2013"><font size="2">Vieira e Bazenga</font></a></span><a href="#Vieira_2013"><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"><font size="2"> </font> </span></a> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"><a href="#Vieira_2013"> <font size="2">(2013)</font></a><font size="2"> demonstram que, nas amostras do PE, continental (Oeiras e Cac&eacute;m) ou insular (Funchal), n&atilde;o foi poss&iacute;vel estabelecer a lista de grupos de fatores relevantes a partir da sele&ccedil;&atilde;o estat&iacute;stica, dada a limitada concretiza&ccedil;&atilde;o da n&atilde;o concord&acirc;ncia.Nas rar&iacute;ssimas ocorr&ecirc;ncias sem marca de n&uacute;mero nas amostras de Oeiras e Cac&eacute;m, verificam-se sobretudo contextos marcados, em que est&atilde;o presentes estruturas que universalmentefavoreceriam a n&atilde;o realiza&ccedil;&atilde;o da marca: verbos cuja diferencia&ccedil;&atilde;o entre singular e plural s&atilde;o de menor sali&ecirc;ncia f&ocirc;nica; sujeito posposto; presen&ccedil;a do relativo &ldquo;que&rdquo;; sujeito inanimado e verbos intransitivos, inacusativos ou copulativos. No que se refere mais especificamente &agrave; variedade insular, as autoras demonstram que, al&eacute;m dos contextos j&aacute; citados, parece haver forte influ&ecirc;ncia de condicionamentos fon&eacute;tico-fonol&oacute;gicos caracter&iacute;sticos dessa variedade, de tal forma que postulam a necessidade de aprofundamento em rela&ccedil;&atilde;o aos chamados dialetos n&atilde;o-padr&atilde;o do PE, tanto em sua caracteriza&ccedil;&atilde;o lingu&iacute;stica, quanto na descri&ccedil;&atilde;o de sua s&oacute;cio-hist&oacute;ria particular.</font></span></p>        <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 35.45pt;">&nbsp;</p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 35.45pt;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="X-NONE"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 35.45pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="X-NONE">De todo modo, o exame detalhado das constru&ccedil;&otilde;es das tr&ecirc;s amostras do PE permite afirmar que n&atilde;o se encontram dados de aus&ecirc;ncia da marca plural na diversidade de contextos verificados no PB.Nas variedades brasileiras, os &iacute;ndices encontrados &ndash; 78,2% em Nova Igua&ccedil;u; 88,1% em Copacabana&ndash; s&atilde;o compat&iacute;veis com as tend&ecirc;ncias verificadas em outros estudos da fala de comunidades com perfil semelhante. As vari&aacute;veis que se mostraram atuantes permitiram estabelecer os seguintes contextos favorecedores da n&atilde;o marca&ccedil;&atilde;o de pluralidade: (i) a posposi&ccedil;&atilde;o do sujeito, (ii) o baixo grau dediferencia&ccedil;&atilde;o f&ocirc;nica entre as formas singular e plural, (iii) a aus&ecirc;ncia de marcas de n&uacute;mero no SN sujeito e (iv) o tra&ccedil;o menos animado doreferente sujeito. Embora haja a atua&ccedil;&atilde;o dessas vari&aacute;veis, deve-se ressaltar que, no PB, se encontra, em &iacute;ndices vari&aacute;veis, a n&atilde;o concord&acirc;ncia em uma diversidade de contextos, incluindo-se estruturas n&atilde;o marcadas, como em frases com ordem direta, com sujeito anteposto ao verbo, com formas de alta sali&ecirc;ncia f&ocirc;nica e com tra&ccedil;os animados, como ocorre no exemplo (9) a seguir.</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 35.45pt;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 35.45pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="X-NONE">9 Os menino <b style=""><u>foi</u></b> na praia ontem.</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 35.45pt;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 35.45pt;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"><font size="2">Em termos extralingu&iacute;sticos, o registro de altos &iacute;ndices de concord&acirc;ncia em amostras brasileiras &eacute; caracter&iacute;stico especificamente de variedades urbanas e fundamentalmente da fala de indiv&iacute;duos escolarizados. Os resultados obtidos para a vari&aacute;vel escolaridade, representados no gr&aacute;fico a seguir, permitem observar o forte condicionamento social no caso brasileiro, diferentemente do que se verifica no PE. De modo geral, n&atilde;o se disp&otilde;e de &iacute;ndices que claramente atestem a influ&ecirc;ncia da escolaridade &ndash; de fundamental a superior &ndash; nos dados europeus, especialmente nos do continente. Na variedade insular, &eacute; preciso aprofundar o conhecimento lingu&iacute;stico e extralingu&iacute;stico de modo a interpretar melhor o &iacute;ndice mais baixo de marcas de plural (89,8%) no n&iacute;vel fundamental de instru&ccedil;&atilde;o</font></span><a style="" href="#_ftn4" name="_ftnref4" title=""><span style="line-height: 115%; font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"><font size="2">[4]</font></span></a><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"><font size="2">. De todo modo, tendo em vista os contextos de express&atilde;o da n&atilde;o concord&acirc;ncia, em termos quantitativos e qualitativos, em qualquer das amostras do PE, fica n&iacute;tido que, independentemente do grau de escolaridade</font></span><a style="" href="#_ftn5" name="_ftnref5" title=""><span style="line-height: 115%; font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"><font size="2">[5]</font></span></a><font face="Verdana" size="2"><span lang="X-NONE">, &eacute; n&iacute;tida a op&ccedil;&atilde;o preferencial pelas marcas de pluralidade.</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 35.45pt;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span> <font face="Verdana" size="2"><img style="width: 487px; height: 363px;" alt="" src="/img/revistas/ling/v30n2/2a05g2.jpg"></font></p>                  <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center"><b style=""> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Fonte: </font> </span></b><span lang="PT-BR"><a href="#Vieira_2013"> <font face="Verdana" size="2">Vieira e Bazenga (2013: 25)</font></a></span><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; line-height: normal;"><font face="Verdana"><span style="font-size: 10pt; font-family: SFRM1000;" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm;"> <span lang="X-NONE"><font face="Verdana" size="2">Nas variedades brasileiras, o efeito da escolariza&ccedil;&atilde;ofavorece nitidamente a concord&acirc;ncia de forma crescente, embora com perfil levemente diferenciado no munic&iacute;pio de Nova Igua&ccedil;u. Enquanto o efeito crescente da escolaridade pode ser nitidamente observado nos &iacute;ndices de marca&ccedil;&atilde;o de plural em Copacabana, regi&atilde;o de alto prest&iacute;gio socioecon&ocirc;mico, o que efetivamente demarca a mudan&ccedil;a de comportamento em Nova Igua&ccedil;u, regi&atilde;o de baixo prest&iacute;gio socioecon&ocirc;mico, &eacute; o acesso ao n&iacute;vel superior. De todo modo, o estudo confirma que a urbaniza&ccedil;&atilde;o e o acesso cada vez maior &agrave; escola t&ecirc;m acarretado o aumento, em diversas classes sociais, do uso das marcas de concord&acirc;ncia. </font></span> <o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">3.3. Concord&acirc;ncia em estruturas com </span></font> <i style=""> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">a gente</span></font><o:p></o:p></i></b></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></b></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Como resultado de um processo de gramaticaliza&ccedil;&atilde;o, mais adiantado no PB do que no PE, <i style="">a gente</i> &ldquo;tem um status pronominal e est&aacute; em varia&ccedil;&atilde;o com o pronome <i style="">n&oacute;s</i> em refer&ecirc;ncia &agrave; primeira pessoa do plural&rdquo;</font></span><a style="" href="#_ftn6" name="_ftnref6" title=""><span style="line-height: 115%; font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">[6]</font></span></a><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">, como indicam <a href="#Marcotulio_2013">Marcotulio <i style="">et al.</i> (2013: 125)</a>.</font></span></p>        <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Em fun&ccedil;&atilde;o desse processo, o pronome <i style="">a gente</i> n&atilde;o s&oacute; ainda guarda tra&ccedil;os morfossint&aacute;ticos do nome <i style="">gente</i>, mas tamb&eacute;m adquiriu algumas propriedades intr&iacute;nsecas dos pronomes pessoais. Segundo os autores, &ldquo;dois conjuntos de tra&ccedil;os &ndash; gramatical (3SG) e sem&acirc;ntico (1PL) &ndash; est&atilde;o dispon&iacute;veis na gram&aacute;tica e seriam os respons&aacute;veis pela gera&ccedil;&atilde;o de diferentes padr&otilde;es de concord&acirc;ncia tanto no PE quanto no PB&rdquo; (p. 126), dentre os quais se destacam neste trabalho as formas alternantes representadas nos seguintes exemplos por eles fornecidos.</span></font><o:p></o:p></p>            ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>        <table class="MsoNormalTable" style="margin-left: 26.7pt; border-collapse: collapse;" border="0" cellpadding="0" cellspacing="0">        <tbody>          <tr style="">         <td style="padding: 0cm 5.4pt;" valign="top">                                                 <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;">       <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">10 A gente <u>canta</u> muito</span></font><o:p></o:p></p>         </td>         <td style="padding: 0cm 5.4pt;" valign="top">                                                 <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;">       <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">11 A gente <u>cantamos</u> muito</span></font><o:p></o:p></p>         </td>        </tr>                        </tbody> </table>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Quanto a estruturas predicativas, com formas adjetivais ou participiais, a concord&acirc;ncia pode ser singular ou plural, no feminino ou masculino, de acordo com o referente, uma vez que, assim como o pronome <i style="">n&oacute;s</i>, <i style="">a gente</i> n&atilde;o tem especifica&ccedil;&atilde;o para g&ecirc;nero (p. 127), conforme se verifica nos exemplos a seguir.</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>        <table class="MsoNormalTable" style="margin-left: 26.7pt; border-collapse: collapse;" border="0" cellpadding="0" cellspacing="0">        <tbody>          <tr style="">         <td style="padding: 0cm 5.4pt;" valign="top">                                                 <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;">       <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">12 a- A gente est&aacute;/estamos cansad<b style="">o</b></span></font><o:p></o:p></p>         </td>         <td style="padding: 0cm 5.4pt;" valign="top">                                                 <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;">       <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">13 a- A gente est&aacute;/estamos cansad<b style="">os</b></span></font><o:p></o:p></p>         </td>        </tr>        <tr style="">         <td style="padding: 0cm 5.4pt;" valign="top">                                                 <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;">       <span lang="PT-BR"><span style=""><font size="2" face="Verdana">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;       </font>   </span><font face="Verdana"><font size="2">b- A gente est&aacute;/estamos cansad</font><b style=""><font size="2">a</font></b></font></span><o:p></o:p></p>         </td>         <td style="padding: 0cm 5.4pt;" valign="top">                                                 <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;">       <span lang="PT-BR"><span style=""><font size="2" face="Verdana">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;       </font>   </span><font face="Verdana"><font size="2">b- A gente est&aacute;/estamos cansad</font><b style=""><font size="2">as</font></b></font></span><o:p></o:p></p>         </td>        </tr>                        </tbody> </table>            ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span lang="PT-BR"><font face="Verdana" size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">No que concerne &agrave; concord&acirc;ncia verbal com </font> <i style=""><font size="2">a gente</font></i></span><a style="" href="#_ftn7" name="_ftnref7" title=""><span style="line-height: 115%; font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">[7]</font></span></a><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">, os dados coletados demonstram que tanto no PE (82%), quanto no PB (99%) predomina a terceira do singular (3SG), havendo, como forma alternante, apenas a primeira do plural (1PL), com 18% de ocorr&ecirc;ncias no PE. Assim, enquanto no PB uma constru&ccedil;&atilde;o como <i style="">a gente <u>est&aacute;</u></i> &eacute; a op&ccedil;&atilde;o preferencial na quase totalidade das ocorr&ecirc;ncias, verifica-se no PE um comportamento vari&aacute;vel com o registro tamb&eacute;m de <i style="">a gente <u>estamos</u></i>.</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm;"><b style=""> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></b></p>         <div style="text-align: center;"><font face="Verdana" size="2">    <br>       </font></div>         <div style="text-align: center;"><font face="Verdana" size="2"><img style="width: 475px; height: 177px;" alt="" src="/img/revistas/ling/v30n2/2a05t5.jpg">    <br>       </font></div>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center"><b style=""> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Fonte: </font> </span></b><span lang="PT-BR"><a href="#Marcotulio_2013"> <font face="Verdana" size="2">Marcotulio <i style="">et al</i>. (2013: 132)</font></a></span><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Quanto a essa importante diferen&ccedil;a entre os resultados do PE e do PB referente &agrave; express&atilde;o da primeira pessoa do plural, julga-se relevantefocalizar esse comportamento dos dados associando-o aos padr&otilde;es de concord&acirc;ncia com o pronome <i style="">n&oacute;s</i>. Embora <a href="#Marcotulio_2013">Marcotulio <i style="">et al.</i> (2013)</a> tenham tratado exclusivamente dos padr&otilde;es de concord&acirc;ncia com <i style="">a gente</i>, parte do Banco de dados Concord&acirc;ncia foi quantificada em estudo anterior de <a href="#Vianna_Juliana._2011">Vianna (2011)</a>. Al&eacute;m disso, a autora, por meio da realiza&ccedil;&atilde;o de question&aacute;rios por ela elaborados, tamb&eacute;m buscou mapear as diferen&ccedil;as entre PB e PE a partir das respostas (escritas) concedidas por brasileiros e europeus.</font></span></p>        ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">No que se refere &agrave; fala, os resultados de <a href="#Vianna_Juliana._2011">Vianna (2011)</a> n&atilde;o registram qualquer ocorr&ecirc;ncia efetiva de <i style="">n&oacute;s </i>associado &agrave; forma singular (<i style="">canta</i>) no PE</font></span><a style="" href="#_ftn8" name="_ftnref8" title=""><span style="line-height: 115%; font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">[8]</font></span></a><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2"> nem no PB. Essa aus&ecirc;ncia de varia&ccedil;&atilde;o em amostras europeias em geral e mesmo em amostras brasileiras com informantes das &aacute;reas urbanas n&atilde;o surpreende. O fato &eacute; que estudos diversos <a name="-Lucchesi_Baxter_e_Ribeiro_2009"></a><a href="#Lucchesi_Baxter_Silva_2009">(cf. Lucchesi, Baxter e Ribeiro 2009)</a> t&ecirc;m demonstrado que a referida constru&ccedil;&atilde;o <i style="">n&oacute;s canta </i>&eacute; registrada no Brasil, mas &eacute; caracter&iacute;stica da fala popular e sobretudoda registrada nos meios menos urbanos.</font></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Nos resultados relativos aos question&aacute;rios aplicados a portugueses e brasileiros, expostos na Tabela 5 a seguir, essa diferen&ccedil;a de comportamento do PB e do PE p&ocirc;de ser demonstrada n&atilde;o obstante a inevit&aacute;vel artificialidade do instrumento aplicado. </span> </font> <o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>     <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;"><font size="2">    <br>     </font>     </span>     <div style="text-align: center;">   <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;"><font size="2"><img style="width: 480px; height: 172px;" alt="" src="/img/revistas/ling/v30n2/2a05t6.jpg">    <br>       </font>     </span></div>         <p style="text-align: center;" align="center"><b style=""> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"><font size="2">Fonte:</font></span></b><font face="Verdana" size="2"><span lang="X-NONE"> <a href="#Vianna_Juliana._2011">Vianna (2011: 177)</a></span></font><o:p></o:p></p>            ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Esses resultados (associados aos de outros estudos n&atilde;o s&oacute; com amostras brasileiras mas tamb&eacute;m europeias, como o de <a href="#Gandra_Ana_Sartori._2009">Gandra 2009</a> e <a href="#Rubio_C%E1ssio_Flor%EAncio._2012">Rubio 2012</a>) permitem afirmar que a concord&acirc;ncia com <i style="">n&oacute;s </i>mediante a forma verbal no plural se manifesta categoricamente no PE e que a n&atilde;o marca&ccedil;&atilde;o de pluralidade &eacute; um dado exclusivo do Portugu&ecirc;s do Brasil. Ao que tudo indica, o que se verifica &eacute; a tend&ecirc;ncia &agrave; marca&ccedil;&atilde;o formal de pluralidade de primeira pessoa na variedade europeia, o que se espraia para o paradigma de <i style="">a gente</i>.</font></span></p>        <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">No que se refere aos padr&otilde;es de concord&acirc;ncia nominal em estruturas predicativas com <i style="">a gente, </i>verifica-se um quadro de maior complexidade. Levando-se em conta, em conjunto, g&ecirc;nero e n&uacute;mero <a href="#t7">(cf. Tabela 6)</a>, constata-se maior n&uacute;mero de dados do masculino plural (<i style="">cansados</i>) no PE, com um &iacute;ndice abaixo de 50% &ndash; em competi&ccedil;&atilde;o com o masculino singular (<i style="">cansado</i>) e com o feminino plural (<i style="">cansadas</i>) &ndash;, e atesta-se o predom&iacute;nio do masculino singular no PB, com 90% de frequ&ecirc;ncia. <a href="#Marcotulio_2013">Marcotulio <i style="">et al</i>. (2013)</a> demonstram que essa complexidade se explica em fun&ccedil;&atilde;o dos tra&ccedil;os referenciais, principalmente se exclusivos, gen&eacute;ricos ou mistos quanto ao g&ecirc;nero.</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center"> <font face="Verdana" size="2"><a name="t7"></a><img style="width: 492px; height: 192px;" alt="" src="/img/revistas/ling/v30n2/2a05t7.jpg"></font></p>         <div style="text-align: center;"><b style="">   <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Fonte:   </font> </span></b><span lang="PT-BR"><a href="#Marcotulio_2013">   <font face="Verdana" size="2">Marcotulio <i style="">et al.</i> (2013: 133)</font></a></span><o:p></o:p></div>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Priorizando, para o debate do presente trabalho, a concord&acirc;ncia apenas de n&uacute;mero, apresentam-se, na tabela a seguir, os resultados em ambas as variedades. </span> </font> <o:p></o:p></p>            ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 35.45pt; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center"> <font face="Verdana" size="2"><a name="t8"></a><img style="width: 474px; height: 174px;" alt="" src="/img/revistas/ling/v30n2/2a05t8.jpg"></font></p>                  <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center"><b style=""> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Fonte: </font> </span></b><span lang="PT-BR"><a href="#Marcotulio_2013"> <font face="Verdana" size="2">Marcotulio <i style="">et al</i>. (2013: 140)</font></a></span><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 35.45pt; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Como se verifica na <a href="#t8">Tabela 7</a>, enquanto no PB a forma do predicativo no singular &ndash; como em <i style="">a gente est&aacute; cansado/cansada</i> &ndash; &eacute; categ&oacute;rica, predomina no PE o plural (79%), embora o singular tamb&eacute;m se registre &ndash; <i style="">a gente est&aacute;/estamos cansados/cansadas/cansado</i>.</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">3.4. Quadro comparativo: o estatuto das regras</span></font><o:p></o:p></b></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></b></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Os &iacute;ndices percentuais gerais obtidos nas an&aacute;lises aqui referidas demonstram, de um lado, o predom&iacute;nio, em &aacute;reas urbanas, das estruturas padr&atilde;o de concord&acirc;ncia, e, de outro, que o fen&ocirc;meno, a depender do contexto (no &acirc;mbito do SN, do verbo e de constru&ccedil;&otilde;es predicativas com <i style="">a gente</i>), tem de ser observado de modo particular, n&atilde;o se podendo afirmar, de forma gen&eacute;rica, que, numa ou noutra das variedades, a concord&acirc;ncia &eacute; categ&oacute;rica, semicateg&oacute;rica ou vari&aacute;vel, como se exp&otilde;e na <a href="#t9">Tabela 8,</a> a seguir.</span></font><o:p></o:p></p>            ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></b></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; line-height: normal; text-align: center;"><b style=""> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p><a name="t9"> <font size="2"></font></a><font size="2"><img style="width: 491px; height: 276px;" alt="" src="/img/revistas/ling/v30n2/2a05t9.jpg"></font></o:p></span></b></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center">&nbsp;</p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; line-height: normal;" align="center"><a style="" href="#_ftn9" name="_ftnref9" title=""> <span style="line-height: 115%; font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"> <font size="2">[9]</font></span></a><font face="Verdana"><span style="font-size: 10pt; " lang="PT-BR">*</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <div align="center"><font face="Verdana" size="2">    <br>       </font>     </div>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="text-align: justify; text-indent: 1cm;"><font face="Verdana" size="2"> <span style="line-height: 115%; " lang="PT-BR">Aplicando o crit&eacute;rio puramente quantitativo proposto em Labov (2003) e sem levar em conta aspectos sociais, pode-se caracterizar o PB e o PE quanto aos tipos de regras de concord&acirc;ncia de n&uacute;mero da seguinte forma: </span></font> <o:p></o:p></p>            <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 70.9pt; text-align: justify; text-indent: -42.55pt; line-height: normal;"><span style=""> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">(i)</span></font><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span></span> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;No que concerne &agrave; concord&acirc;ncia nominal no &acirc;mbito do SN, PB e PE se op&otilde;em: no primeiro, a regra de marca&ccedil;&atilde;o de pluralidade &eacute; categ&oacute;rica; no segundo, vari&aacute;vel.</font></span></p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 70.9pt; text-align: justify; text-indent: -42.55pt; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 70.9pt; text-align: justify; text-indent: -42.55pt; line-height: normal;"><span style=""> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">(ii)</span></font><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span></span> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;Quanto &agrave; concord&acirc;ncia verbal de 3&ordf; pessoa plural, no PE continental a regra &eacute; categ&oacute;rica; em Funchal, est&aacute; no limite entre o vari&aacute;vel e o semicateg&oacute;rico; no PB, o comportamento &eacute; de uma regra vari&aacute;vel. No caso de Funchal, a an&aacute;lise qualitativa dos dados &ndash; que demonstrou a especificidade de contextos de n&atilde;o realiza&ccedil;&atilde;o da marca &ndash; permite categorizar o comportamento como semicateg&oacute;rico, &agrave; semelhan&ccedil;a do ocorrido no PE continental.</font></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 70.9pt; text-align: justify; text-indent: -42.55pt; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 70.9pt; text-align: justify; text-indent: -42.55pt; line-height: normal;"><span style=""> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">(iii)</span></font></span><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;A concord&acirc;ncia verbal de 1&ordf; pessoa plural com <i style="">n&oacute;s </i>revela uma regra categ&oacute;rica no PE e a n&atilde;o marca&ccedil;&atilde;o de pluralidade (<i style="">n&oacute;s trata</i>) &eacute; registrada exclusivamente no PB.</font></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 70.9pt; text-align: justify; text-indent: -42.55pt; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 70.9pt; text-align: justify; text-indent: -42.55pt; line-height: normal;"><span style=""> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">(iv)</span></font><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span></span> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">No &acirc;mbito das estruturas de 1&ordf; pessoa plural com <i style="">a gente, </i>a concord&acirc;ncia verbal no PE registra n&atilde;o s&oacute; a variante recomendada pela norma padr&atilde;o (<i style="">a gente canta</i>), mas tamb&eacute;m a forma plural (<i style="">a gente cantamos</i>), em &iacute;ndices que permitem caracterizar a regra como vari&aacute;vel, em contraposi&ccedil;&atilde;o ao PB, em que a op&ccedil;&atilde;o pela forma singular &eacute; semicateg&oacute;rica.</font></span></p>         <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 70.9pt; text-align: justify; text-indent: -42.55pt; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"> <o:p></o:p></span></p>            <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 70.9pt; text-align: justify; text-indent: -42.55pt; line-height: normal;"><span style=""> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">(v)</span></font><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span></span><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">&nbsp;&nbsp;&nbsp; No que se refere &agrave; concord&acirc;ncia nominal em constru&ccedil;&otilde;es predicativas com <i style="">a gente</i>, o PB exibe uma regra categ&oacute;rica de realiza&ccedil;&atilde;o singular e o PE, uma regra vari&aacute;vel com prefer&ecirc;ncia pela forma plural.</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 70.9pt; text-indent: -42.55pt; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 70.9pt; text-indent: -42.55pt; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">4. Do estatuto das regras &agrave; caracteriza&ccedil;&atilde;o do PB e do PE: algumas reflex&otilde;es</span></font><o:p></o:p></b></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></b></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Feito o mapeamento dos resultados gerais quantitativos, associados, sempre que poss&iacute;vel, &agrave; influ&ecirc;ncia de algumas restri&ccedil;&otilde;es lingu&iacute;sticas e extralingu&iacute;sticas relevantes ao comportamento dos dados, cabe retomar a motiva&ccedil;&atilde;o inicial do presente texto: o que esses &iacute;ndices revelam quanto ao estatuto do PB e do PE em rela&ccedil;&atilde;o aos par&acirc;metros de concord&acirc;ncia praticados? Em outras palavras, as diferen&ccedil;as de aplica&ccedil;&atilde;o das marcas de pluralidade aqui sistematizadas sinalizam maior ou menor realiza&ccedil;&atilde;o de um fen&ocirc;meno vari&aacute;vel no PB e no PE, apenas com express&atilde;o e motiva&ccedil;&otilde;es sociais diferenciadas? Ou, de outro modo, revelariam tipos lingu&iacute;sticos diversos, com op&ccedil;&otilde;es protot&iacute;picas distintas<i style="">a priori</i>?</font></span></p>        <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Para facilitar o entendimento da interpreta&ccedil;&atilde;o dos dados, o quadro a seguir sistematiza por tipo de regra os resultados apresentados no presente cap&iacute;tulo.</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-indent: 1cm; line-height: normal; text-align: center;"> <font face="Verdana" size="2"><img style="width: 479px; height: 213px;" alt="" src="/img/revistas/ling/v30n2/2a05t10.jpg"></font><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: center; text-indent: 35.3pt; line-height: normal;" align="center"><a style="" href="#_ftn10" name="_ftnref10" title=""> <span style="line-height: 115%; font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"> <font size="2">[10]</font></span></a><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">*</font></span><b style=""><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2"> -&nbsp;</font></span></b><a style="" href="#_ftn11" name="_ftnref11" title=""><span style="line-height: 115%; font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">[11]</font></span></a><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">*</font></span><span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-indent: 35.3pt; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <div align="center"><font face="Verdana" size="2">    <br>       </font>     </div>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 35.3pt; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Ainda com um olhar quantitativo, detecta-se, primeiramente, o seguinte comportamento geral em cada variedade:</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-left: 70.9pt; text-align: justify; text-indent: -43.1pt; line-height: normal;"><span style=""> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">(i)</span></font><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</font></span></span><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">O PB assume comportamento claramente vari&aacute;vel em tr&ecirc;s das cinco estruturas controladas: concord&acirc;ncia no &acirc;mbito do SN, concord&acirc;ncia verbal de 3&ordf; pessoa plural e concord&acirc;ncia verbal de 1&ordf; pessoa plural com <i style="">n&oacute;s </i>(restrita, nesse caso, a variedades n&atilde;o prototipicamente urbanas e/ou escolarizadas). Em apenas uma das estruturas, exatamente o da concord&acirc;ncia verbal com <i style="">a gente </i>(no singular), assume comportamento categ&oacute;rico; na outra estrutura com <i style="">a gente, </i>a nominal, exibe resultado semicateg&oacute;rico.</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 70.9pt; text-align: justify; text-indent: -43.1pt; line-height: normal;"><span style=""> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">(ii)</span></font><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal" lang="PT-BR"><font size="2">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</font></span></span><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">O PE assume comportamento categ&oacute;rico / semicateg&oacute;rico em tr&ecirc;s das cinco estruturas controladas: concord&acirc;ncia no &acirc;mbito do SN, concord&acirc;ncia verbal de 3&ordf; pessoa plural e concord&acirc;ncia verbal de 1&ordf; pessoa plural com <i style="">n&oacute;s</i>. Apenas nas estruturas relacionadas a <i style="">a gente</i>, assume comportamento vari&aacute;vel, visto registrar tamb&eacute;m a forma plural.</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">&Eacute; flagrante o comportamento sistematicamente oposto do PE em rela&ccedil;&atilde;o ao do PB, num quadro espelhado de prefer&ecirc;ncias contr&aacute;rias. Essa sistematicidade por si s&oacute; j&aacute; sinaliza, a nosso ver, tend&ecirc;ncias gramaticais claramente distintas, mas n&atilde;o assegura sem qualquer margem de d&uacute;vida que se trata de tipos diferentes de padr&otilde;es/par&acirc;metros de concord&acirc;ncia. Assim, conv&eacute;m determinar a natureza dessas tend&ecirc;ncias em termos qualitativos.</font></span></p>        ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Primeiramente, h&aacute; que se diferenciar a qualidade do que se considera concord&acirc;ncia padr&atilde;o e n&atilde;o padr&atilde;o com <i style="">a gente </i>como express&atilde;o deprimeira pessoa do que se toma por padr&atilde;o e n&atilde;o padr&atilde;o nos contextos com asdemais pessoas/formas. N&atilde;o s&oacute; porque <i style="">a gente </i>assumiu estatuto pronominal mais recente em rela&ccedil;&atilde;o &agrave;s demais formas, mas tamb&eacute;m pela particularidade de essa constru&ccedil;&atilde;o ter forma singular, mas sem&acirc;ntica plural, acredita-se que n&atilde;o se trata efetivamente do mesmo perfil nos dois casos de &ldquo;n&atilde;o concord&acirc;ncia&rdquo;. Assim, fazer concord&acirc;ncia com <i style="">a gente </i>implica privilegiar o aspecto formal &ndash; mantendo o verbo e o predicativo no singular &ndash; em detrimento do sem&acirc;ntico, enquanto fazer concord&acirc;ncia verbal com <i style="">n&oacute;s, eles, </i>e, ainda, no &acirc;mbito do SN,implica realizar as marcas formais de express&atilde;o de pluralidade, o que tamb&eacute;m corresponde ao tra&ccedil;o sem&acirc;ntico plural. N&atilde;o coincidentemente, o PE, quando n&atilde;o faz a concord&acirc;ncia padr&atilde;o, acaba por manter a ampla prefer&ecirc;ncia verificada nos dados de marca&ccedil;&atilde;o de plural e respeita a sem&acirc;ntica de pluralidade. Trata-se de n&atilde;o concord&acirc;ncia formal, mas concord&acirc;ncia sem&acirc;ntica. Contrariamente, quando o PB n&atilde;o faz a concord&acirc;ncia padr&atilde;o, realiza a forma singular em contextos formal e semanticamente plurais. Assim, o registro do singular como possibilidade brasileira para express&atilde;o de pluralidade ocorre em qualquer das estruturas controladas, de modo que a concord&acirc;ncia com <i style="">a gente </i>&ndash; no singular &ndash; confirma t&atilde;o-somente essa tend&ecirc;ncia, verificada de forma vari&aacute;vel com os demais pronomes/pessoas.</font></span></p>        <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Al&eacute;m dessa diferen&ccedil;a clara quanto &agrave;s estruturas controladas, faz-se necess&aacute;rio observar a qualidade dos dados encontrados no PB e no PE. A observa&ccedil;&atilde;o das duas constru&ccedil;&otilde;es com concord&acirc;ncia plural categ&oacute;rica no PE, por si s&oacute;, j&aacute; permite assegurar a for&ccedil;a da marca&ccedil;&atilde;o plural como op&ccedil;&atilde;o <i style="">default </i>nessa variedade: (i) n&atilde;o foram encontradas ocorr&ecirc;ncias do tipo <i style="">n&oacute;s trata </i>seja no Banco de dados Concord&acirc;ncia, seja nas respostas aos question&aacute;rios produzidos por <a href="#Vianna_Juliana._2011">Vianna (2011)</a> ou, ainda, em outras amostras europeias (como as estudadas por <a name="-Gandra_2009"></a><a href="#Gandra_Ana_Sartori._2009">Gandra 2009</a> e <a name="-Rubio_2012"></a><a href="#Rubio_C%E1ssio_Flor%EAncio._2012">Rubio 2012</a>); (ii) n&atilde;o foi encontrada qualquer ocorr&ecirc;ncia que legitimaria um comportamento vari&aacute;vel em toda a amostra controlada por <a href="#Brandao_Silvia_Figueiredo._2013">Brand&atilde;o (2013)</a>, tendo esta expressivo n&uacute;mero de dados. Essa efetiva aus&ecirc;ncia de dados vari&aacute;veis constitui a mais robusta evid&ecirc;ncia das diferen&ccedil;as de padr&atilde;o no PB e no PE. Para confirmar essa op&ccedil;&atilde;o preferencial pela marca&ccedil;&atilde;o plural (que j&aacute; se associou, aqui, tamb&eacute;m &agrave; varia&ccedil;&atilde;o <i style="">a gente vai / a gente vamos</i>), &eacute; necess&aacute;rio observar, ainda, a natureza dos dados de 3&ordf; pessoa plural do PE, com comportamento semicateg&oacute;rico.</font></span></p>        <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Conforme se observou na s&iacute;ntese dos resultados, os contextos em que se constata a suposta falta de concord&acirc;ncia nos dados europeus &ndash; que poderiam, na realidade, atuar em qualquer variedade lingu&iacute;stica/l&iacute;ngua, dado seu car&aacute;ter geral <a href="#Brandao_Figueiredo_2012a">(cf. Brand&atilde;o e Vieira 2012a)</a> &ndash; nada podem revelar do estatuto tipol&oacute;gico da variedade em quest&atilde;o. Trata-se basicamente de enunciados com verbos &ndash; sobretudo intransitivos, inacusativos ou copulativos &ndash; cuja diferencia&ccedil;&atilde;o entre singular e plural &eacute; pouco saliente, antecedidos do relativo &ldquo;que&rdquo;, relacionados a sujeito posposto e/ou inanimado. A relev&acirc;ncia de restri&ccedil;&otilde;es lingu&iacute;sticas gerais &ndash; como, por exemplo, a posi&ccedil;&atilde;o do sujeito ou seutra&ccedil;o sem&acirc;ntico &ndash;, que podem atuar em dados de l&iacute;nguas totalmente afastadas da l&iacute;ngua portuguesa em termos tipol&oacute;gicos, como o finland&ecirc;s <a name="-Corbett_2000"></a><a href="#Corbett_Greville_G._2000">(cf. Corbett 2000)</a>, n&atilde;o constitui evid&ecirc;ncia emp&iacute;rica suficiente para postular ou intuir a origem hist&oacute;rica ou a op&ccedil;&atilde;o <i style="">default</i>do PB e do PE.</font></span></p>        <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>         ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">De fato, o conjunto de fatores em atua&ccedil;&atilde;o nos dados europeus parece obedecer a condicionamentos morfofonol&oacute;gicos (s&acirc;ndi externo) e sint&aacute;tico-sem&acirc;nticos do tipo gen&eacute;rico ou &ldquo;universal&rdquo; (Cf. <a name="-Chambers_2004"></a><a href="#Chambers_Jack_K._2004">Chambers 2004</a>; <a name="-Trudgill_2009"></a><a href="#Trudgill_Peter._2009">Trudgill 2009</a>; <a name="-Szmrecs&aacute;nyi_e_Kortmann_2009"></a><a href="#Szmrecsanyi_2009">Szmrecs&aacute;nyi e Kortmann 2009</a>), n&atilde;o podendo ser indicadores seguros do estatuto de cada uma das variedades do PE. Assim, n&atilde;o se verificou qualquer ocorr&ecirc;ncia da mesma natureza dos dados encontrados no PB, que exibem aus&ecirc;ncia de marca plural em frases com ordem diretan&atilde;o-marcada (sem qualquer conota&ccedil;&atilde;o de estrutura topicalizada, por exemplo), com sujeito anteposto ao verbo, com formas verbais de alta sali&ecirc;ncia f&ocirc;nica e com tra&ccedil;os animados, como no exemplo (9), aqui retomado: &ldquo;os menino foi na praia ontem&rdquo;.</font></span></p>        <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Al&eacute;m de todas as evid&ecirc;ncias relacionadas ao comportamento lingu&iacute;stico das regras examinadas, deve-se atentar, ainda, para a sensibilidade dos dados a restri&ccedil;&otilde;es extralingu&iacute;sticas, dentre as quais se destaca a escolaridade. Tomando por base os resultados relativos &agrave; concord&acirc;ncia no &acirc;mbito do SN e do verbo na 3&ordf; pessoa plural,nas pesquisas que apresentaram o efeito do grau de instru&ccedil;&atilde;o, fica evidente a diferen&ccedil;a no comportamento dos dados brasileiros e europeus.</font></span></p>        <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Com base nas an&aacute;lises realizadas com as amostras de fala urbana aqui reportadas e &agrave; luz de outros estudos, verificou-se que, no PB, a regra b&aacute;sica, ou, em outros termos, vernacular, de concord&acirc;ncia nominal poderia ser representada pelo sintagma &ldquo;os gato preto&rdquo;, o que significaria que a marca estaria localizada, por princ&iacute;pio, na borda esquerda da constru&ccedil;&atilde;o. O espraiamento da marca por outros constituintes &ndash; a condi&ccedil;&atilde;o primordial para que se caracterize a regra como vari&aacute;vel &ndash; dependeria da maior ou menor consci&ecirc;ncia do falante sobre a avalia&ccedil;&atilde;o social da regra, o que, em &uacute;ltima an&aacute;lise, est&aacute; refletido nos resultados referentes a n&iacute;vel de escolaridade (cf. Figura 2). Essa variabilidade, por outro lado, resultaria da falta de dom&iacute;nio da regra padr&atilde;o, por vezes aprendida no meio escolar ou no contato com indiv&iacute;duos altamente escolarizados.</font></span></p>        <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Assim, contrastando-se PE e PB, se poderia afirmar que, naquela variedade, h&aacute; realmente uma regra de concord&acirc;ncia entre os constituintes do SN, enquanto nesta h&aacute; uma regra de marca&ccedil;&atilde;o no SN que determina que seja indicado o n&uacute;mero (singular ou plural) no constituinte mais &agrave; esquerda (determinante ou qualquer outro elemento que possa ocupar a primeira posi&ccedil;&atilde;o).</font></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"> <o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">O uso da regra de concord&acirc;ncia nominal no PB, exemplificada em (1), no item 2.1, seria uma decorr&ecirc;ncia de injun&ccedil;&otilde;es de ordem social, uma regra artificial, decorrente de alto grau de letramento, como testemunham os padr&otilde;es variados que nela se encontram e exemplificados de (3) a (5), o que se verificaria tamb&eacute;m em variedades africanas, como a de S&atilde;o Tom&eacute; <a href="#Brandao_Silvia_Figueiredo._2011">(cf. Brand&atilde;o 2011</a>, <a href="#Brandao_Silvia_Figueiredo._2013">2013)</a>. Isso justifica a constante men&ccedil;&atilde;o, em estudos sobre o PB, a aumento dos &iacute;ndices percentuais de concord&acirc;ncia em fun&ccedil;&atilde;o de escolaridade, embora os fatores que coatuem para a varia&ccedil;&atilde;o &ndash; relacionados a sali&ecirc;ncia f&ocirc;nica, sem&acirc;ntica e posicional &ndash; continuem a agir segundo os mesmos princ&iacute;pios, a mesma hierarquia.</font></span></p>        <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;">&nbsp;</p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Tamb&eacute;m no &acirc;mbito da concord&acirc;ncia verbal (cf. Figura 3), pode-se atestar a influ&ecirc;ncia do grau de instru&ccedil;&atilde;o do falante, que, associado ao maior ou menor isolamento das comunidades de fala em quest&atilde;o, &eacute; respons&aacute;vel pelo referido <i style="">continuum </i>de varia&ccedil;&atilde;o da marca de plural, que configuraria uma situa&ccedil;&atilde;o de polariza&ccedil;&atilde;o sociolingu&iacute;stica na interpreta&ccedil;&atilde;o de <a href="#-Lucchesi_Baxter_e_Ribeiro_2009">Lucchesi, Baxter e Ribeiro (2009)</a> &ndash; polariza&ccedil;&atilde;o que chega a configurar na fala de brasileiros altamente escolarizados uma regra semicateg&oacute;rica de concord&acirc;ncia, &agrave; semelhan&ccedil;a do que se verifica nos dados europeus.</font></span></p>         <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"><span style="font-size: 12pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="PT-BR"> <o:p></o:p></span></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 1cm; line-height: normal;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">A compara&ccedil;&atilde;o de &iacute;ndices percentuais globais obtidos em estudos, tanto da concord&acirc;ncia nominal quanto da verbal de 3&ordf; pessoa, realizados n&atilde;o s&oacute; em comunidades rurais brasileiras, em que predominam indiv&iacute;duos com baixo n&iacute;vel de escolaridade, mas tamb&eacute;m em &aacute;reas urbanas (brasileiras e, por vezes, africanas), em que h&aacute; maior intera&ccedil;&atilde;o entre indiv&iacute;duos de diferentes n&iacute;veis de escolaridade e estratos sociais, tamb&eacute;m serviu de fundamento ao que se postula.</span></font><o:p></o:p></p>            <p style="text-align: justify; text-indent: 1cm;"><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>            <p style="text-align: justify; text-indent: 1cm;"><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>            ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">5. Considera&ccedil;&otilde;es finais</span></font><o:p></o:p></b></p>            <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><b style=""> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></b></p>            <p style="text-align: justify; text-indent: 1cm;"><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">De todo o exposto, &eacute; inevit&aacute;vel concluir que o PE n&atilde;o partilha o mesmo perfil quantitativo nem qualitativo do PB vernacular. Restri&ccedil;&otilde;es sociais, como escolaridade e perfil urbano/rural, e, sobretudo, a presen&ccedil;a ou a aus&ecirc;ncia de dados sem concord&acirc;ncia numa variedade de contextos estruturais possibilitam estabelecer condi&ccedil;&otilde;es exclusivamente brasileiras da aus&ecirc;ncia da marca de pluralidade. Ademais, dados categ&oacute;ricos e semicateg&oacute;ricos de concord&acirc;ncia, associados a dados vari&aacute;veis exclusivamente nos contextos de concord&acirc;ncia sem&acirc;ntica em constru&ccedil;&otilde;es com <i style="">a gente</i>, igualmente particularizam o PE. Em outras palavras, os perfis quantitativo e qualitativo dos padr&otilde;es de concord&acirc;ncia verificados e discutidos neste artigo permitem afirmar que PB e PE configuram tipos lingu&iacute;sticos distintosou assumem par&acirc;metros gramaticais diferentes da marca&ccedil;&atilde;o de n&uacute;mero plural.</span></font></p>        <p style="text-align: justify; text-indent: 1cm;">&nbsp;</p>         <p style="text-align: justify; text-indent: 1cm;">&nbsp;</p>            <p style="text-align: justify; text-indent: 1cm;"><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Espera-se, assim, que a compara&ccedil;&atilde;o entre os resultados em termos quantitativos e qualitativos no caso da concord&acirc;ncia constitua evid&ecirc;ncia de que a tipologia de regras em tr&ecirc;s inst&acirc;ncias &ndash; categ&oacute;rica, semicateg&oacute;rica e vari&aacute;vel (Labov 2003) &ndash; pode servir como eficiente instrumento para avaliar perfis tipol&oacute;gicos lingu&iacute;sticos em rela&ccedil;&atilde;o a qualquer fen&ocirc;meno gramatical. Tripartir as regras &ndash; cuja categoriza&ccedil;&atilde;o inicialmente feita pelo autor pode e deve ser repensada para a realidade sociolingu&iacute;stica de cada comunidade de fala &ndash; &eacute;, antes de tudo, um forte recurso metodol&oacute;gico para promover a distin&ccedil;&atilde;o entre o que &eacute; aparentemente vari&aacute;vel e aquilo que constitui efetivamente uma tend&ecirc;ncia geral ou uma op&ccedil;&atilde;o <i style="">default</i>. Confirma-se, assim, que admitir, por op&ccedil;&atilde;o gramatical, essa tend&ecirc;ncia n&atilde;o implica necessariamente o registro categ&oacute;rico de dada estrutura, nem tampouco pressup&otilde;e um comportamento efetivamente vari&aacute;vel. H&aacute; que se verificar quantitativa &ndash; n&uacute;mero restrito de dados &ndash; e qualitativamente &ndash; contextos espec&iacute;ficos em termos estruturais &ndash; a especializa&ccedil;&atilde;o dos usos para que seja poss&iacute;vel determinar o par&acirc;metro gramatical de certa l&iacute;ngua/variedade.</span></font></p>        <p style="text-align: justify; text-indent: 1cm;">&nbsp;</p>         <p style="text-align: justify; text-indent: 1cm;">&nbsp;</p>            <p style="text-align: justify; text-indent: 1cm;"><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Sem d&uacute;vida, testar a generalidade das interpreta&ccedil;&otilde;es ora apresentadas em amostras diferentes e com temas diferentes configura-se como agenda de pesquisa futura, numa linha que, ao que parece, pode colaborar com os estudos de natureza tipol&oacute;gica e se mostra produtiva e promissora.</span></font></p>            <p style="text-align: justify; text-indent: 1cm;"><font face="Verdana" size="2"><b style=""><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></b></font></p>            ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="text-align: justify; text-indent: 1cm;"><font face="Verdana" size="2"><b style=""><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></b></font></p>            <p style="text-align: justify;"><b style=""><span lang="PT-BR"> <font face="Verdana" size="2">Refer&ecirc;ncias</font><o:p></o:p></span></b></p>            <!-- ref --><p style="text-align: justify;"><font face="Verdana" size="2"><b style=""><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></b></font></font></span></font></span><o:p></o:p><font face="Verdana" size="2">         <br>       <!-- ref --><br>     </font>     <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><a name="Andrade_Patr&iacute;cia_Ribeiro_de._2003"> <font size="2"></font></a><font size="2"><a href="#-Andrade_2003">Andrade, Patr&iacute;cia Ribeiro de. 2003</a>. <i>Um fragmento da constitui&ccedil;&atilde;o s&oacute;cio-hist&oacute;rica do portugu&ecirc;s do Brasil: varia&ccedil;&atilde;o na concord&acirc;ncia nominal de n&uacute;mero em um dialeto afro-brasileiro, </i>Disserta&ccedil;&atilde;o de Mestrado, Universidade Federal da Bahia, Salvador. </font> </span> <font face="Verdana" size="2"><span lang="EN-US">In&eacute;dita.    </span></font><o:p></o:p><font face="Verdana" size="2">         <br>       <br>       <!-- ref --><br>   </font><span lang="EN-US"><a name="Baxter_Alan._2004"> <font size="2" face="Verdana"></font></a><font size="2" face="Verdana"><a href="#-Baxter_2004">Baxter, Alan. 2004</a>. The development of variable NP plural agreement in a re-structured African variety of Portuguese, em G. Escure e A. Schwegler (eds.), <i>Creoles, contact, and language change</i>, Amsterdam/Philadelphia, John Benjamins: 97-126.    </font></span><o:p></o:p><font face="Verdana" size="2">         <br>       <!-- ref --><br>     </font>     <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><a name="Baxter_Alan._2009"> <font size="2"></font></a><font size="2">Baxter, Alan. 2009. A concord&acirc;ncia de n&uacute;mero, em</font></span><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="IT"><font size="2"> D. Lucchesi, A. Baxter e I. Ribeiro (orgs.), </font> </span><i> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">O portugu&ecirc;s afro-brasileiro</font></span></i><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">, Salvador, EDUFBA: 269-293.    </span></font><o:p></o:p><font face="Verdana" size="2">         <br>       <!-- ref --><br>     </font>     <span lang="PT-BR"><a name="Brandao_Silvia_Figueiredo._2011"> <font size="2" face="Verdana"></font></a><font size="2" face="Verdana"><a href="#-Brandao_2011">Brand&atilde;o, Silvia Figueiredo. 2011</a>. Concord&acirc;ncia nominal em duas variedades do portugu&ecirc;s: converg&ecirc;ncias e diverg&ecirc;ncias, <i>Revista Veredas</i>, 15(1): 164-178.    </font></span><o:p></o:p><font size="2" face="Verdana">         <br>       <!-- ref --><br>     </font>     <span style="" lang="EN-US"><font size="2" face="Verdana"><a name="Brandao_Silvia_Figueiredo._2013"></a><a href="#-Brandao_2013">Brand&atilde;o, Silvia Figueiredo. 2013</a>. Patterns of agreement within the Noun Phrase, <i style=""><span style="">Journal of Portuguese Linguistics</span></i>, 12(2): 51-100.    </font><o:p></o:p></span><font size="2" face="Verdana">         ]]></body>
<body><![CDATA[<br>       <!-- ref --><br>     <span lang="PT-BR"><a name="Brandao_Figueiredo_2012a"></a><a href="#-Brandao_e_Vieira_2012a">Brand&atilde;o, Silvia Figueiredo e Silvia Rodrigues Vieira. 2012a</a>. Concord&acirc;ncia nominal e verbal: contribui&ccedil;&otilde;es para o debate sobre o estatuto da varia&ccedil;&atilde;o em tr&ecirc;s variedades urbanas do portugu&ecirc;s, <i>Alfa, </i><span style="">56(3):<i> </i></span>1035-1064.     </span>         <br>       <!-- ref --><br>     <span lang="PT-BR"><a name="Brandao_Figueiredo_2012b"></a><a href="#-Brandao_e_Vieira_2012b">Brand&atilde;o, Silvia Figueiredo e Silvia Rodrigues Vieira. 2012b</a>. Concord&acirc;ncia nominal e verbal no Portugu&ecirc;s do Brasil e no Portugu&ecirc;s de S&atilde;o Tom&eacute;: uma abordagem sociolingu&iacute;stica, <i>Papia, </i>22(1): 7-40.     </span>         <br>       <!-- ref --><br>      <span lang="PT-BR"><a name="Camacho_Roberto_Gomes._2013"></a><a href="#-Camacho_2013">Camacho, Roberto Gomes. 2013</a>. Motiva&ccedil;&otilde;es em competi&ccedil;&atilde;o: dois casos exemplares, em Camacho, R. G. <i style="">Da lingu&iacute;stica formal &agrave; lingu&iacute;stica social</i>, S&atilde;o Paulo, Par&aacute;bola: 173-212.    </span>         <br>       ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><br>      </font>  <span style="" lang="EN-US"><font size="2" face="Verdana"><a name="Chambers_Jack_K._2004"></a><a href="#-Chambers_2004">Chambers, Jack K. 2004</a>. Dynamic typology and vernacular universals, em B. Kortmann (ed.), <i style="">Dialectology meets typology. Dialect grammar from a cross-linguistic perspective,</i> Berlin/New York, Mouton de Gruyter: 127-145.    </font><o:p></o:p></span><font size="2" face="Verdana">         <br>       <!-- ref --><br>      </font>  <span style="" lang="EN-US"><font size="2" face="Verdana"><a name="Corbett_Greville_G._2000"></a><a href="#-Corbett_2000">Corbett, Greville G. 2000</a>. <i style="">Number</i>. Cambridge, Cambridge University Press.    </font><o:p></o:p></span><font face="Verdana" size="2">         <br>       <!-- ref --><br>      </font>  <span lang="PT-BR"><a name="Figueiredo_2008"><font size="2" face="Verdana"> </font></a><font size="2" face="Verdana"><a href="#-Figueiredo_2008_">Figueiredo, Carlos Filipe Guimar&atilde;es. 2008</a>. A concord&acirc;ncia vari&aacute;vel no sintagma nominal plural do portugu&ecirc;s reestruturado de Almoxarife. <i>Papia,</i> 18: 23-43.    </font></span><o:p></o:p><font face="Verdana" size="2">         <br>       <!-- ref --><br>      </font>  <span lang="PT-BR"><a name="Figueiredo_2010"><font size="2" face="Verdana"> </font></a><font size="2" face="Verdana"><a href="#-Figueiredo_2010">Figueiredo, Carlos Filipe Guimar&atilde;es. 2010</a>. <i>A concord&acirc;ncia plural vari&aacute;vel no sintagma nominal do portugu&ecirc;s reestruturado da comunidade de Almoxarife, S&atilde;o Tom&eacute; (desenvolvimento das regras de concord&acirc;ncia vari&aacute;veis no processo de transmiss&atilde;o-aquisi&ccedil;&atilde;o geracional),</i> Tese de Doutorado, Universidade de Macau, Macau. In&eacute;dita.    </font></span><o:p></o:p><font face="Verdana" size="2">         <br>       <!-- ref --><br>      </font>  <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><a name="Gandra_Ana_Sartori._2009"> <font size="2"></font></a><font size="2"><a href="#-Gandra_2009">Gandra, Ana Sartori. 2009</a>. A concord&acirc;ncia verbal no portugu&ecirc;s europeu rural, em K. Oliveira, H. F. Cunha e Souza e L. Gomes (orgs.), </font> </span><i> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><font size="2">Novos tons de Rosa para Rosa Virg&iacute;nia Mattos e Silva, </font> </span></i> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Salvador, EDUFBA: 142-161.    </span></font><o:p></o:p><font face="Verdana" size="2">         <br>       <!-- ref --><br>      </font>  <span lang="PT-BR"><a name="Graciosa_Diva._1991"><font size="2" face="Verdana"> </font></a><font size="2" face="Verdana"><a href="#-Graciosa_1991">Graciosa, Diva. 1991</a>. <i>Concord&acirc;ncia verbal na fala culta carioca</i>, Disserta&ccedil;&atilde;o de Mestrado, Universidade Federal do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro. In&eacute;dita.    </font></span><o:p></o:p><font face="Verdana" size="2">         <br>       <br>      </font>  <span lang="PT-BR"><a name="Jon-And_Anna._2010"><font size="2" face="Verdana"> </font></a><font size="2" face="Verdana"><a href="#-Jon-And_2010">Jon-And, Anna. 2010</a>. Concord&acirc;ncia vari&aacute;vel de n&uacute;mero no SN no portugu&ecirc;s L2 de Mo&ccedil;ambique &ndash; algumas explica&ccedil;&otilde;es sociais e lingu&iacute;sticas, <i>Revista de Crioulos de Base Lexical Portuguesa e Espanhola</i>, 2: 28-50.</font></span><o:p></o:p><font size="2" face="Verdana">         <br>       ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><br>      <span lang="PT-BR"><a name="Jon-And_Ann._2011"></a><a href="#-Jon-And_2011">Jon-And, Ann. 2011</a>. <i>Varia&ccedil;&atilde;o, contato e mudan&ccedil;a lingu&iacute;stica em Mo&ccedil;ambique e Cabo Verde. A concord&acirc;ncia vari&aacute;vel de n&uacute;mero em sintagmas nominais do portugu&ecirc;s, </i>Tese de Doutorado, Stockholm University, Stockholm. </span> </font><span style="" lang="EN-US"><font size="2" face="Verdana">In&eacute;dita.    </font><o:p></o:p></span><font face="Verdana" size="2">         <br>       <!-- ref --><br>      </font>  <span lang="EN-US"><a name="Labov_William.1972"><font size="2" face="Verdana"> </font></a><font size="2" face="Verdana"><a href="#-Labov_1972">Labov, William.1972</a>. <i>Sociolinguistic patterns</i>, Philadelphia, University of Pennsylvania Press</font></span><o:p></o:p><font face="Verdana" size="2">         <br>       <!-- ref --><br>      </font>  <span lang="EN-US"><a name="Labov_William._1994"><font size="2" face="Verdana"> </font></a><font size="2" face="Verdana"><a href="#-Labov_1994">Labov, William. 1994</a>. <i>Principles of linguistic </i>change: <i>internal factors, </i>Vol. 1, Oxford, Blackwell Publishers, Vol. 1.    </font></span><o:p></o:p><font face="Verdana" size="2">         <br>       <!-- ref --><br>      </font>  <span lang="EN-US"><a name="Labov_William._2001"><font size="2" face="Verdana"> </font></a><font size="2" face="Verdana"><a href="#-Labov_2001">Labov, William. 2001</a>. <i>Principles of linguistic change</i>: <i>social factors, </i>Vol. 2, Oxford, Blackwell Publishers.    </font></span><o:p></o:p><font face="Verdana" size="2">         ]]></body>
<body><![CDATA[<br>       <!-- ref --><br>      </font>  <span lang="EN-US"><a name="Labov_William._2003"><font size="2" face="Verdana"> </font></a><font size="2" face="Verdana"><a href="#-Labov_2003">Labov, William. 2003</a>. Some sociolinguistic principles, em C. B. Paulston e G. R. Tucker (eds.), <i>Sociolinguistics: the essential readings, </i>Massachusetts, Blackwell Publishing: 234-250.    </font></span><o:p></o:p><font face="Verdana" size="2">         <br>       <!-- ref --><br>     <span style="color: windowtext;" lang="PT-BR"><a name="Lopes_Norma_da_Silva._2001"></a><a href="#-Lopes_2001">Lopes, Norma da Silva. 2001</a>. <i>Concord&acirc;ncia nominal, contexto lingu&iacute;stico e sociedade</i>, Tese de Doutorado, Universidade Federal da Bahia, Salvador. In&eacute;dita.    </span></font><span style="color: windowtext;" lang="PT-BR"><o:p></o:p></span><font face="Verdana" size="2">         <br>       <!-- ref --><br>     <span lang="PT-BR"><a name="Lucchesi_Dante._2009"></a><a href="#-Lucchesi_et_al._2009">Lucchesi, Dante. 2009</a>. Hist&oacute;ria do contato entre l&iacute;nguas no Brasil, em D. Lucchesi, A. Baxter e I. Ribeiro (orgs.), <i>O Portugu&ecirc;s afro-brasileiro,</i> Salvador, EDUFBA: 41-73.    </span>         <br>       ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><br>     </font>     <span lang="PT-BR"><a name="Lucchesi_Baxter_Silva_2009"> <font size="2" face="Verdana"></font></a><font size="2" face="Verdana"><a href="#-Lucchesi_Baxter_e_Ribeiro_2009">Lucchesi, Dante, Alan Baxter e Jorge Augusto Alves da Silva. 2009</a>. A concord&acirc;ncia verbal, em D. Lucchesi, A. Baxter e I. Ribeiro (orgs.), <i>O portugu&ecirc;s afro-brasileiro</i>, Salvador, EDUFBA: 331-371.    </font></span><o:p></o:p><font size="2" face="Verdana">         <br>       <br>      <span style=""><a name="Marcotulio_2013"></a><a href="#-Marcotulio_et_al._2013">Marcotulio, Leonardo, Juliana Vianna e C&eacute;lia Lopes et al<i style="">.</i> 2013</a>. </span></font><span style="" lang="EN-US"> <font size="2" face="Verdana">Agreement patterns with &lsquo;a gente&rsquo; in Portuguese, <i style=""><span style="">Journal of Portuguese Linguistics</span></i>, 12(2): 125-149.</font><o:p></o:p></span><font face="Verdana" size="2">         <br>       <!-- ref --><br>     </font>     <span lang="PT-BR"><a name="Monguilhott_2009"><font size="2" face="Verdana"> </font></a><font size="2" face="Verdana"><a href="#-Monguilhott_2009_">Monguilhott, Isabel de Oliveira e Silva. 2009</a>. <i style="">Estudo sincr&ocirc;nico e diacr&ocirc;nico da concord&acirc;ncia verbal de 3&ordf; pessoa do plural no PB e no PE</i>, Tese de Doutorado, </font></span> <span style="color: black;"> <font face="Verdana" size="2">     <span lang="PT-BR">Universidade Federal de Santa Catarina, Florian&oacute;polis. In&eacute;dita.    </span></font><o:p></o:p></span><font face="Verdana" size="2">         <br>       <!-- ref --><br>      </font>  <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><a name="Monte_Alexandre._2012"> <font size="2"></font></a><font size="2"><a href="#Monte_Alexandre._2012">Monte, Alexandre. 2012</a>. <i>Concord&acirc;ncia verbal e varia&ccedil;&atilde;o: um estudo descritivo-comparativo do Portugu&ecirc;s Brasileiro e do Portugu&ecirc;s Europeu, </i>Tese de Doutorado, Universidade Estadual Paulista, S&atilde;o Jos&eacute; do Rio Preto. </font> </span><font face="Verdana" size="2"><span lang="EN-US">In&eacute;dita.    </span></font><o:p></o:p><font size="2" face="Verdana">         ]]></body>
<body><![CDATA[<br>       <!-- ref --><br>      </font>  <span style="" lang="EN-US"><font size="2" face="Verdana"><a name="Naro_Anthony._1981"></a><a href="#-Naro_1981">Naro, Anthony. 1981</a>. The social and structural dimensions of a syntactic change, <i>Language</i>, <span style="">57</span>(1): 63-98.    </font><o:p></o:p></span><font face="Verdana" size="2">         <br>       <!-- ref --><br>      </font>  <span lang="PT-BR"><a name="Rubio_C&aacute;ssio_Flor&ecirc;ncio._2012"> <font size="2" face="Verdana"></font></a><font size="2" face="Verdana"><a href="#-Rubio_2012">Rubio, C&aacute;ssio Flor&ecirc;ncio. 2012</a>. <i>Padr&otilde;es de concord&acirc;ncia verbal e de altern&acirc;ncia pronominal no portugu&ecirc;s brasileiro e europeu: estudo sociolingu&iacute;stico comparativo</i>, Tese de Doutorado, Universidade Estadual Paulista, S&atilde;o Jos&eacute; do Rio Preto. In&eacute;dita.    </font></span><o:p></o:p><font face="Verdana" size="2">         <br>       <!-- ref --><br>      <span lang="PT-BR"><a name="Scherre_Maria_Marta_Pereira._1988"></a><a href="#-Scherre_1988">Scherre, Maria Marta Pereira. 1988</a>. <i>Rean&aacute;lise da concord&acirc;ncia de n&uacute;mero em portugu&ecirc;s</i>, 2 vol., Tese de Doutorado, Universidade Federal do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro. In&eacute;dita.    </span>         <br>       ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><br>      </font>  <span lang="PT-BR"><a name="Scherre_1997"><font size="2" face="Verdana"></font></a> <font size="2" face="Verdana"><a href="#Scherre_1997">Scherre, Maria Marta e Anthony Julius Naro. 1997</a>. A concord&acirc;ncia de n&uacute;mero no Portugu&ecirc;s do Brasil: um caso t&iacute;pico de varia&ccedil;&atilde;o inerente<i>,</i><span style=""> em D. Hora (ed.), <i>Diversidade lingu&iacute;stica no Brasil</i></span>, Jo&atilde;o Pessoa, Ideia: 93-114.    </font></span><o:p></o:p><font face="Verdana" size="2">         <br>       <!-- ref --><br>      </font>  <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;; color: black" lang="EN-US"><a name="Szmrecsanyi_2009"> <font size="2"></font></a><font size="2"><a href="#Szmrecsanyi_2009">Szmrecsanyi, Benedikt e Bernd Kortmann. 2009</a>. Between simplification and complexification: non-standard varieties of English around the world, em G. Sampson, D. Gil e P. Trudgill (eds.), </font> <i style=""> <font size="2">Language complexity as evolving variable, </font> </i></span> <font face="Verdana" size="2"><span lang="EN-US">Oxford, OUP: 64-79.    </span></font><o:p></o:p><font size="2" face="Verdana">         <br>       <!-- ref --><br>      </font>  <span style="" lang="EN-US"><font size="2" face="Verdana"><a name="Trudgill_Peter._2009"></a><a href="#Trudgill_Peter._2009">Trudgill, Peter. 2009</a>. Linguistic universals and vernacular data, em M. Filppula, J. Klemola e H. Pitk&auml;nen (eds.), <i style="">Vernacular universals and language contacts, </i>New York/London, Routledge Taylor &amp; Francis: 323-348.    </font><o:p></o:p></span><font face="Verdana" size="2">         <br>       <!-- ref --><br>      </font>  <span lang="PT-BR"><a name="Vianna_Juliana._2011"><font size="2" face="Verdana"> </font></a><font face="Verdana"><font size="2"><a href="#Vianna_Juliana._2011">Vianna, Juliana. 2011</a>. <i>Semelhan&ccedil;as e diferen&ccedil;as na implementa&ccedil;&atilde;o de agente em variedades do portugu&ecirc;s</i>, </font> <span style=""><font size="2">Tese de Doutorado. Universidade Federal do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro. In&eacute;dita.    </font></span></font></span><o:p></o:p><font face="Verdana" size="2">         <br>       <!-- ref --><br>      </font>  <span lang="PT-BR"><a name="Vieira_Silvia_Rodrigues._2014"> <font size="2" face="Verdana"></font></a><font size="2" face="Verdana"><a href="#Vieira_Silvia_Rodrigues._2014">Vieira, Silvia Rodrigues. 2014</a>. Entre o vari&aacute;vel e o categ&oacute;rico: a concord&acirc;ncia verbal e a coloca&ccedil;&atilde;o pronominal em variedades do Portugu&ecirc;s, em L. M. Rezende, O. N. L. da Silva, M. Mendon&ccedil;a, C. Zavaglia, A. F. Brunelli (orgs.),</font></span><span style=""><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"> <i style="">S&eacute;rie Trilhas lingu&iacute;sticas</i>, Araraquara, Laborat&oacute;rio Editorial; S&atilde;o Paulo, Cultura Acad&ecirc;mica, (no prelo).    </span></font><o:p></o:p></span><font face="Verdana" size="2">         <br>       <!-- ref --><br>     </font>     <span lang="PT-BR"><a name="Vieira_Silvia_Rodrigues._1995"> <font size="2" face="Verdana"></font></a><font face="Verdana"><font size="2"><a href="#Vieira_Silvia_Rodrigues._1995">Vieira, Silvia Rodrigues. 1995</a>. <i>Concord&acirc;ncia verbal: varia&ccedil;&atilde;o em dialetos populares do Norte Fluminense</i>. </font> <span style=""><font size="2">Disserta&ccedil;&atilde;o de Mestrado, Universidade Federal do Rio de Janeiro, Rio de Janeiro. In&eacute;dita.    </font></span></font></span><o:p></o:p><font size="2" face="Verdana">         <br>       <!-- ref --><br>     <span lang="PT-BR"><a name="Vieira_2013"></a><a href="#Vieira_2013">Vieira, Silvia Rodrigues e Aline Bazenga. 2013</a>. Patterns of third person verbal agreement, <i style=""><span style="">Journal of Portuguese Linguistics</span></i>, 12(2): 7-50.    </span>         ]]></body>
<body><![CDATA[<br>       <!-- ref --><br>     <span lang="PT-BR"><a name="Weinreich_William_Herzog_1968"></a><a href="#Weinreich_William_Herzog_1968">Weinreich, Uriel, William Labov e Marvin Herzog. </a></span> </font><span style="" lang="EN-US"><font size="2" face="Verdana"><a href="#Weinreich_William_Herzog_1968">1968</a>. Empirical foundations for theory of linguistic change, em W. Lehmann, W. e Y. Malkiel (orgs.), <i style="">Directions for historical linguistics, </i>Austin, University of Texas Press: 97-195.    </font><o:p></o:p></span><font face="Verdana" size="2"> </font>         <p style="margin-left: 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm;"><span style="" lang="EN-US"><o:p></o:p></span></p>       <p style="margin-left: 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm;"> <font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="EN-US"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>            <p style="margin-left: 1cm; text-align: justify; text-indent: -1cm;"> <font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="EN-US"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        </div>            <div style=""><font face="Verdana" size="2"><br clear="all">          </font>        <hr align="left" size="1" width="33%">    <font face="Verdana" size="2">      <br>          </font>            <div style="" id="ftn1">      <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <font face="Verdana"><a style="" href="#_ftn1" name="_ftn1" title=""><small><small> <font size="2">[1]</font></small></small></a></font><span style="background: white 0% 50%; -moz-background-clip: initial; -moz-background-origin: initial; -moz-background-inline-policy: initial; font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;; color: rgb(34, 34, 34)" lang="EN-US"> Labov assim descreve as viola&ccedil;&otilde;es, respectivamente, I, II e III: &ldquo;none in natural speech; rare and reportable; none by definition and unreportable</span><span style="background: white none repeat scroll 0% 50%; -moz-background-clip: initial; -moz-background-origin: initial; -moz-background-inline-policy: initial; font-size: 10pt; color: rgb(34, 34, 34);" lang="EN-US"><font face="Verdana">.</font><o:p></o:p></span></p>            ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;" lang="EN-US"><o:p></o:p></span> <font face="Verdana"><small><small><a style="" href="#_ftnref2" name="_ftn2" title=""> <font size="2">[2]</font></a></small></small><span style="font-size: 10pt; " lang="PT-BR"> Embora n&atilde;o caiba nos limites deste texto, que apenas aplica a categoriza&ccedil;&atilde;o laboviana ao caso da concord&acirc;ncia, entende-se que &eacute; a jun&ccedil;&atilde;o dos perfis quantitativo e qualitativo da</span></font><o:p></o:p></p>        </div>            <div style="" id="ftn2">          <p style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify;"> <span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"><span style="">&nbsp;</span>regra que determina seu estatuto. Se, em dada amostra, houver mais de 5% de uma das formas alternantes, mas todos os dados configurarem um &uacute;nico tipo de estrutura, n&atilde;o haveria efetivamente uma regra vari&aacute;vel. De outra forma, se um conjunto inferior a 5% dos dados registrar formas alternantes em todos os contextos estruturais poss&iacute;veis, julga-se adequado admitir uma regra vari&aacute;vel </span> <span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;;">-</span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR">provavelmente limitada socialmente</span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;;">-</span><font face="Verdana"><span style="font-size: 10pt; " lang="PT-BR"> com pouca expressividade quantitativa, do que pensar em semicategoricidade.</span></font><o:p></o:p><font face="Verdana" size="2">    <br>      </font>      <span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"><o:p></o:p></span> <font face="Verdana"><small><small><a style="" href="#_ftnref3" name="_ftn3" title=""> <font size="2">[3]</font></a></small></small></font><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR"> As entrevistas referentes ao PE e ao PB encontram-se no site </span><span lang="PT-BR"><a target="_blank" href="http://www.concordancia.letras.ufrj.br"> <span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;;">www.concordancia.letras.ufrj.br</span></a></span><font face="Verdana"><span style="font-size: 10pt; " lang="PT-BR">.</span></font><o:p></o:p><font face="Verdana" size="2">    <br>      </font>      <span lang="X-NONE"><o:p></o:p></span><font face="Verdana"><small><small><a style="" href="#_ftnref4" name="_ftn4" title=""> <font size="2">[4]</font></a></small></small></font><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"><font size="2"> Uma observa&ccedil;&atilde;o pormenorizada dos dados de Funchal mostra que os informantes com baixa escolaridade s&atilde;o respons&aacute;veis por maiores &iacute;ndices de cancelamento de marca de plural e tamb&eacute;m por maiores valores de produ&ccedil;&atilde;o de variantes n&atilde;o padr&atilde;o de 3&ordf; pessoa do plural. Ao que parece, o n&iacute;vel de escolaridade pode estar associado a outras vari&aacute;veis de natureza s&oacute;cio-econ&ocirc;mica e cultural. No seio da sociedade madeirense, verifica-se possivelmente uma fronteira entre os falantes pouco escolarizados, estigmatizados pela sua linguagem popular, e as elites que se manifestam pelo uso consolidado do PE padr&atilde;o, hip&oacute;tese que, sem d&uacute;vida, carece de investiga&ccedil;&atilde;o cient&iacute;fica.</font></span><span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>        </div>              <div style="" id="ftn4">        <p style="text-align: justify;"><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span><font face="Verdana"><small><small><a style="" href="#_ftnref5" name="_ftn5" title=""><font size="2">[5]</font></a></small></small></font><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"><font size="2"> Para maiores detalhes, consultar <a href="#Vieira_2013">Vieira e Bazenga (2013)</a>, que apresentam a s&iacute;ntese dos resultados sobre o fen&ocirc;meno no PE, considerando os estudos variacionistas dispon&iacute;veis na literatura. A esse respeito, &eacute; importante destacar que, mesmo em amostras com falantes iletrados <a name="-Monte_2012"></a><a href="#Monte_Alexandre._2012">(cf. Monte 2012)</a>, o alto registro das marcas de pluralidade se confirma e a n&atilde;o marca&ccedil;&atilde;o ocorre especificamente nos contextos mais marcados j&aacute; citados.</font></span><span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>        </div>            <div style="" id="ftn5">        <p style="text-align: justify;"><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span><font face="Verdana"><small><small><a style="" href="#_ftnref6" name="_ftn6" title=""><font size="2">[6]</font></a></small></small></font><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"><font size="2"> O estudo foi publicado em ingl&ecirc;s. A tradu&ccedil;&atilde;o das cita&ccedil;&otilde;es aqui apresentadas, inclusive em tabelas, &eacute; de responsabilidade das autoras deste texto.</font></span><span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>        </div>            <div style="" id="ftn6">        ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="text-align: justify;"><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span><font face="Verdana"><small><small><a style="" href="#_ftnref7" name="_ftn7" title=""><font size="2">[7]</font></a></small></small></font><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"><font size="2"> Segundo os autores, n&atilde;o foram realizadas an&aacute;lises variacionistas <i style="">strictu senso</i> devido ao pequeno n&uacute;mero de dados. Embora se tenham aplicado testes escritos para controle da varia&ccedil;&atilde;o, aqui se mencionar&atilde;o apenas os resultados relativos &agrave; modalidade falada.</font></span><span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>        </div>            <div style="" id="ftn7">          <p style="text-align: justify;"><span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"><o:p></o:p></span><span style=""><o:p></o:p></span> <font face="Verdana"><small><small><a style="" href="#_ftnref8" name="_ftn8" title=""> <font size="2">[8]</font></a></small></small></font><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"><font size="2"> As &uacute;nicas duas ocorr&ecirc;ncias citadas por <a href="#Vianna_Juliana._2011">Vianna (2011: 100)</a> n&atilde;o representam efetivamente dados de <i style="">n&oacute;s</i> com forma verbal singular, mas constru&ccedil;&otilde;es em que nitidamente o falante mudou sua refer&ecirc;ncia, abandonando a forma <i style="">n&oacute;s </i>inicialmente empregada.</font></span><span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>        </div>            <div style="" id="ftn8">        <p style="text-align: justify;"><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span><font face="Verdana"><small><small><a style="" href="#_ftnref9" name="_ftn9" title=""><font size="2">[9]</font></a></small></small></font><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"><font size="2"> Cabe lembrar que, apenas no caso particular de concord&acirc;ncia verbal com <i style="">n&oacute;s</i>, os &iacute;ndices postulados n&atilde;o se referem a ocorr&ecirc;ncias extra&iacute;das do Banco de dados Concord&acirc;ncia, mas dos resultados extra&iacute;dos de Vianna (2011), que analisa n&atilde;o s&oacute; o referido <i style="">corpus</i>, mas tamb&eacute;m respostas escritas a question&aacute;rios por ela elaborados. Al&eacute;m disso, conforme se esclareceu, o presente trabalho tomou por base resultados de outros estudos j&aacute; dispon&iacute;veis para consolidar as generaliza&ccedil;&otilde;es propostas. Esse procedimento foi necess&aacute;rio, dada a relev&acirc;ncia da diferen&ccedil;a entre PB e PE no &acirc;mbito da concord&acirc;ncia verbal com <i style="">n&oacute;s</i>para a reflex&atilde;o proposta no presente texto.</font></span><span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>        </div>            <div style="" id="ftn9">        <p style="text-align: justify;"><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span><font face="Verdana"><small><small><a style="" href="#_ftnref10" name="_ftn10" title=""><font size="2">[10]</font></a></small></small></font><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"><font size="2"> Embora n&atilde;o se verifiquem 100% dos dados de plural, mas 99,8%, optou-se por considerar categ&oacute;rico o resultado n&atilde;o s&oacute; pela proximidade entre esses &iacute;ndices, mas tamb&eacute;m em fun&ccedil;&atilde;o de os sintagmas que n&atilde;o registraram todas as marcas terem sido exclusivamente relacionados a ocorr&ecirc;ncias cuja interpreta&ccedil;&atilde;o de pluralidade foi questionada por <a href="#Brand%E3o_2013">Brand&atilde;o (2013)</a>, que atribui tais enunciados a lapsos <a href="#Labov_2003">(cf. Labov 2003)</a> relacionados a alguma falha no &acirc;mbito do processamento discursivo.</font></span><span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>        </div>            <div style="" id="ftn10">        <p style="text-align: justify;"><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span><font face="Verdana"><small><small><a style="" href="#_ftnref11" name="_ftn11" title=""><font size="2">[11]</font></a></small></small></font><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"><font size="2"> Embora apenas Funchal n&atilde;o tenha literalmente uma regra semicateg&oacute;rica, optou-se por reunir as tr&ecirc;s comunidades do PE em fun&ccedil;&atilde;o da qualidade dos dados </font> </span><font size="2"><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;">-</span><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"> muito espec&iacute;ficos </span> <span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;">-</span></font><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="X-NONE"><font size="2"> e numa quantidade praticamente semicateg&oacute;rica, conforme se mostrou na an&aacute;lise dos resultados.</font></span><span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;,&quot;serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>        </div>            <div style="" id="ftn11">        ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="text-align: justify;"><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;;"><o:p> <font size="2">&nbsp;</font></o:p></span></p>        </div>        </div>             ]]></body><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Almeida]]></surname>
<given-names><![CDATA[Evanilda Marins]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A variação da concordância nominal num dialeto rural]]></source>
<year>1997</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Andrade]]></surname>
<given-names><![CDATA[Patrícia Ribeiro de]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Um fragmento da constituição sócio-histórica do português do Brasil: variação na concordância nominal de número em um dialeto afro-brasileiro]]></source>
<year>2003</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Baxter]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alan]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[The development of variable NP plural agreement in a re-structured African variety of Portuguese]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Escure]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Schwegler]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Creoles, contact, and language change]]></source>
<year>2004</year>
<page-range>97-126</page-range><publisher-loc><![CDATA[Amsterdam/Philadelphia ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[John Benjamins]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Baxter]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alan]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[A concordância de número]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Lucchesi]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Baxter]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ribeiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[I]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O português afro-brasileiro]]></source>
<year>2009</year>
<page-range>269-293</page-range><publisher-loc><![CDATA[Salvador ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[EDUFBA]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Brandão]]></surname>
<given-names><![CDATA[Silvia Figueiredo]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Concordância nominal em duas variedades do português: convergências e divergências]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Veredas]]></source>
<year>2011</year>
<volume>15</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>164-178</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Brandão]]></surname>
<given-names><![CDATA[Silvia Figueiredo]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Patterns of agreement within the Noun Phrase]]></article-title>
<source><![CDATA[Journal of Portuguese Linguistics]]></source>
<year>2013</year>
<volume>12</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>51-100</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Brandão]]></surname>
<given-names><![CDATA[Silvia Figueiredo]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Vieira]]></surname>
<given-names><![CDATA[Silvia Rodrigues]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Concordância nominal e verbal: contribuições para o debate sobre o estatuto da variação em três variedades urbanas do português]]></article-title>
<source><![CDATA[Alfa]]></source>
<year>2012</year>
<month>a</month>
<volume>56</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>1035-1064</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Brandão]]></surname>
<given-names><![CDATA[Silvia Figueiredo]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Vieira]]></surname>
<given-names><![CDATA[Silvia Rodrigues]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Concordância nominal e verbal no Português do Brasil e no Português de São Tomé: uma abordagem sociolinguística]]></article-title>
<source><![CDATA[Papia]]></source>
<year>2012</year>
<month>b</month>
<volume>22</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>7-40</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Camacho]]></surname>
<given-names><![CDATA[Roberto Gomes]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Motivações em competição: dois casos exemplares]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Camacho]]></surname>
<given-names><![CDATA[R. G]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Da linguística formal à linguística social]]></source>
<year>2013</year>
<page-range>173-212</page-range><publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Parábola]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Chambers]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jack K]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Dynamic typology and vernacular universals]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Kortmann]]></surname>
<given-names><![CDATA[B]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Dialectology meets typology: Dialect grammar from a cross-linguistic perspective]]></source>
<year>2004</year>
<page-range>127-145</page-range><publisher-loc><![CDATA[BerlinNew York ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Mouton de Gruyter]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Corbett]]></surname>
<given-names><![CDATA[Greville G]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Number]]></source>
<year>2000</year>
<publisher-loc><![CDATA[Cambridge ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Cambridge University Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Figueiredo]]></surname>
<given-names><![CDATA[Carlos Filipe Guimarães]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[A concordância variável no sintagma nominal plural do português reestruturado de Almoxarife]]></article-title>
<source><![CDATA[Papia]]></source>
<year>2008</year>
<volume>18</volume>
<page-range>23-43</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Figueiredo]]></surname>
<given-names><![CDATA[Carlos Filipe Guimarães]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A concordância plural variável no sintagma nominal do português reestruturado da comunidade de Almoxarife, São Tomé (desenvolvimento das regras de concordância variáveis no processo de transmissão-aquisição geracional)]]></source>
<year>2010</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Gandra]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ana Sartori]]></given-names>
</name>
</person-group>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Oliveira]]></surname>
<given-names><![CDATA[K]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Cunha e Souza]]></surname>
<given-names><![CDATA[H. F]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Gomes]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Novos tons de Rosa para Rosa Virgínia Mattos e Silva]]></source>
<year>2009</year>
<page-range>142-161</page-range><publisher-loc><![CDATA[Salvador ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[EDUFBA]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Graciosa]]></surname>
<given-names><![CDATA[Diva]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Concordância verbal na fala culta carioca]]></source>
<year>1991</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Jon-And]]></surname>
<given-names><![CDATA[Anna]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Concordância variável de número no SN no português L2 de Moçambique &ndash; algumas explicações sociais e linguísticas]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista de Crioulos de Base Lexical Portuguesa e Espanhola]]></source>
<year>2010</year>
<volume>2</volume>
<page-range>28-50</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B17">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Jon-And]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ann]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Variação, contato e mudança linguística em Moçambique e Cabo Verde: A concordância variável de número em sintagmas nominais do português]]></source>
<year>2011</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B18">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Labov]]></surname>
<given-names><![CDATA[William]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Sociolinguistic patterns]]></source>
<year>1972</year>
<publisher-loc><![CDATA[Philadelphia ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[University of Pennsylvania Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B19">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Labov]]></surname>
<given-names><![CDATA[William]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Principles of linguistic change: internal factors]]></source>
<year>1994</year>
<volume>Vol. 1</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Oxford ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Blackwell Publishers]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B20">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Labov]]></surname>
<given-names><![CDATA[William]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Principles of linguistic change: social factors]]></source>
<year>2001</year>
<volume>Vol. 2</volume>
<publisher-loc><![CDATA[Oxford ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Blackwell Publishers]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B21">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Labov]]></surname>
<given-names><![CDATA[William]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Some sociolinguistic principles]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Paulston]]></surname>
<given-names><![CDATA[C. B]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Tucker]]></surname>
<given-names><![CDATA[G. R]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Sociolinguistics: the essential readings]]></source>
<year>2003</year>
<page-range>234-250</page-range><publisher-loc><![CDATA[Massachusetts ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Blackwell Publishing]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B22">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lopes]]></surname>
<given-names><![CDATA[Norma da Silva]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Concordância nominal, contexto linguístico e sociedade]]></source>
<year>2001</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B23">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lucchesi]]></surname>
<given-names><![CDATA[Dante]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[História do contato entre línguas no Brasil]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Lucchesi]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Baxter]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ribeiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[I.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O Português afro-brasileiro]]></source>
<year>2009</year>
<page-range>41-73</page-range><publisher-loc><![CDATA[Salvador ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[EDUFBA]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B24">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lucchesi]]></surname>
<given-names><![CDATA[Dante]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Baxter]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alan]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Silva]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jorge Augusto Alves da]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[A concordância verbal]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Lucchesi]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Baxter]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ribeiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[I]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O português afro-brasileiro]]></source>
<year>2009</year>
<page-range>331-371</page-range><publisher-loc><![CDATA[Salvador ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[EDUFBA]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B25">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Marcotulio]]></surname>
<given-names><![CDATA[Leonardo]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Vianna]]></surname>
<given-names><![CDATA[Juliana]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Lopes]]></surname>
<given-names><![CDATA[Célia]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Agreement patterns with &lsquo;a gente&rsquo; in Portuguese]]></article-title>
<source><![CDATA[Journal of Portuguese Linguistics]]></source>
<year>2013</year>
<volume>12</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>125-149</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B26">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Monguilhott]]></surname>
<given-names><![CDATA[Isabel de Oliveira e Silva]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Estudo sincrônico e diacrônico da concordância verbal de 3&ordf; pessoa do plural no PB e no PE]]></source>
<year>2009</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B27">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Monte]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alexandre]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Concordância verbal e variação: um estudo descritivo-comparativo do Português Brasileiro e do Português Europeu]]></source>
<year>2012</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B28">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Naro]]></surname>
<given-names><![CDATA[Anthony]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[The social and structural dimensions of a syntactic change]]></article-title>
<source><![CDATA[Language]]></source>
<year>1981</year>
<volume>57</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>63-98</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B29">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Rubio]]></surname>
<given-names><![CDATA[Cássio Florêncio]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Padrões de concordância verbal e de alternância pronominal no português brasileiro e europeu: estudo sociolinguístico comparativo]]></source>
<year>2012</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B30">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Scherre]]></surname>
<given-names><![CDATA[Maria Marta Pereira]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Reanálise da concordância de número em português]]></source>
<year>1988</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B31">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Scherre]]></surname>
<given-names><![CDATA[Maria Marta]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Naro]]></surname>
<given-names><![CDATA[Anthony Julius]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[A concordância de número no Português do Brasil: um caso típico de variação inerente]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Hora]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Diversidade linguística no Brasil]]></source>
<year>1997</year>
<page-range>93-114</page-range><publisher-loc><![CDATA[João Pessoa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Ideia]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B32">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Szmrecsanyi]]></surname>
<given-names><![CDATA[Benedikt]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Kortmann]]></surname>
<given-names><![CDATA[Bernd]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Between simplification and complexification: non-standard varieties of English around the world]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Sampson]]></surname>
<given-names><![CDATA[G.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Gil]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Trudgill]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Language complexity as evolving variable]]></source>
<year>2009</year>
<page-range>64-79</page-range><publisher-loc><![CDATA[Oxford ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[OUP]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B33">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Trudgill]]></surname>
<given-names><![CDATA[Peter]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Linguistic universals and vernacular data]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Filppula]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Klemola]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Pitkänen]]></surname>
<given-names><![CDATA[H]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Vernacular universals and language contacts]]></source>
<year>2009</year>
<page-range>323-348</page-range><publisher-loc><![CDATA[New YorkLondon ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Routledge Taylor & Francis]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B34">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Vianna]]></surname>
<given-names><![CDATA[Juliana]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Semelhanças e diferenças na implementação de agente em variedades do português]]></source>
<year>2011</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B35">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Vieira]]></surname>
<given-names><![CDATA[Silvia Rodrigues]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Entre o variável e o categórico: a concordância verbal e a colocação pronominal em variedades do Português]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Rezende]]></surname>
<given-names><![CDATA[L. M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[da Silva]]></surname>
<given-names><![CDATA[O. N. L.]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Mendonça]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Zavaglia]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Brunelli]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. F.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Cultura Acadêmica, (no prelo)]]></source>
<year>2014</year>
<publisher-loc><![CDATA[AraraquaraSão Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Laboratório Editorial]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B36">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Vieira]]></surname>
<given-names><![CDATA[Silvia Rodrigues]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Concordância verbal: variação em dialetos populares do Norte Fluminense]]></source>
<year>1995</year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B37">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Vieira]]></surname>
<given-names><![CDATA[Silvia Rodrigues]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Bazenga]]></surname>
<given-names><![CDATA[Aline]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Patterns of third person verbal agreement]]></article-title>
<source><![CDATA[Journal of Portuguese Linguistics]]></source>
<year>2013</year>
<volume>12</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>7-50</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B38">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Weinreich]]></surname>
<given-names><![CDATA[Uriel]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Labov]]></surname>
<given-names><![CDATA[William]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Herzog]]></surname>
<given-names><![CDATA[Marvin]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Empirical foundations for theory of linguistic change]]></article-title>
<person-group person-group-type="editor">
<name>
<surname><![CDATA[Lehmann]]></surname>
<given-names><![CDATA[W]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Malkiel]]></surname>
<given-names><![CDATA[Y]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Directions for historical linguistics]]></source>
<year>1968</year>
<page-range>97-195</page-range><publisher-loc><![CDATA[Austin ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[University of Texas Press]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
