<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>2079-312X</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Lingüística]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Lingüística]]></abbrev-journal-title>
<issn>2079-312X</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Asociación de Lingüística y Filología de América Latina]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S2079-312X2013000100009</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[CONHECIMENTO LINGUÍSTICO NO SÉCULO XIX: TRADIÇÃO E &ldquo;MODERNIDADE]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[LINGUISTIC KNOWLEDGE IN XIXth: TRADITION AND &ldquo;MODERNITY&rdquo;]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lopes Fávero]]></surname>
<given-names><![CDATA[Leonor]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Molina]]></surname>
<given-names><![CDATA[Márcia A G]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A02"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,CNPq USP PUC/SP]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<aff id="A02">
<institution><![CDATA[,UNISA  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>06</month>
<year>2013</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>06</month>
<year>2013</year>
</pub-date>
<volume>29</volume>
<numero>1</numero>
<fpage>189</fpage>
<lpage>203</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://www.scielo.edu.uy/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S2079-312X2013000100009&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.edu.uy/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S2079-312X2013000100009&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.edu.uy/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S2079-312X2013000100009&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="pt"><p><![CDATA[Este trabalho, apoiado na História das Ideias Linguísticas (Auroux 1989), busca identificar o modo como o homem do século XIX, dialogando com seu tempo, interpreta e deixa para a posteridade seu pensamento linguístico. Verificaremos como são traduzidas as posições e interesses dos indivíduos que compõem essa sociedade (linguisticamente falando), como pensam que ela é; como agem, ou como gostariam que ela fosse. Para tanto, analisaremos - em gramáticas do século XIX exemplos, considerações e definições gerais, buscando aquilo que lhes é ao mesmo tempo particular; um mental coletivo de uma época; as ideias; o singular; e o diferenciador entre as sociedades. (Fávero e Molina 2006).]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[This paper, grounded in the History of the Linguistic Ideas (Auroux 1989), has the propose of identifying the way the 19th Century individual, dialoguing with his time, interprets and leaves his linguistic thought to the posterity. We will study how individuals&rsquo; positions and interests are translated into building up their society (linguistically speaking), how they think it is; how they act, or how they wish it were. With this objective, we will analyze, in the 19th Century grammars, general examples, considerations and definitions, looking for what they have, at same time, the general, the collective mental; the ideas; and the singular; and the distinctive element among societies (Fávero & Molina 2006)]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Século XIX]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Brasil]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[Gramáticas]]></kwd>
<kwd lng="pt"><![CDATA[História das Ideias Linguísticas]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[19th Century]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Brazil]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Grammars]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[History of Linguistic Ideas]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[ <div class="Section1">      <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span style="" lang="ES">Ling&uuml;&iacute;stica</span></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span style="" lang="ES">Vol. 2</span><span lang="PT-BR">9-1</span><span style="" lang="ES">, </span><span class="SpellE"><span lang="PT-BR">junio</span></span><span style="" lang="ES"> 201</span><span lang="PT-BR">3</span><span style="" lang="ES">: </span><span lang="PT-BR">189</span><span style="" lang="ES">-</span><span lang="PT-BR">203</span></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span style="" lang="ES">ISSN 2079-312X en l&iacute;nea </span></p>        <p class="MsoNormal"><span style="" lang="ES">ISSN 1132-0214 impresa</span></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>        <p class="MsoNormal"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: center;" align="center"><b style=""><span lang="PT-BR"> <font face="Verdana" style="font-size: 13pt">CONHECIMENTO LINGU&Iacute;STICO NO S&Eacute;CULO XIX:</font><o:p></o:p></span></b></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: center;" align="center"><b style=""><span style="" lang="EN-US"> <font face="Verdana" style="font-size: 13pt">TRADI&Ccedil;&Atilde;O E &ldquo;MODERNIDADE&rdquo;?</font><o:p></o:p></span></b></p>        ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align: center;" align="center"><span style="" lang="EN-US"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: center;" align="center"><span style="" lang="EN-US"> <font face="Verdana">LINGUISTIC KNOWLEDGE IN <span class="SpellE">XIX<sup>th</sup></span>: TRADITION AND &ldquo;MODERNITY&rdquo;?</font><o:p></o:p></span></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: center;" align="center"><span style="" lang="EN-US"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: right; text-indent: 35.4pt;" align="right"><span lang="PT-BR">Leonor Lopes F&aacute;vero </span></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: right; text-indent: 35.4pt;" align="right"><span lang="PT-BR">PUC/SP- USP- CNPq</span></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: right;" align="right"><span lang="PT-BR"><span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span><span style="">&nbsp;&nbsp;</span><a href="mailto:lplfavero@uol.com.br">lplfavero@uol.com.br</a> </span></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: right;" align="right"><span lang="PT-BR"><span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span></span></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: right;" align="right"><span lang="PT-BR"><span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span><span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span>M&aacute;rcia A G Molina</span></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: right;" align="right"><span lang="PT-BR">UNISA </span></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: right;" align="right"><span lang="PT-BR"><a href="mailto:mmolina@unisa.br">mmolina@unisa.br</a> </span></p>        ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align: right; text-indent: 35.4pt;" align="right"><span lang="PT-BR"><span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span></span></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: right; text-indent: 35.4pt;" align="right"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="PT-BR"> <font size="2" face="Verdana">Este trabalho, apoiado na Hist&oacute;ria das Ideias Lingu&iacute;sticas (<a name="-Auroux_Sylvain._1989"></a>Auroux</font></span><font size="2" face="Verdana"> 1989), busca identificar o modo como o homem do s&eacute;culo XIX, dialogando com seu tempo, interpreta e deixa para a posteridade seu pensamento lingu&iacute;stico. Verificaremos como s&atilde;o traduzidas as posi&ccedil;&otilde;es e interesses dos indiv&iacute;duos que comp&otilde;em essa sociedade (linguisticamente falando), como pensam que ela &eacute;; como agem, ou como gostariam que ela fosse. Para tanto, analisaremos &ndash; em gram&aacute;ticas do s&eacute;culo XIX exemplos, considera&ccedil;&otilde;es e defini&ccedil;&otilde;es gerais, buscando aquilo que lhes &eacute; ao mesmo tempo particular; um <i style="">mental coletivo </i>de uma &eacute;poca; as <span class="SpellE"><i style="">ideias</i></span>; o singular; e o diferenciador entre as sociedades. (<a name="-Favero_e_Molina_Marcia_Antonia_Guedes._2006"></a><a href="#Favero_e_Molina_Marcia_Antonia_Guedes._2006">F&aacute;vero e Molina 2006</a>).</font></p>        <p class="MsoNormal"><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="MsoNormal"><font face="Verdana" size="2"><b><span lang="PT-BR">Palavras-chave</span></b><span lang="PT-BR">: S&eacute;culo XIX - Brasil - Gram&aacute;ticas - Hist&oacute;ria das <span class="SpellE">Ideias</span> Lingu&iacute;sticas </span> </font></p>        <p class="MsoNormal"><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><font face="Verdana"><b style=""><span style="" lang="EN-US"> <font size="2">Key-words</font></span></b></font><span style="" lang="EN-US"><font size="2" face="Verdana">: 19<sup>th</sup> Century - Brazil - Grammars - History of Linguistic Ideas</font><o:p></o:p></span></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><font face="Verdana" size="2"><b style=""><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></b></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span style="" lang="EN-US"> <font face="Verdana" size="2">This paper, grounded in the History of the Linguistic Ideas (<a href="#Auroux_Sylvain._1989"><span class="SpellE">Auroux</span> 1989</a>), has the propose of&nbsp;identifying the way the 19<sup>th</sup> Century individual, dialoguing with his time, interprets and leaves his linguistic thought to the posterity. We will study how individuals&rsquo; positions and interests are translated into building up their society (linguistically speaking), how they think it is; how they act, or how they wish it were.&nbsp;With this objective, we will analyze, in the 19<sup>th</sup> Century grammars, general examples, considerations and definitions, looking for what they have, at same time, the general, the <i style="">collective mental</i>; the <i>ideas</i>; and the singular;&nbsp;and the distinctive element among societies (<a href="#Favero_e_Molina_Marcia_Antonia_Guedes._2006"><span class="SpellE">F&aacute;vero</span> &amp; Molina 2006</a>).&nbsp; </font> <o:p></o:p></span></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="EN-US"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoNormal"><font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="EN-US"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="MsoNormal"><font face="Verdana" size="2"><a name="OLE_LINK1"><span lang="PT-BR">(</span></a><span class="SpellE"><span lang="PT-BR" style>Recibido</span></span><span lang="PT-BR" style>: 31/01/13; <span class="SpellE">Aceptado</span>: 15/03/13)</span></font><span style="" lang="IT"><o:p></o:p></span></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><font face="Verdana" size="2"><span style=""><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><font face="Verdana" size="2"><span style=""><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><b style=""><span lang="PT-BR"> <font face="Verdana" size="2">1. Considera&ccedil;&otilde;es iniciais</font><o:p></o:p></span></b></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.4pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Nosso objetivo neste trabalho &eacute; o de revisar a produ&ccedil;&atilde;o gramatical brasileira em dois momentos distintos do s&eacute;culo XIX: no in&iacute;cio desse s&eacute;culo, momento em que o pa&iacute;s buscava sua identidade e, no final, j&aacute; na&ccedil;&atilde;o constitu&iacute;da, a fim de tra&ccedil;ar um panorama de como se deu a constitui&ccedil;&atilde;o do saber lingu&iacute;stico daqueles que formaram aquela sociedade, &agrave; luz da Hist&oacute;ria das Ideias Lingu&iacute;sticas. </span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.4pt;"><span lang="PT-BR"> <font size="2" face="Verdana">Importa frisar que essa disciplina permite que sejam estudadas n&atilde;o somente as antigas gram&aacute;ticas, como que se analise qualquer outro saber fundado na ci&ecirc;ncia lingu&iacute;stica, contemplando, t</font><span style=""><font size="2" face="Verdana">amb&eacute;m, o estudo das Institui&ccedil;&otilde;es onde, por exemplo, no s&eacute;culo XIX, os saberes eram discutidos, alargados, disseminados, os ve&iacute;culos por onde circulavam e as pol&ecirc;micas que suscitavam, pois, de acordo com <span class="SpellE">Auroux</span> (1992) o historiador deve projetar os fatos num hiperespa&ccedil;o que comporta essencialmente tr&ecirc;s tipos de dimens&atilde;o: </font> <o:p></o:p></span></span></p>        <p class="MsoBodyTextIndent" style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 71.1pt; text-align: justify; text-indent: -18pt;"> <font face="Verdana" size="2"><!--[if !supportLists]--></font><span style=""> <font face="Verdana"> <span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR">&middot;</span></font><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 10pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal" lang="PT-BR">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span></span><font face="Verdana" size="2"><!--[endif]--></font><span class="GramE"> <span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;; font-weight: normal" lang="PT-BR">uma</span></span><font face="Verdana"><span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR"> cronologia;</span></font><o:p></o:p></p>        <p class="MsoBodyTextIndent" style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 71.1pt; text-align: justify; text-indent: -18pt;"> <font face="Verdana" size="2"><!--[if !supportLists]--></font><span style=""> <font face="Verdana"> <span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR">&middot;</span></font><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 10pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal" lang="PT-BR">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span></span><font face="Verdana" size="2"><!--[endif]--></font><span class="GramE"> <span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;; font-weight: normal" lang="PT-BR">uma</span></span><font face="Verdana"><span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR"> geografia;</span></font><o:p></o:p></p>        <p class="MsoBodyTextIndent" style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 71.1pt; text-align: justify; text-indent: -18pt;"> <font face="Verdana" size="2"><!--[if !supportLists]--></font><span style=""> <font face="Verdana"> <span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR">&middot;</span></font><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 10pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal" lang="PT-BR">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span></span><font face="Verdana" size="2"><!--[endif]--></font><span class="GramE"> <span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;; font-weight: normal" lang="PT-BR">um</span></span><font face="Verdana"><span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR"> conjunto de temas.</span></font><o:p></o:p></p>        ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoBodyTextIndent" style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 35.45pt;"> <font face="Verdana"> <span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR">&Eacute; isso que faremos: nosso tema: a gram&aacute;tica, a cronologia: o s&eacute;culo XIX, a geografia: o Brasil. </span> </font> <o:p></o:p></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><b style=""><span lang="PT-BR"> <font face="Verdana" size="2">2. In&iacute;cio do S&eacute;culo XIX: o Brasil na&ccedil;&atilde;o</font><o:p></o:p></span></b></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.4pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Para <span class="SpellE">Girardet</span> (1996:424) o termo &ldquo;nacionalismo&rdquo; est&aacute; constantemente enriquecendo-se de significa&ccedil;&otilde;es derivadas umas das outras. Ensina o autor que seu surgimento remonta o in&iacute;cio do s&eacute;culo XVIII e o adjetivo &ldquo;nacionalista&rdquo; <span class="SpellE"><i style="">est</i></span><i style=""> <span class="SpellE">mentionn&eacute;</span> <span class="SpellE">d&egrave;s</span> 1715, <span class="SpellE">pr&eacute;c&eacute;dant</span> d&rsquo; <span class="SpellE">ailleurs</span> <span class="SpellE">tr&egrave;s</span> <span class="SpellE">largement</span> l &lsquo;<span class="SpellE">apparition</span> <span class="SpellE"><span class="GramE">du</span></span> <span class="SpellE">substantif</span> &lsquo;<span class="SpellE">nationalism</span>&rsquo;</i>.<span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span></span> </font></p>        <p class="Sangra2detindependiente1" style="margin: 12pt 1cm 6pt 14.15pt; text-align: justify; text-indent: 21.25pt; line-height: normal;"> <font face="Verdana"> <span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR">J&aacute;, <span class="SpellE">Hobsbawn</span> assim entende o termo<i> na&ccedil;&atilde;o</i>:<span style="">&nbsp; </span></span></font><o:p></o:p></p>        <p class="Sangra2detindependiente1" style="margin: 0cm -0.05pt 0.0001pt 3cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;; font-weight: normal" lang="PT-BR">&eacute;</span></span><font face="Verdana"><span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR"> comunidade de cidad&atilde;os de um Estado, vivendo sob o mesmo regime ou governo e tendo uma comunh&atilde;o de interesses; a coletividade de habitantes de um territ&oacute;rio com tradi&ccedil;&otilde;es, aspira&ccedil;&otilde;es e interesses comuns, subordinados a um poder central que se encarrega de manter a unidade do grupo; o povo de um Estado, excluindo o poder governamental. </span></font> <o:p></o:p></p>        <p class="Sangra2detindependiente1" style="margin: 0cm 1cm 0.0001pt 3cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <font face="Verdana"> <span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR">(<a name="-Hobsbawan_Eric_J._1991"></a><a href="#Hobsbawan_Eric_J._1991"><span class="SpellE">Hobsbawan</span> 1991: 28</a>)</span></font><o:p></o:p></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><font face="Verdana" size="2"> <span style="" lang="PT-BR">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span> </font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><font face="Verdana" size="2"><span class="SpellE"><span lang="PT-BR">Girardet</span></span><span lang="PT-BR"> (<i style="">opus <span class="SpellE">cit</span>)</i> assevera que a hist&oacute;ria dessa palavra indica existir, dentro de determinados pa&iacute;ses e em certas &eacute;pocas, um nacionalismo organizado e estruturado, o <i style="">nacionalismo dos nacionalistas </i>(487).<span style="">&nbsp; </span></span></font></p>        ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.4pt;"><span lang="PT-BR"> <font size="2" face="Verdana">O <i style="">Vocabul&aacute;rio Portugu&ecirc;s e Latino (&Aacute;ulico, anat&ocirc;mico, arquitet&ocirc;nico) &ndash; Autorizado com exemplos dos melhores escritores portugueses e latinos e oferecido a El Rei de Portugal: Dom Jo&atilde;o V pelo padre <a name="-Bluteau_Raphael._1716"></a><a href="#Bluteau_Raphael._1716">D. <span class="SpellE">Raphael</span> <span class="SpellE">Bluteau</span></a> </i>(M.DCCXVI: 658) traz a seguinte defini&ccedil;&atilde;o do termo </font> <i style=""> <font size="2" face="Verdana">na&ccedil;&atilde;o:</font><o:p></o:p></i></span></p>        <p class="MsoFootnoteText" style="text-align: justify;"><span lang="PT-BR"> <font face="Verdana"><span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span> </font></span><o:p></o:p></p>        <p class="MsoFootnoteText" style="margin: 0cm -0.05pt 0.0001pt 3cm; text-align: justify;"> <span lang="PT-BR"><font face="Verdana">Na&ccedil;&atilde;o: nome coletivo, que se diz de gente, que vive em alguma grande regi&atilde;o, ou reino, debaixo do mesmo Senhorio. Nisto se diferen&ccedil;a na&ccedil;&atilde;o de povo, porque na&ccedil;&atilde;o compreende muitos povos; assim Beir&otilde;es, Minhotos, <span class="SpellE">Alentej&otilde;es</span>, comp&otilde;em a na&ccedil;&atilde;o portuguesa (...).</font></span><o:p></o:p></p>        <p class="MsoFootnoteText" style="text-align: justify;"><font face="Verdana"> <span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="MsoFootnoteText" style="text-align: justify; text-indent: 35.4pt;"> <span lang="PT-BR"><font face="Verdana">E o termo <i>nacional</i> &eacute; assim compreendido pelo dicionarista:</font></span><o:p></o:p></p>        <p class="MsoFootnoteText" style="margin: 0cm 1cm 0.0001pt 117pt; text-align: justify;"> <font face="Verdana"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="MsoFootnoteText" style="margin: 0cm -0.05pt 0.0001pt 3cm; text-align: justify;"> <span lang="PT-BR"><font face="Verdana">Nacional: De alguma na&ccedil;&atilde;o, ou concernente a alguma na&ccedil;&atilde;o. (...) aquele que &eacute; da mesma na&ccedil;&atilde;o. Nacional nos usos: aquele que segue os <span class="GramE">costumes</span> da uma na&ccedil;&atilde;o. &Acirc;nimos nacionais: os da mesma na&ccedil;&atilde;o, p&aacute;tria, terra (664).</font></span><o:p></o:p></p>        <p class="MsoNormal" style="margin: 12pt -0.05pt 0.0001pt 0cm; text-align: justify;"> <font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="PT-BR">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span> </font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>A primeira edi&ccedil;&atilde;o do dicion&aacute;rio de Moraes (1813), seguindo os passos do de <span class="SpellE">Bluteau</span>, imputa ao termo o seguinte sentido: <i style="">Nacional: &ldquo;</i>Da Na&ccedil;&atilde;o, pr&oacute;prio dela, indiv&iacute;duo dela n&atilde;o estrangeiro.&rdquo; (p.332) Para Na&ccedil;&atilde;o, a explica&ccedil;&atilde;o &eacute; mais sucinta ainda: <i style="">Na&ccedil;&atilde;o: &ldquo;</i>A gente de um pa&iacute;s ou regi&atilde;o que tem l&iacute;ngua e governo &agrave; parte&rdquo;. (p.332). J&aacute; <i style="">P&aacute;tria</i>, para o autor &eacute; <i style="">&ldquo;</i>A terra donde algu&eacute;m &eacute; natural&rdquo;<i style=""> </i>(412), referindo-se especialmente &agrave; delimita&ccedil;&atilde;o geogr&aacute;fica.</span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.4pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">D&eacute;cadas depois, em 1875, a edi&ccedil;&atilde;o <i style="">ampliada e muito melhorada </i>do Dicion&aacute;rio de L&iacute;ngua Portuguesa do Moraes conceituaria:</span></font></p>        ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.4pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="margin: 0cm -0.05pt 0.0001pt 3cm; text-align: justify;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Na&ccedil;&atilde;o: <span class="SpellE">s.f.</span> (do latim <i style="">nato</i>) A gente de um pa&iacute;s &ndash; ou regi&atilde;o, que tem l&iacute;ngua, leis e governo &agrave; parte (...) gente de na&ccedil;&atilde;o (...) (Na&ccedil;&atilde;o, Povo, Sin.) No sentido literal e primitivo a palavra <u>na&ccedil;&atilde;o</u> indica uma rela&ccedil;&atilde;o comum de nascimento, de origem, e <i style="">povo</i> uma rela&ccedil;&atilde;o de n&uacute;mero e reuni&atilde;o. (...) Em outra acep&ccedil;&atilde;o a palavra <i style="">na&ccedil;&atilde;o</i> compreende os naturais do pa&iacute;s; e o povo todos os habitantes. (...) Diversos povos reunidos ligados por diferentes rela&ccedil;&otilde;es comuns em um mesmo pa&iacute;s formam uma na&ccedil;&atilde;o; e uma na&ccedil;&atilde;o se divide em v&aacute;rios povos; diversos uns dos outros por diferen&ccedil;as locais e f&iacute;sicas, ou pol&iacute;ticas e morais. A na&ccedil;&atilde;o est&aacute; intimamente unida ao pa&iacute;s pela cultura. (...) O povo &eacute; o corpo de cidad&atilde;os. (408)</span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="margin: 0cm 34pt 0.0001pt; text-align: justify;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.45pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Esse sentimento de nacionalidade, que come&ccedil;ava, no Brasil, a extrapolar a quest&atilde;o geogr&aacute;fica - e um dos motivos era a chegada de imigrantes para auxiliar na m&atilde;o de obra, em virtude de movimentos contra a escravatura - evocava o gosto pelas tradi&ccedil;&otilde;es locais, pela poesia popular e, como afirma <a name="-Proenca_Filho_Domicio._1973"></a><a href="#Proenca_Filho_Domicio._1973">Proen&ccedil;a Filho (1973:182)</a>, pela hist&oacute;ria e pela literatura de Idade M&eacute;dia.<i style=""> </i>Apesar disso, <span class="GramE">pouco t&iacute;nhamos</span> de realmente nacional. O modelo a ser seguido era o europeu e era ela que ditava as normas sociais e culturais.</span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.45pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">No geral, o homem do in&iacute;cio do s&eacute;culo XIX era reformador, questionava a realidade e pretendia modificar o mundo. Em detrimento dessa busca por mudan&ccedil;as, dessas indaga&ccedil;&otilde;es e incertezas, at&eacute; mesmo contra os ditames da Raz&atilde;o, tornava-se, num certo sentido, il&oacute;gico, inst&aacute;vel emocionalmente, podendo-se dizer que seu humor oscilava muitas vezes entre a alegria e a tristeza, caracter&iacute;sticas com as quais se <span class="GramE">pode</span> resumir o <i style="">rom&acirc;ntico</i>. </span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>Nesse momento, no Brasil, como afirma <a name="-Schwarcz_Lilia_M._1998"></a><a href="#Schwarcz_Lilia_M._1998"><span class="SpellE">Schwarcz</span> (1998)</a>, haveria um di&aacute;logo entre a tradi&ccedil;&atilde;o e elementos da cultura local, como forma de manifesta&ccedil;&atilde;o nacionalista, ou seja, um col&oacute;quio entre o estado mon&aacute;rquico, a natureza e o povo de nosso pa&iacute;s.</span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><span style="">&nbsp; &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>Por outro lado, nas artes pl&aacute;sticas, pintores vindos para o Brasil com D. Jo&atilde;o, como <span class="SpellE">Debret</span> e Taunay, come&ccedil;avam a ganhar notoriedade, perpetuando nas telas o que nos fazia, ao mesmo tempo, &uacute;nicos e universais. </span> </font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.4pt;"><span lang="PT-BR"> <font size="2" face="Verdana">Quanto &agrave; educa&ccedil;&atilde;o, o projeto de Constitui&ccedil;&atilde;o Pol&iacute;tica do Imp&eacute;rio do Brasil <span class="GramE">trazia,</span> <i style="">enquadrada no art. 179, par&aacute;grafos XXXII: &lsquo;</i>A instru&ccedil;&atilde;o prim&aacute;ria &eacute; gratuita a todos os cidad&atilde;os&rsquo; e XXXIII: &lsquo;A Constitui&ccedil;&atilde;o garante col&eacute;gios e universidades, onde ser&atilde;o ensinados os elementos das ci&ecirc;ncias, belas letras e artes<i style="">&rsquo;</i> (<i style="">apud </i></font><font size="2"><span class="SpellE"><font face="Verdana"><a name="-Niskier_Arnaldo._1996"></a>Niskier</font></span></font><font size="2" face="Verdana"> 1996:101</a>). Dando in&iacute;cio a um longo processo de discuss&atilde;o sobre o ensino no Brasil.</font></span></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.4pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Mas foi uma <i style="">ambiciosa </i>lei (idem, ibidem), a de 15 de outubro de 1827, que determinava a cria&ccedil;&atilde;o de escolas de primeiras letras em todas as cidades, vilas e lugarejos e &ldquo;escolas de meninas&rdquo; em cidades e vilas mais populosas. Nesse mesmo ano foram criadas as primeiras Faculdades de Direito, em S&atilde;o Paulo e Olinda, cujos formandos contribu&iacute;am para organizar nossa vida pol&iacute;tica e jur&iacute;dica, como afirma <a name="-Buarque_de_Holanda_Sergio_de._1995"></a><a href="#Buarque_de_Holanda_Sergio_de._1995">Buarque de Holanda (1995:144)</a>:</span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.4pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin: 0cm -0.05pt 0.0001pt 3cm; text-align: justify;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">E n&atilde;o haveria grande exagero em dizer-se que, os estabelecimentos de ensino superior<span class="GramE"> sobretudo</span> os cursos jur&iacute;dicos, fundados desde 1827 em S&atilde;o Paulo e Olinda, contribu&iacute;ram<span style="">&nbsp; </span>largamente para a forma&ccedil;&atilde;o de homens p&uacute;blicos capazes (...). </span> </font></p>        <p class="MsoNormal" style="margin-left: 117pt; text-align: justify;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>At&eacute; ent&atilde;o, todos os que desejassem educa&ccedil;&atilde;o superior teriam de buscar na Corte sua forma&ccedil;&atilde;o, calcada nos modelos cl&aacute;ssicos.</span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.4pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Outros &oacute;rg&atilde;os, como o Instituto Hist&oacute;rico e Geogr&aacute;fico e o Col&eacute;gio de Pedro II, o primeiro criado em 1838 e o segundo, no mesmo ano, auxiliavam na consolida&ccedil;&atilde;o do Estado Nacional: (...)<i style=""> &ldquo;</i>Assim, &eacute; no bojo do processo de consolida&ccedil;&atilde;o do Estado nacional que se viabiliza um projeto de pensar a hist&oacute;ria brasileira de forma sistematizada<i style="">&rdquo; </i>(<a name="-Guimaraes_Manoel_Luis_Salgado._1988"></a><a href="#Guimaraes_Manoel_Luis_Salgado._1988">Guimar&atilde;es 1988:6</a>).</span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.4pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Esse <span class="SpellE">Estado-Na&ccedil;&atilde;o</span> que se criava <span class="GramE">era,</span> como j&aacute; dito, pensado pelos <i style="">homens das letras</i>, um Estado eminentemente masculino, j&aacute; que as escolas<span style="">&nbsp; </span>s&oacute; admitiam meninas at&eacute; o final do 1&ordm; grau, cabendo-lhes apenas o aprendizado das primeiras letras e das quatro opera&ccedil;&otilde;es. A elas s&oacute; se admitia o papel de dona do lar e senhoras do marido. As poucas professoras existentes eram sempre mal remuneradas e, se alguma mulher tentasse fugir ao padr&atilde;o moral vigente, recebia severas puni&ccedil;&otilde;es. Em rela&ccedil;&atilde;o aos meios de comunica&ccedil;&atilde;o, a imprensa ainda era prec&aacute;ria e as not&iacute;cias difundidas muito lentamente.</span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.45pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Nesta ocasi&atilde;o, as gram&aacute;ticas mais usadas eram: a <i style="">Gram&aacute;tica Filos&oacute;fica da L&iacute;ngua Portuguesa</i>, de <a name="-Barbosa_Jeronimo_Soares._1830"></a><a href="#Barbosa_Jeronimo_Soares._1830">Jer&ocirc;nimo Soares Barbosa</a> e a de Antonio de Moraes Silva, <i style="">Ep&iacute;tome da Gram&aacute;tica Portuguesa</i>, publicada em Lisboa em 1806 e, posteriormente em 1813, com a segunda edi&ccedil;&atilde;o do Dicion&aacute;rio da L&iacute;ngua Portuguesa, mas terminada em 1802. Essa e a anterior inserem-se no movimento de renova&ccedil;&atilde;o pombalina, apresentando-se favor&aacute;vel &agrave; reforma do ensino (<a href="#Favero_e_Molina_Marcia_Antonia_Guedes._2006">F&aacute;vero e Molina 2006: 57</a>). Ambas as obras valorizam o &ldquo;dom&iacute;nio da norma culta como fator de prest&iacute;gio, pela imita&ccedil;&atilde;o dos usos dos bons escritores&rdquo; (idem, ibidem: 59).</span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.45pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Posteriormente vem a lume a Gram&aacute;tica de Frei Caneca, <i style="">Breve Comp&ecirc;ndio de Gram&aacute;tica Portuguesa </i>(escrita em Salvador entre 1817 e 1819) e, em meio &agrave; efervesc&ecirc;ncia cultural, nos primeiros sinais do <i style="">despertar da consci&ecirc;ncia americana </i>(<a name="-Silva_Helio.__Carneiro_Maria_Cec&iacute;lia_Ribas._1975"></a><a href="#Silva_Helio._Carneiro_Maria_Cec%EDlia">Silva e Carneiro 1975:43</a>) &eacute; que surge e <span class="GramE">&eacute;</span> reeditado alguns anos depois o <i style="">Comp&ecirc;ndio da Gram&aacute;tica da L&iacute;ngua Nacional </i>(1835), de <a name="-Coruja_Antonio._1875"></a><a href="#Coruja_Antonio._1875">Antonio &Aacute;lvares Pereira Coruja</a>, (professor p&uacute;blico no Rio Grande de Sul) obra que, segundo Nascentes, inaugurou tanto nossos estudos gramaticais, quanto os <span class="SpellE">dialetol&oacute;gicos</span>:</span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="margin: 0cm -0.05pt 0.0001pt 3cm; text-align: justify;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Coruja, que inaugurou a nossa <span class="SpellE">gramaticografia</span>, vai tamb&eacute;m inaugurar a dialetologia publicando em 1852 no tomo XV da Revista do Instituto Hist&oacute;rico e Geogr&aacute;fico Brasileiro a <i style="">Cole&ccedil;&atilde;o de voc&aacute;bulos e frases usados na prov&iacute;ncia de S&atilde;o Pedro do Rio Grande do Sul</i>, que saiu em 2&ordf; edi&ccedil;&atilde;o, em Londres, em 1856, gra&ccedil;as ao pr&iacute;ncipe Luciano Bonaparte. </span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="margin: 0cm 1cm 0.0001pt 3cm; text-align: justify;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">(<a name="-Nascentes_Antenor._1939"></a><a href="#Nascentes_Antenor._1939">Nascentes 1939: 23,24</a>)</span></font></p>        ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.45pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.45pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Ambas gram&aacute;ticas gerais e a segunda, apesar do nome nada trazia de <i style="">nacional</i>, como hoje concebemos o termo. </span> </font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.4pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Na sociedade, alguns costumes come&ccedil;aram a modificar os centros urbanos, como fazer refei&ccedil;&otilde;es fora de casa, sair &agrave;s compras em ruas de com&eacute;rcio e promover passeios sociais. Frequentar bailes, reuni&otilde;es e festas eram h&aacute;bitos importados dos ingleses e franceses, somados ainda aos jogos de gam&atilde;o, xadrez e <span class="SpellE">voltarete</span>.<span style="">&nbsp; </span></span> </font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.45pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Essas raz&otilde;es<span class="GramE">, levaram</span> o movimento rom&acirc;ntico brasileiro, em primeiro lugar, a ajustar-se &agrave; alma do povo, oportunizando o aparecimento do culto brasileiro da inspira&ccedil;&atilde;o, da improvisa&ccedil;&atilde;o e da espontaneidade<i style=""> </i>(<a href="#Proenca_Filho_Domicio._1973">Proen&ccedil;a Filho 1973</a>, p. 199), depois, foi sendo marcado por um forte car&aacute;ter pol&iacute;tico e social. Como bem diz <a href="#Schwarcz_Lilia_M._1998"><span class="SpellE">Schwarcz</span> (1998: 139)</a>:</span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.45pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="Textodebloque1" style="margin: 0cm -0.05pt 0.0001pt 3cm; line-height: normal;"> <span style="font-style: normal" lang="PT-BR"><font face="Verdana"><span style="">&nbsp;</span>(...) o romantismo no Brasil n&atilde;o foi apenas um projeto est&eacute;tico, mas tamb&eacute;m um movimento cultural e pol&iacute;tico, profundamente ligado ao nacionalismo.</font></span><o:p></o:p></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.45pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.45pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><span style="">&nbsp;</span>Este nacionalismo, pintado com as cores do lugar (idem, ibidem) veio traduzir-se, num indianismo exacerbado e o liberalismo, primeiramente, gritou pela liberdade da escravid&atilde;o e, posteriormente, encontrou no pa&iacute;s rec&eacute;m independente, um momento de afirma&ccedil;&atilde;o de sua personalidade.<span style="">&nbsp; </span></span> </font></p>        <p class="MsoBodyText" style="text-align: justify;"> <span style="font-size: 10pt; " lang="PT-BR"><span style=""> <font face="Verdana">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </font> </span><font face="Verdana">Nesse sentido, preconiza <a name="-Bezerra_Jose_Ponciano._1984"></a><a href="#Bezerra_Jose_Ponciano._1984">Bezerra (1984:155)</a>:</font></span><o:p></o:p></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin: 0cm -0.05pt 0.0001pt 3cm; text-align: justify;"> <font face="Verdana" size="2"><span class="GramE"><span lang="PT-BR">a</span></span><span lang="PT-BR"> Independ&ecirc;ncia e o Romantismo apresentam a base sobre a qual se alicer&ccedil;a uma forma nacional de sentir e<span style="">&nbsp; </span>pensar de modo singular e aut&ocirc;nomo a realidade brasileira (...).</span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="margin: 0cm 1cm 0.0001pt 108pt; text-align: justify; text-indent: 35.45pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.4pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Foi em meio, tamb&eacute;m, ao Romantismo que, no s&eacute;culo XIX, se imprimiu novo e importante sentido aos estudos lingu&iacute;sticos. Foi exatamente nesse momento hist&oacute;rico que o alem&atilde;o Franz Bopp, com <i style="">Sistema de Conjuga&ccedil;&atilde;o do S&acirc;nscrito em compara&ccedil;&atilde;o com o Grego, Latim, Persa e Germ&acirc;nico, </i>deu in&iacute;cio ao que chamamos de gram&aacute;tica comparada, isto &eacute;, &agrave; <span class="SpellE">Lingu&iacute;stica</span> Hist&oacute;rica. <span class="SpellE">Meillet</span> (<i style="">apud</i> <a name="-Elia_Silvio._1975"></a><a href="#Elia_Silvio._1975">Elia 1975</a>) afirma que se somam ainda os nomes de Frederico <span class="SpellE">Diez</span> e Grimm aos de Bopp, j&aacute; que ambos estudaram as l&iacute;nguas rom&acirc;nicas, mas tais autores s&oacute; ganharam adeptos brasileiros no &uacute;ltimo quartel do s&eacute;culo. </span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>De acordo com <a href="#Elia_Silvio._1975">Elia (1975)</a>, a Lingu&iacute;stica Rom&acirc;nica, fundada por Bopp e desenvolvida por muitos outros autores, foi, num primeiro momento, aceita com receio pela Filologia, mas como a nova ci&ecirc;ncia preconizava, sob a &oacute;tica do Romantismo, que &ldquo;&eacute; o povo quem faz a l&iacute;ngua&rdquo; e ela &eacute; um dos elementos que caracterizam uma na&ccedil;&atilde;o - na ocasi&atilde;o pensada, principalmente, pelos homens das letras - ocorreu uma prolifera&ccedil;&atilde;o das gram&aacute;ticas das l&iacute;nguas.</span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>Vale salientar que nessa &eacute;poca ocorre uma tentativa de idolatria em rela&ccedil;&atilde;o &agrave; l&iacute;ngua portuguesa falada no Brasil e, <span class="SpellE">consequentemente</span>, uma recusa ao modelo lingu&iacute;stico portugu&ecirc;s, mas este dualismo apresentou pouca ou nenhuma repercuss&atilde;o efetiva em nossos meios gramaticais. Tal dado &eacute; confirmado quando o decreto de <span class="GramE">2</span> de dezembro de 1837 prop&otilde;e a &ldquo;reforma racional e radicalmente do Semin&aacute;rio de S. Joaquim, transformando-o em col&eacute;gio de Instru&ccedil;&atilde;o Secund&aacute;rio com o t&iacute;tulo de Col&eacute;gio de D. Pedro II</span></font><a style="" href="#_ftn1" name="_ftnref1" title=""><span class="Smbolodenotaalpie"><span style="color: rgb(0, 112, 192); vertical-align: baseline" lang="PT-BR"><font face="Verdana" size="2"><!--[if !supportFootnotes]--></font></span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;; color: rgb(0, 112, 192); vertical-align: baseline" lang="PT-BR">[1]</span><span style="color: rgb(0, 112, 192); vertical-align: baseline" lang="PT-BR"><font face="Verdana" size="2"><!--[endif]--></font></span></span></a><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">&rdquo;, &uacute;nica institui&ccedil;&atilde;o de ensino oficial brasileira, posicionando-se contra inova&ccedil;&otilde;es. Em seu discurso de inaugura&ccedil;&atilde;o, assim fala o ent&atilde;o Ministro e Secret&aacute;rio de Estado e Justi&ccedil;a Interino do Imp&eacute;rio, Sr. Bernardo Pereira de Vasconcelos, a respeito dos ideais do Col&eacute;gio: Manter e unicamente adotar os bons m&eacute;todos; resistir a inova&ccedil;&otilde;es que n&atilde;o tenham a san&ccedil;&atilde;o do tempo e o abono de felizes resultados (<i style="">apud</i> <a href="#Bezerra_Jose_Ponciano._1984">Bezerra, 1984:158</a>).</span></font></p>        <p class="Textoindependiente21" style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"><i style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; font-weight: normal" lang="PT-BR">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span></i> <font face="Verdana"> <span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR">A disciplina Gram&aacute;tica geral e gram&aacute;tica nacional, ministrada apenas no primeiro ano dos cursos, come&ccedil;ou a ser efetivamente lecionada apenas depois do Regulamento de 1&ordm; de fevereiro de<span class="GramE"><span style="">&nbsp; </span></span>1841, tendo pouca import&acirc;ncia frente ao aprendizado de l&iacute;nguas cl&aacute;ssicas:</span></font><o:p></o:p></p>        <p class="Textoindependiente21" style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;; font-weight: normal" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>        <p class="Textoindependiente21" style="margin: 0cm -0.05pt 0.0001pt 3cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <font face="Verdana"> <span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR">O predom&iacute;nio das letras cl&aacute;ssicas no primeiro plano de estudos do Col&eacute;gio de Pedro II n&atilde;o impediu, entretanto, que fossem bem aquinhoadas as matem&aacute;ticas, as l&iacute;nguas modernas, as ci&ecirc;ncias naturais e f&iacute;sicas e a hist&oacute;ria. Nas duas s&eacute;ries elementares (8&ordf; e 7&ordf;) figuravam, ao lado da Gram&aacute;tica Nacional, a Gram&aacute;tica Latina, a Aritm&eacute;tica, a Geografia, o Desenho e a M&uacute;sica Vocal. Na 6&ordf;, 5&ordf;, 4&ordf; e 3&ordf; predominavam as humanidades cl&aacute;ssicas (Latim e Grego). (...) Na 2&ordf; e 1&ordf; predominavam a Filosofia e a Ret&oacute;rica.</span></font><o:p></o:p></p>        <p class="Textoindependiente21" style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 3cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <font face="Verdana"> <span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR">(</span></font><span class="SpellE"><font face="Verdana"><span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR"><a name="-Haidar_Maria_de_Lourdes_Marioto._1972"></a>Haidar</span></font></span><font face="Verdana"><span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR"> 1972:100</a>)</span></font><o:p></o:p></p>        <p class="Textoindependiente21" style="text-align: justify; line-height: normal;"> <span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;; font-weight: normal" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>        ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="Textoindependiente21" style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR"><span style=""> <font face="Verdana">&nbsp;</font></span><font face="Verdana"><span style="">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; </span>Embora nas anota&ccedil;&otilde;es feitas pelo <span class="SpellE"><span class="GramE">Pe</span></span>. Feij&oacute;, por volta da segunda d&eacute;cada do s&eacute;culo XIX, nos<i style=""> </i>seus<i style=""> Cadernos de Filosofia (apud </i><a name="-Martins_Wilson._1977"></a><a href="#Martins_Wilson._1977">Martins, 1977:213</a>, Vol. II)<i style=""> </i><span class="GramE">pud&eacute;ssemos ler</span>:</font></span><o:p></o:p></p>        <p class="Textoindependiente21" style="margin-bottom: 0.0001pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;; font-weight: normal" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>        <p class="Textoindependiente21" style="margin: 0cm -0.05pt 0.0001pt 3cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <font face="Verdana"> <span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR">A l&iacute;ngua de um povo est&aacute; sempre na propor&ccedil;&atilde;o de sua cultura. Quanto menos se tem refletido, menos se tem conhecido e menos termos s&atilde;o necess&aacute;rios.<span style="">&nbsp; </span>[O] fim prim&aacute;rio da linguagem &eacute; exprimir o pensamento: &eacute; natural que um pensamento nacional come&ccedil;asse a exigir a sua pr&oacute;pria gram&aacute;tica.</span></font><o:p></o:p></p>        <p class="Textoindependiente21" style="margin: 0cm -0.05pt 0.0001pt 117pt; text-align: justify; text-indent: 35.1pt; line-height: normal;"> <span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;; font-weight: normal" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>        <p class="Textoindependiente21" style="margin: 0cm 1cm 0.0001pt 0cm; text-align: justify; line-height: normal;"><span class="GramE"> <span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;; font-weight: normal" lang="PT-BR">nessa</span></span><font face="Verdana"><span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR"> ocasi&atilde;o, era bastante ex&iacute;guo o estudo da Gram&aacute;tica de L&iacute;ngua Portuguesa.</span></font><o:p></o:p></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><b style=""><span lang="PT-BR"> <font face="Verdana" size="2">3.<span style="">&nbsp; </span>O final do s&eacute;culo XIX: a Na&ccedil;&atilde;o constitu&iacute;da</font><o:p></o:p></span></b></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.4pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Foi somente mais para meados do s&eacute;culo que, inspirado nos ideais rom&acirc;nticos, D. Pedro II<i style="">, </i>monarca <i style="">preocupado</i> com estudos em geral e com o desenvolvimento cultural de nosso pa&iacute;s, prop&ocirc;s a cria&ccedil;&atilde;o brasileira de gram&aacute;ticas e dicion&aacute;rios (de L&iacute;ngua Portuguesa) e come&ccedil;a e estudar tupi e guarani (<a href="#Schwarcz_Lilia_M._1998"><span class="SpellE">Schwarcz</span> 1998:131</a>).</span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.4pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Tamb&eacute;m nesse momento criou-se a fic&ccedil;&atilde;o brasileira, nossa poesia ganhou notoriedade e os escritores brasileiros come&ccedil;aram a se libertar dos modelos cl&aacute;ssicos de escritores portugueses buscando, por exemplo, uma l&iacute;ngua que mais representasse o povo brasileiro. </span></font></p>        ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.45pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Tudo isso motivou de um lado, o aparecimento da figura do j&aacute; citado <i style="">homem das letras </i>e de outro lado, tanto a carreira liter&aacute;ria, quanto de p&uacute;blico qualificado para a leitura de seus romances, poesias e pe&ccedil;as de teatro, embora bastante escasso. </span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.4pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Quanto &agrave; educa&ccedil;&atilde;o, em janeiro de 1856, foram aprovados provisoriamente os primeiros programas de ensino do Col&eacute;gio de Pedro II, organizados pelo Conselho Diretor, os quais representaram um grande progresso para a instru&ccedil;&atilde;o, n&atilde;o s&oacute; porque orientavam os estudos de modo anal&iacute;tico, como tamb&eacute;m porque traziam indica&ccedil;&otilde;es de livros did&aacute;ticos:</span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.4pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="Sangra2detindependiente1" style="margin: 0cm -0.05pt 0.0001pt 3cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <font face="Verdana"> <span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR">(...) Teria especialmente a seu cuidado: a) o exame dos melhores m&eacute;todos e sistemas pr&aacute;ticos do ensino; b) a designa&ccedil;&atilde;o e revis&atilde;o dos comp&ecirc;ndios; c) a cria&ccedil;&atilde;o de novas cadeiras; d) o sistema e mat&eacute;ria dos exames. Em geral ser&aacute; ouvido sobre todos os assuntos liter&aacute;rios que interessem a instru&ccedil;&atilde;o prim&aacute;ria e secund&aacute;ria, cujos melhoramentos e progressos <span class="GramE">dever&aacute;</span> promover e fiscalizar, auxiliando o inspetor geral.</span></font><o:p></o:p></p>        <p class="Sangra2detindependiente1" style="margin: 0cm 22.7pt 0.0001pt 3cm; text-align: justify; line-height: normal;"> <font face="Verdana"> <span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR">(<a name="-Moacyr_Primitivo._1937"></a><a href="#Moacyr_Primitivo._1937">Moacyr 1937:15</a>)</span></font><o:p></o:p></p>        <p class="Sangra2detindependiente1" style="margin: 0cm 22.7pt 0.0001pt 14.2pt; text-align: justify; line-height: normal;"> <span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;; font-weight: normal" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.45pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Nessa &eacute;poca, a gram&aacute;tica mais utilizada por todos era ainda a de orienta&ccedil;&atilde;o filos&oacute;fica, produzida por <a name="-Reis_Francisco_Sotero._1866"></a><a href="#Reis_Francisco_Sotero._1866">Francisco <span class="SpellE">Sotero</span> dos Reis</a>, a <i style="">Gram&aacute;tica Portuguesa</i> (1866), que reinou<i style=""> &ldquo;</i>nos bancos escolares brasileiros antes do Programa de Exames, de Fausto Barreto (...)&rdquo;<i style=""> </i>(<a href="#Favero_e_Molina_Marcia_Antonia_Guedes._2006">F&aacute;vero e Molina 2006: 92</a>).</span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 1cm;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Essas obras, de maneira geral, nasciam n&atilde;o s&oacute; como recurso pedag&oacute;gico, mas tamb&eacute;m como mercadorias que precisariam identificar-se com &ldquo;<i style="">a fina malha social pela qual circulam&rdquo; </i>e interagiam socialmente (Lajolo 1993:65), portanto apresentando, assegurando e difundindo o discurso da elite dominante.</span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 1cm;"><span lang="PT-BR"> <font size="2" face="Verdana">D&eacute;cadas depois, surge a <i style="">Gram&aacute;tica Portuguesa </i>de <a name="-Ribeiro_Julio._1881"></a><a href="#Ribeiro_Julio._1881">J&uacute;lio Ribeiro (1881)</a>, divisora de &aacute;guas. Embora houvesse quem afirmasse que ela, na realidade, apenas trasladava em L&iacute;ngua Portuguesa muitos dos dizeres de </font><font size="2"><span class="SpellE"><font face="Verdana"><a name="-Mason_Charles_P._1874"></a>Mason</font></span></font><font size="2" face="Verdana"> (1874)</a>, tem o m&eacute;rito de ter sido a primeira a comparar a l&iacute;ngua com as esp&eacute;cies humanas. </font> </span></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 1cm;"><span lang="PT-BR"> <font size="2" face="Verdana">Citando obras de orienta&ccedil;&atilde;o evolucionista, J&uacute;lio Ribeiro assevera: <i style="">a l&iacute;ngua, como os seres vivos nascem, crescem, <span class="GramE">desenvolvem e morrem</span></i>, lembrando </font> <font size="2"><span class="SpellE"><font face="Verdana"><a name="-Darmesteter_Arsene._1937"></a>Darmesteter</font></span><font face="Verdana"></a>, em <i style="">La <span class="SpellE">Vie</span> <span class="SpellE">des</span> <span class="SpellE">Mots</span>,</i> obra organizada em tr&ecirc;s cap&iacute;tulos: <span class="SpellE"><i style="">Comment</i></span><i style=""> <span class="SpellE">naissent</span> <span class="SpellE">les</span> <span class="SpellE">mots</span></i>; <span class="SpellE"><i style="">Comment</i></span><i style=""> <span class="SpellE">les</span> <span class="SpellE">mots</span> <span class="SpellE">vivent</span> entre <span class="SpellE">eux</span>; </i>e, finalmente, <span class="SpellE"><i style="">Comment</i></span></font></font><i style=""><font size="2" face="Verdana"> <span class="SpellE">les</span> <span class="SpellE">mots</span> <span class="SpellE">meurent</span>. </font> <o:p></o:p></i></span></p>        ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 1cm;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Em 1887, o ent&atilde;o Diretor Geral da Instru&ccedil;&atilde;o P&uacute;blica, determinou que todos os <span class="GramE">professores</span> do Col&eacute;gio Pedro II debru&ccedil;assem-se sobre seus planejamentos a fim de organiz&aacute;-los de acordo com os novos ditames pol&iacute;ticos e pedag&oacute;gicos. Os olhares dos catedr&aacute;ticos daquele estabelecimento come&ccedil;aram ent&atilde;o a direcionar-se de forma mais atenta aos programas de exame. </span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 1cm;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Dentre as obras que dali <span class="GramE">surgiram</span> citamos, primeiramente, a <i style="">Gram&aacute;tica Portuguesa </i>(1887), de <a name="-Ribeiro_Joao._1904"></a><a href="#Ribeiro_Joao._1904">Jo&atilde;o Ribeiro</a>. Tal obra foi considerada uma das melhores da &eacute;poca, tendo sido adotada, inclusive, no Col&eacute;gio de Pedro II. Apresentou in&uacute;meras edi&ccedil;&otilde;es e, como material de transi&ccedil;&atilde;o, encontramos nela tanto tra&ccedil;os das que seguiam orienta&ccedil;&otilde;es filos&oacute;ficas quanto das de orienta&ccedil;&atilde;o nas correntes cient&iacute;ficas.</span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 1cm;"><span lang="PT-BR"> <font size="2" face="Verdana">Na defini&ccedil;&atilde;o de Gram&aacute;tica, por exemplo, o autor (<a href="#Ribeiro_Joao._1904">1904</a>) assevera: &ldquo;Gram&aacute;tica &eacute; a coordena&ccedil;&atilde;o das f&oacute;rmulas, leis ou regras da linguagem liter&aacute;ria ou polida&rdquo; (p.3) e, depois, seguindo os passos dos enciclopedistas, divide-a em <i style="">Geral </i>e </font> <i style=""><font size="2" face="Verdana">Particular.</font><o:p></o:p></i></span></p>        <p class="MsoBodyTextIndent" style="margin-left: 0cm; text-align: justify; text-indent: 42.5pt;"> <font face="Verdana"> <span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR">Outro renomado estudioso que fez escola nesse per&iacute;odo foi Maximino Maciel. Esse intelectual sergipano honrou o nome que deu &agrave; sua obra <i style="">Gram&aacute;tica Descritiva baseada nas doutrinas modernas. </i>O refinamento de suas classifica&ccedil;&otilde;es, seu <span class="SpellE">descritivismo</span>, como afirma <a name="-Cavaliere_Ricardo._2000"></a><a href="#Cavaliere_Ricardo._2000">Cavaliere (2000:134)</a>, seriam notados por Mattoso C&acirc;mara e talvez tivessem dificultado sua utiliza&ccedil;&atilde;o nas aulas de portugu&ecirc;s. Notemos que esse rigor dialogava com o rigor e a sistematiza&ccedil;&atilde;o da linha positivista, que, dentre outras coisas, preconizava: ordem e progresso.<span style="">&nbsp; </span></span> </font><o:p></o:p></p>        <p class="MsoBodyTextIndent" style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt; text-align: justify; text-indent: 42.5pt;"> <font face="Verdana"> <span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR">Finalmente, cabe-nos dizer que, ao lado do rigor preceituado pelos seguidores dessa linha, Maximino parte a gram&aacute;tica em quatro: fonologia, <span class="SpellE">lexiologia</span>, sintaxiologia e semiologia. E, apesar de introduzir o estudo do significado em seu comp&ecirc;ndio, mant&eacute;m a tradicional classifica&ccedil;&atilde;o filos&oacute;fica.</span></font><o:p></o:p></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.4pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Mais tarde, com a queda da Monarquia, em 1889, o Dr. Benjamin Constant, professor de grande fama e adepto do positivismo, procurou reformar profundamente a instru&ccedil;&atilde;o p&uacute;blica em todo o pa&iacute;s de acordo com os novos ideais, apregoando ser dever da escola:<i style=""> &ldquo;</i>fazer indiv&iacute;duos fortes [...] a for&ccedil;a &eacute; a sa&uacute;de, tanto moral, quanto f&iacute;sica&rdquo;<i style=""> </i>(<a name="-Almeida_Jose_Ricardo_Pires_de._2000"></a><a href="#Almeida_Jose_Ricardo_Pires_de._2000">Almeida 2000:304</a>).</span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.4pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Nas escolas, as reformas feitas de afogadilho continuavam, mas a seriedade de alguns estabelecimentos de ensino e a notoriedade de alguns de seus memor&aacute;veis mestres <span class="GramE">trabalhavam</span> em prol de, paulatina e incansavelmente, imprimir respeitabilidade &agrave; Educa&ccedil;&atilde;o no pa&iacute;s. </span> </font></p>        <p class="MsoNormal" style="margin-right: 2.8pt; text-align: justify; text-indent: 1cm;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">No final desse s&eacute;culo e in&iacute;cio do XX, <span class="GramE">iluminada por in&uacute;meras novas</span> propostas pedag&oacute;gicas, a Escola brasileira foi tentando atualizar-se e adaptar-se, mas, infelizmente, continuava (ou continua ?) quase a mesma, cerceadas por decretos feitos apressadamente, sem muita reflex&atilde;o e verticalidade, apesar das cont&iacute;nuas cr&iacute;ticas ao antigo modelo educacional que teimava em reinar nas Institui&ccedil;&otilde;es.</span></font></p>        <p class="MsoBodyTextIndent" style="margin-right: 2.8pt;"> <span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;; font-weight: normal" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>        <p class="MsoBodyTextIndent" style="margin: 0cm -0.05pt 0.0001pt 3cm; text-align: justify;"> <font face="Verdana"> <span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR">O mundo, l&aacute; fora, permanecia despercebido. Educavam-se para uma terra inexistente e uma vida absurda, em que os seus esp&iacute;ritos [das crian&ccedil;as] se chocariam continuamente com a realidade. A velha escola sem saber o que a crian&ccedil;a podia fazer, decretava o que devia, deixando-lhe, n&atilde;o raro, uma impress&atilde;o <span class="SpellE">pen&iacute;vel</span> no seu esp&iacute;rito. </span> </font> <o:p></o:p></p>        ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoBodyTextIndent" style="margin: 0cm 22.7pt 0.0001pt 3cm;"> <font face="Verdana"> <span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR">(<a name="-Carneiro_Leao_Antonio._1917"></a><a href="#Carneiro_Leao_Antonio._1917">Carneiro Le&atilde;o 1917:97</a>)</span></font><o:p></o:p></p>        <p class="MsoNormal" style="margin-left: 3cm; text-align: justify;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.4pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Nos estabelecimentos educacionais, agora, pontificavam autores como <a name="-Santos_Hemeterio_Jose._1907"></a><a href="#Santos_Hemeterio_Jose._1907"><span class="SpellE">Hemet&eacute;rio</span> Jos&eacute; dos Santos</a> e <a name="-Pereira_Eduardo_Carlos._1907"></a><a href="#Pereira_Eduardo_Carlos._1907">Eduardo Carlos Pereira</a>, autores cujas obras, embora iluminadas pelo <span class="SpellE">comparativismo</span>, tamb&eacute;m traziam arraigadas muitas no&ccedil;&otilde;es das gram&aacute;ticas de cunho filos&oacute;fico, fato justific&aacute;vel, j&aacute; que fora essa a forma&ccedil;&atilde;o recebida por esses estudiosos.</span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><b style=""><span lang="PT-BR"> <font face="Verdana" size="2">4. Considera&ccedil;&otilde;es finais</font><o:p></o:p></span></b></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.4pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Como vimos, apesar de o s&eacute;culo dezenove ter sido de muitas mudan&ccedil;as no Brasil, no tocante &agrave; educa&ccedil;&atilde;o - e vale lembrar que apenas a elite tinha direito a ela - pouca coisa mudou. &Eacute; verdade que, no final do s&eacute;culo, n&atilde;o mais se fazia necess&aacute;rio deslocar-se para fora do pa&iacute;s para se ter acesso &agrave; forma&ccedil;&atilde;o superior, mas, relativamente &agrave; l&iacute;ngua portuguesa, era a forma&ccedil;&atilde;o cl&aacute;ssica que ainda imperava, pois obras embasadas nas correntes hist&oacute;rico-comparativas surgiram ao Brasil somente nos anos oitenta e ainda traziam em seu bojo <span class="GramE">muitas ideais cl&aacute;ssicos</span>, o que n&atilde;o poderia ser diferente, j&aacute; que fora essa a forma&ccedil;&atilde;o recebida por nossos intelectuais.</span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.4pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">Tamb&eacute;m foi somente no final do s&eacute;culo e somente nos grandes centros urbanos que a <i>modernidade</i> podia ser observada, onde grandes constru&ccedil;&otilde;es abrigavam importantes escolas, renomados professores e material did&aacute;tico embasado nas mais modernas correntes filol&oacute;gicas. Em contrapartida, nos pequenos centros populacionais continuavam as pequenas e escuras escolas, poucos professores e obras do in&iacute;cio do s&eacute;culo orientando a forma&ccedil;&atilde;o dos cidad&atilde;os.</span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.4pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR">O pa&iacute;s era um lugar de contrastes e confrontos e a educa&ccedil;&atilde;o nele ministrada n&atilde;o podia ser diferente, j&aacute; que exercida por homens e esses s&atilde;o o retrato do per&iacute;odo em que <span class="GramE">vivem,</span> um trecho da hist&oacute;ria que auxiliam a tra&ccedil;ar.</span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.4pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align: justify; text-indent: 35.4pt;"> <font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="MsoBodyTextIndent" style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt;"> <font face="Verdana"><span style="font-size: 10pt; " lang="PT-BR">Refer&ecirc;ncias bibliogr&aacute;ficas</span></font><o:p></o:p></p>        <p class="MsoBodyTextIndent" style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt;"> <span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;; font-weight: normal" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>        <!-- ref --><p class="MsoBodyTextIndent" style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 21.3pt; text-indent: -21.3pt;"> <span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR"><a name="Almeida_Jose_Ricardo_Pires_de._2000"> <font face="Verdana"></font></a><font face="Verdana"><a href="#-Almeida_Jose_Ricardo_Pires_de._2000">Almeida, Jos&eacute; Ricardo Pires de. 2000</a>. <i style="">Instru&ccedil;&atilde;o P&uacute;blica no Brasil [1500-1889]</i>, S&atilde;o Paulo, Educ.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110435&pid=S2079-312X201300010000900001&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;; font-weight: normal" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>        <!-- ref --><p class="MsoNormal" style="margin-left: 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"> <font face="Verdana"><span class="SpellE"><span style="" lang="PT-BR"><a name="Auroux_Sylvain._1989"> <font size="2"></font></a><font size="2"><a href="#-Auroux_Sylvain._1989">Auroux</a></font></span></span></font><span style="" lang="PT-BR"><font size="2" face="Verdana"><a href="#-Auroux_Sylvain._1989">, <span class="SpellE">Sylvain</span>. </a><span style=""><a href="#-Auroux_Sylvain._1989">1989</a>.</span><i style=""> Revolu&ccedil;&atilde;o Tecnol&oacute;gica da <span class="SpellE">Gramatiza&ccedil;&atilde;o</span>, </i>Campinas, Editora da UNICAMP.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110437&pid=S2079-312X201300010000900002&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></span><font face="Verdana"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <!-- ref --><p class="MsoFootnoteText" style="margin-left: 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"> <span lang="PT-BR"><font face="Verdana"><a name="Barbosa_Jeronimo_Soares._1830"></a><a href="#-Barbosa_Jeronimo_Soares._1830">Barbosa, Jer&ocirc;nimo Soares. 1830</a>. <i style="">Gram&aacute;tica Filos&oacute;fica da L&iacute;ngua Portuguesa</i>, Lisboa, Tipografia da Academia Real das Ci&ecirc;ncias.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110439&pid=S2079-312X201300010000900003&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></span><font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <!-- ref --><p class="MsoNormal" style="margin-left: 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"><span style="" lang="PT-BR"> <font face="Verdana" size="2"><a name="Bezerra_Jose_Ponciano._1984"></a><a href="#-Bezerra_Jose_Ponciano._1984">Bezerra, Jos&eacute; <span class="SpellE">Ponciano</span>. 1984</a>. <i style="">Norma e Linguagem: um estudo sobre a representa&ccedil;&atilde;o norma em gram&aacute;ticas de L&iacute;ngua Portuguesa, </i>S&atilde;o Paulo, Tese de doutoramento. S&atilde;o Paulo, USP.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110441&pid=S2079-312X201300010000900004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></span><font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <!-- ref --><p class="MsoNormal" style="margin-left: 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"> <font face="Verdana"><span class="SpellE"><span style="" lang="PT-BR"><a name="Bluteau_Raphael._1716"> <font size="2"></font></a><font size="2"><a href="#-Bluteau_Raphael._1716">Bluteau</a></font></span></span></font><span style="" lang="PT-BR"><font size="2" face="Verdana"><a href="#-Bluteau_Raphael._1716">, <span class="SpellE">Raphael</span>. 1716</a>. <i style="">Vocabul&aacute;rio Portugu&ecirc;s e Latino: &Aacute;ulico, Anat&ocirc;mico, Arquitet&ocirc;nico. </i>Lisboa, Oficina de Pascoal da Silva.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110443&pid=S2079-312X201300010000900005&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;; font-weight: normal" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>        <!-- ref --><p class="MsoNormal" style="margin-left: 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"><span style="" lang="PT-BR"> <font face="Verdana" size="2"><a name="Buarque_de_Holanda_Sergio_de._1995"></a><a href="#-Buarque_de_Holanda_Sergio_de._1995">Buarque de Holanda, S&eacute;rgio de. 1995</a>.<i style=""> Ra&iacute;zes do Brasil, </i>S&atilde;o Paulo, Companhia das Letras.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110445&pid=S2079-312X201300010000900006&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;; font-weight: normal" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>        <!-- ref --><p class="MsoNormal" style="margin-left: 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"><span style="" lang="PT-BR"> <font face="Verdana" size="2">Caneca, J. <span class="GramE">do</span> Amor Divino.1875. <i style="">Breve Comp&ecirc;ndio de Gram&aacute;tica Portuguesa</i>, Recife, Tipografia Mercantil, edi&ccedil;&atilde;o p&oacute;stuma.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110447&pid=S2079-312X201300010000900007&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;; font-weight: normal" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>        <!-- ref --><p class="MsoBodyTextIndent" style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 21.3pt; text-indent: -21.3pt;"> <span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR"><a name="Carneiro_Leao_Antonio._1917"> <font face="Verdana"></font></a><font face="Verdana"><a href="#-Carneiro_Leao_Antonio._1917">Carneiro Le&atilde;o, Antonio. 1917</a>. &shy;<i style="">O Brasil e a Educa&ccedil;&atilde;o Popular</i>, Rio de Janeiro, <span class="SpellE">Typ</span>. <span class="GramE">do</span> Jornal do <span class="SpellE">Commercio</span>, de Rodrigues &amp; Co.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110449&pid=S2079-312X201300010000900008&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> </font></span>  <span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;; font-weight: normal" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>        <!-- ref --><p class="MsoBodyTextIndent" style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"> <span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR"><a name="Cavaliere_Ricardo._2000"> <font face="Verdana"></font></a><font face="Verdana"><a href="#-Cavaliere_Ricardo._2000">Cavaliere, Ricardo. 2000</a>. <i style="">Fonologia e Morfologia na Gram&aacute;tica Cient&iacute;fica Brasileira</i>, Rio de Janeiro, EDUFF.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110451&pid=S2079-312X201300010000900009&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></span><font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <!-- ref --><p class="MsoNormal" style="margin-left: 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"><span style="" lang="PT-BR"> <font face="Verdana" size="2"><a name="Coruja_Antonio._1875"></a><a href="#-Coruja_Antonio._1875">Coruja, Antonio. 1875</a>. <i style="">Comp&ecirc;ndio de Gram&aacute;tica da L&iacute;ngua Nacional</i>, Rio de Janeiro, Tipografia Esperan&ccedil;a, 2&ordf; edi&ccedil;&atilde;o.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110453&pid=S2079-312X201300010000900010&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;; font-weight: normal" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>        <!-- ref --><p class="MsoBodyTextIndent" style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"><span class="SpellE"> <span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;; font-weight: normal" lang="PT-BR"><a name="Darmesteter_Arsene._1937"></a><a href="#-Darmesteter_Arsene._1937">Darmesteter</a></span></span><span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR"><a href="#-Darmesteter_Arsene._1937"><font face="Verdana">, <span class="SpellE">Ars&egrave;ne</span>. 1937</font></a><font face="Verdana">. <i style="">La <span class="SpellE">Vie</span> <span class="SpellE">des</span> <span class="SpellE">Mots</span>, </i>Paris, <span class="SpellE">Librairie</span> <span class="SpellE">Delagrave</span>.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110455&pid=S2079-312X201300010000900011&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></span><font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <!-- ref --><p class="MsoNormal" style="margin-left: 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"><span style="" lang="PT-BR"> <font face="Verdana" size="2"><a name="Elia_Silvio._1975"></a><a href="#-Elia_Silvio._1975">Elia, Silvio. 1975</a>. <i style="">Ensaios de Filologia e <span class="SpellE">Lingu&iacute;stica</span></i>, S&atilde;o Paulo, Editora Grifo.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110457&pid=S2079-312X201300010000900012&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></span><font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <!-- ref --><p class="MsoNormal" style="margin-left: 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"><span style="" lang="PT-BR"> <font face="Verdana" size="2">F&aacute;vero, Leonor Lopes. 1996. <i style="">As Concep&ccedil;&otilde;es Lingu&iacute;sticas no S&eacute;culo XVIII - A Gram&aacute;tica Portuguesa, </i>Campinas, Editora da Unicamp.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110459&pid=S2079-312X201300010000900013&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></span><font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="MsoFootnoteText" style="margin-left: 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"> <span lang="PT-BR"><font face="Verdana"><a name="Favero_e_Molina_Marcia_Antonia_Guedes._2006"></a><a href="#-Favero_e_Molina_Marcia_Antonia_Guedes._2006">____________ e Molina, M&aacute;rcia Antonia Guedes. 2006</a>. <i style="">As Concep&ccedil;&otilde;es Lingu&iacute;sticas no S&eacute;culo XIX: A Gram&aacute;tica no Brasil</i>, Rio de Janeiro, Editora Lucerna.</font></span><font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-left: 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"><span style="" lang="FR"> <font face="Verdana" size="2">Girardet, <span class="SpellE">Rolan</span>. 1965.<i style=""> </i><span class="GramE">L&rsquo; Id&eacute;ologie</span> Nationaliste, Perspectives de <span class="SpellE">Rehercher</span><i style=""> - in Revue Fran&ccedil;aise de Science Politique</i>, XV, n.3, Paris, P.U.F.</font></span><font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="FR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <!-- ref --><p class="MsoNormal" style="margin-left: 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"><span style="" lang="PT-BR"> <font face="Verdana" size="2"><a name="Guimaraes_Manoel_Luis_Salgado._1988"></a><a href="#-Guimaraes_Manoel_Luis_Salgado._1988">Guimar&atilde;es, Manoel Lu&iacute;s Salgado. 1988</a>. Na&ccedil;&atilde;o e Civiliza&ccedil;&atilde;o nos Tr&oacute;picos: O Instituto Hist&oacute;rico e Geogr&aacute;fico Brasileiro e o Projeto de uma Hist&oacute;ria Nacional, <i style="">in Estudos Hist&oacute;ricos n&ordm; 1</i>, Rio de Janeiro, CPDOC/FGV.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110463&pid=S2079-312X201300010000900016&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></span><font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <!-- ref --><p class="MsoNormal" style="margin-left: 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"> <font face="Verdana"><span class="SpellE"><span style="" lang="PT-BR"><a name="Haidar_Maria_de_Lourdes_Marioto._1972"> <font size="2"></font></a><font size="2"><a href="#-Haidar_Maria_de_Lourdes_Marioto._1972">Haidar</a></font></span></span></font><span style="" lang="PT-BR"><font size="2" face="Verdana"><a href="#-Haidar_Maria_de_Lourdes_Marioto._1972">, Maria de Lourdes <span class="SpellE">Marioto</span>. 1972</a>. <i style="">O ensino secund&aacute;rio no Imp&eacute;rio Brasileiro, </i>S&atilde;o Paulo, EDUSP.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110465&pid=S2079-312X201300010000900017&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;; font-weight: normal" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>        <!-- ref --><p class="MsoNormal" style="margin-left: 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"> <font face="Verdana"><span class="SpellE"><span lang="PT-BR"><a name="Hobsbawan_Eric_J._1991"> <font size="2"></font></a><font size="2"><a href="#-Hobsbawan_Eric_J._1991">Hobsbawan</a></font></span></span></font><span style="" lang="PT-BR"><font size="2" face="Verdana"><a href="#-Hobsbawan_Eric_J._1991">, Eric J. 1991</a>. <i style="">Na&ccedil;&otilde;es e Nacionalismo desde 1780: Programa, Mito e Realidade</i>, Rio de Janeiro, Editora Paz e Terra.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110467&pid=S2079-312X201300010000900018&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;; font-weight: normal" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>        <!-- ref --><p class="MsoBodyTextIndent" style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"> <font face="Verdana"> <span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR">Maciel, Maximino. 1914. <i style="">Gram&aacute;tica Portuguesa,</i> Francisco Alves &amp; Cia, Rio de Janeiro.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110469&pid=S2079-312X201300010000900019&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></span></font><font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <!-- ref --><p class="Textoindependiente31" style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"> <span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR"><a name="Martins_Wilson._1977"> <font face="Verdana"></font></a><font face="Verdana"><a href="#-Martins_Wilson._1977">Martins, Wilson. 1977</a>. <i style="">Hist&oacute;ria da Intelig&ecirc;ncia Brasileira</i> (Vol. II), S&atilde;o Paulo, Editora <span class="SpellE">Cultrix</span>.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110471&pid=S2079-312X201300010000900020&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;; font-weight: normal" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>        <!-- ref --><p class="Textoindependiente31" style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"> <font face="Verdana"> <span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR">Moraes Silva, Antonio de. 1858. <i style="">Dicion&aacute;rio da L&iacute;ngua Portuguesa</i>, Sexta Edi&ccedil;&atilde;o: melhorada e muito acrescentada pelo desembargador Agostinho de Mendon&ccedil;a Falc&atilde;o - Lisboa, Tipografia de Antonio Jos&eacute; da Rocha.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110473&pid=S2079-312X201300010000900021&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></span></font><font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="margin-left: 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"><span style="" lang="PT-BR"> <font face="Verdana" size="2">________________<span class="GramE"> <span style="">&nbsp;</span></span>[1802] 1945. <i style="">Grande Dicion&aacute;rio da L&iacute;ngua Portuguesa</i>, Lisboa, Editorial Conflu&ecirc;ncia. </font> </span> <font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <!-- ref --><p class="MsoNormal" style="margin-left: 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"><span style="" lang="EN-US"> <font face="Verdana" size="2"><a name="Mason_Charles_P._1874"></a><a href="#-Mason_Charles_P._1874">Mason, Charles P. 1874</a>. <i style="">English Grammar</i> (<i style="">including the principles of <span class="GramE">Grammatical</span> analysis</i>)<i style="">,</i> Toronto, Adam Miller and Co.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110476&pid=S2079-312X201300010000900023&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></span><font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="EN-US"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <!-- ref --><p class="Textoindependiente31" style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"> <span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR"><a name="Nascentes_Antenor._1939"> <font face="Verdana"></font></a><font face="Verdana"><a href="#-Nascentes_Antenor._1939">Nascentes, Antenor. 1939</a>. <i style="">Estudos Filol&oacute;gicos</i>, Rio de Janeiro, Civiliza&ccedil;&atilde;o Brasileira.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110478&pid=S2079-312X201300010000900024&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;; font-weight: normal" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>        <!-- ref --><p class="Textoindependiente31" style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"><span class="SpellE"> <span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;; font-weight: normal" lang="PT-BR"><a name="Niskier_Arnaldo._1996"></a><a href="#-Niskier_Arnaldo._1996">Niskier</a></span></span><span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR"><a href="#-Niskier_Arnaldo._1996"><font face="Verdana">, Arnaldo. 1996</font></a><font face="Verdana">. <i style="">Educa&ccedil;&atilde;o Brasileira - 500 anos de Hist&oacute;ria - 1500-2000</i>, S&atilde;o Paulo, Edi&ccedil;&otilde;es Consultor.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110480&pid=S2079-312X201300010000900025&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> </font></span>  <font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p class="MsoBodyTextIndent" style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"> <span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR"><a name="Moacyr_Primitivo._1937"> <font face="Verdana"></font></a><font face="Verdana"><a href="#-Moacyr_Primitivo._1937">Moacyr, Primitivo. 1937</a>. <i style="">A Instru&ccedil;&atilde;o e o Imp&eacute;rio: Subs&iacute;dios para a Hist&oacute;ria da Educa&ccedil;&atilde;o no Brasil 1854-1888</i>, S&atilde;o Paulo, Cia Editora Nacional.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110482&pid=S2079-312X201300010000900026&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></span><font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <!-- ref --><p class="MsoNormal" style="margin-left: 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"><span style="" lang="PT-BR"> <font face="Verdana" size="2"><a name="Pereira_Eduardo_Carlos._1907"></a><a href="#-Pereira_Eduardo_Carlos._1907">Pereira, Eduardo Carlos. 1907</a>. <span class="SpellE"><i style="">Grammatica</i></span><i style=""> <span class="SpellE">Expostiva</span>, </i>S&atilde;o Paulo, Companhia Editora Nacional.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110484&pid=S2079-312X201300010000900027&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></span><font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <!-- ref --><p class="MsoNormal" style="margin-left: 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"><span style="" lang="PT-BR"> <font face="Verdana" size="2"><a name="Proenca_Filho_Domicio._1973"></a><a href="#-Proenca_Filho_Domicio._1973">Proen&ccedil;a Filho, <span class="SpellE">Dom&iacute;cio</span>. 1973</a>.<i style=""> Estilos de &Eacute;poca na Literatura, </i>Rio de Janeiro, Editora Liceu.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110486&pid=S2079-312X201300010000900028&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></span><font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="margin-left: 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"><span style="" lang="PT-BR"> <font face="Verdana" size="2"><a name="Reis_Francisco_Sotero._1866"></a><a href="#-Reis_Francisco_Sotero._1866">Reis, Francisco <span class="SpellE">Sotero</span>. 1866</a>. <span class="SpellE"><i style="">Grammatica</i></span><i style=""> Portuguesa (Acomodada aos princ&iacute;pios gerais da palavra seguidos de imediata aplica&ccedil;&atilde;o pr&aacute;tica)</i>, Maranh&atilde;o, Tipografia de <span class="GramE">R.</span> d&rsquo;Almeida &amp; C. Editores.</font></span><font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <!-- ref --><p class="MsoNormal" style="margin-left: 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"><span style="" lang="PT-BR"> <font face="Verdana" size="2"><a name="Ribeiro_Joao._1904"></a><a href="#-Ribeiro_Joao._1904">Ribeiro, Jo&atilde;o. 1904</a>. <span class="SpellE"><i style="">Grammatica</i></span><i style=""> Portuguesa</i>,<i style=""> </i>Rio de Janeiro, Livraria Francisco Alves, 11&ordf; edi&ccedil;&atilde;o.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110489&pid=S2079-312X201300010000900030&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></span><font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <!-- ref --><p class="MsoNormal" style="margin-left: 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"><span style="" lang="PT-BR"> <font face="Verdana" size="2"><a name="Ribeiro_Julio._1881"></a><a href="#-Ribeiro_Julio._1881">Ribeiro, J&uacute;lio. 1881</a>.<i style=""> <span class="SpellE">Grammatica</span> Portuguesa, </i>S&atilde;o Paulo, N. <span class="SpellE">Falcone</span> &amp; Comp. S&atilde;o Paulo, N. <span class="SpellE">Falcone</span> &amp; Comp. 7&ordf; edi&ccedil;&atilde;o, s/d.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110491&pid=S2079-312X201300010000900031&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></span><font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <!-- ref --><p class="MsoNormal" style="margin-left: 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"><span style="" lang="PT-BR"> <font face="Verdana" size="2"><a name="Santos_Hemeterio_Jose._1907"></a><a href="#-Santos_Hemeterio_Jose._1907">Santos, <span class="SpellE">Hemet&eacute;rio</span> Jos&eacute;. 1907</a>. <span class="SpellE"><i style="">Grammatica</i></span><i style=""> Portuguesa</i>, Rio de Janeiro, Livraria Francisco Alves.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110493&pid=S2079-312X201300010000900032&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></span><font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <!-- ref --><p class="MsoNormal" style="margin-left: 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"> <font face="Verdana"><span class="SpellE"><span style="" lang="PT-BR"><a name="Schwarcz_Lilia_M._1998"> <font size="2"></font></a><font size="2"><a href="#-Schwarcz_Lilia_M._1998">Schwarcz</a></font></span></span></font><span style="" lang="PT-BR"><font size="2" face="Verdana"><a href="#-Schwarcz_Lilia_M._1998">, Lilia M. 1998</a>. <i style="">As Barbas do Imperador, </i>S&atilde;o Paulo, Cia das Letras.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110495&pid=S2079-312X201300010000900033&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;; font-weight: normal" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>        <!-- ref --><p class="MsoNormal" style="margin-left: 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"><span style="" lang="PT-BR"> <font face="Verdana" size="2"><a name="Silva_Helio._Carneiro_Maria_Cec&iacute;lia"></a><a href="#-Silva_Helio.__Carneiro_Maria_Cec%EDlia_Ribas._1975">Silva, Helio. &amp; Carneiro, Maria Cec&iacute;lia Ribas. 1975</a>.<i style=""> Nasce <span class="GramE">a</span> Rep&uacute;blica</i>, S&atilde;o Paulo, Editora Tr&ecirc;s.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110497&pid=S2079-312X201300010000900034&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font></span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;; font-weight: normal" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>        <!-- ref --><p class="MsoBodyTextIndent" style="margin: 0cm 0cm 0.0001pt 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"> <font face="Verdana"> <span style="font-size: 10pt; font-weight: normal" lang="PT-BR">Toledo, Jo&atilde;o. 1932. <i style="">Escola Brasileira</i>, S&atilde;o Paulo, Livraria Liberdade.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110499&pid=S2079-312X201300010000900035&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></span></font><font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <!-- ref --><p class="MsoNormal" style="margin-left: 21.3pt; text-align: justify; text-indent: -21.3pt;"> <font face="Verdana"><span class="SpellE"><span style="" lang="PT-BR"> <font size="2">Verney</font></span></span></font><span style="" lang="PT-BR"><font size="2" face="Verdana">, Luiz Antonio. 1746.<i style=""> Verdadeiro m&eacute;todo de estudar,</i> Edi&ccedil;&atilde;o org. Por Antonio Salgado J&uacute;nior, Lisboa, Livraria S&aacute; da Costa Editora.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=110501&pid=S2079-312X201300010000900036&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></font><o:p></o:p></span></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><font face="Verdana" size="2"><span style="" lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>        <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><font face="Verdana" size="2"><span lang="PT-BR"><o:p>&nbsp;</o:p></span></font></p>    </div>        <div style=""><!--[if !supportFootnotes]--><font face="Verdana" size="2"><br clear="all">      </font>    <hr align="left" size="1" width="33%">  <!--[endif]-->      <div style="" id="ftn1">      <p class="MsoFootnoteText"><a style="" href="#_ftnref1" name="_ftn1" title=""><span class="Smbolodenotaalpie"> <span style="" lang="PT-BR"><font face="Verdana"><!--[if !supportFootnotes]--> </font> <span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;;" lang="PT-BR">[1]</span><font face="Verdana"><!--[endif]--></font></span></span></a><font face="Verdana"><span lang="PT-BR"> Anu&aacute;rio do Col&eacute;gio de Pedro II,<span class="GramE"><span style="">&nbsp; </span></span>1&ordm; ano, 1914, Tip. Revista dos Tribunais, Rio de Janeiro</span></font></p>    </div>    </div>         ]]></body>
<back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Almeida]]></surname>
<given-names><![CDATA[José Ricardo Pires de]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Instrução Pública no Brasil (1500-1889)]]></source>
<year>2000</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Educ]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Auroux]]></surname>
<given-names><![CDATA[Sylvain]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Revolução Tecnológica da Gramatização]]></source>
<year>1989</year>
<publisher-loc><![CDATA[Campinas ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editora da UNICAMP]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Barbosa]]></surname>
<given-names><![CDATA[Jerônimo Soares]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Gramática Filosófica da Língua Portuguesa]]></source>
<year>1830</year>
<publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Tipografia da Academia Real das Ciências]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Bezerra]]></surname>
<given-names><![CDATA[José Ponciano]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Norma e Linguagem: um estudo sobre a representação norma em gramáticas de Língua Portuguesa]]></source>
<year>1984</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[São PauloUSP]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Bluteau]]></surname>
<given-names><![CDATA[Raphael]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Vocabulário Português e Latino: Áulico, Anatômico, Arquitetônico]]></source>
<year>1716</year>
<publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Oficina de Pascoal da Silva]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Buarque de Holanda]]></surname>
<given-names><![CDATA[Sérgio de]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Raízes do Brasil]]></source>
<year>1995</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Companhia das Letras]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[do Amor Divino]]></surname>
<given-names><![CDATA[Caneca, J]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Breve Compêndio de Gramática Portuguesa]]></source>
<year>1875</year>
<publisher-loc><![CDATA[Recife ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Tipografia Mercantiledição póstuma]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Carneiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[Leão, Antonio]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O Brasil e a Educação Popular]]></source>
<year>1917</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Typ. do Jornal do Commercio, de Rodrigues & Co]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Cavaliere]]></surname>
<given-names><![CDATA[Ricardo]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Fonologia e Morfologia na Gramática Científica Brasileira]]></source>
<year>2000</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[EDUFF]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Coruja]]></surname>
<given-names><![CDATA[Antonio]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Compêndio de Gramática da Língua Nacional]]></source>
<year>1875</year>
<edition>2</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Tipografia Esperança]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Darmesteter]]></surname>
<given-names><![CDATA[Arsène]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[La Vie des Mots]]></source>
<year>1937</year>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Librairie Delagrave]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Elia]]></surname>
<given-names><![CDATA[Silvio]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Ensaios de Filologia e Linguística]]></source>
<year>1975</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editora Grifo]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Fávero]]></surname>
<given-names><![CDATA[Leonor Lopes]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[As Concepções Linguísticas no Século XVIII: A Gramática Portuguesa]]></source>
<year>1996</year>
<publisher-loc><![CDATA[Campinas ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editora da Unicamp]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Fávero]]></surname>
<given-names><![CDATA[Leonor Lopes]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Molina]]></surname>
<given-names><![CDATA[Márcia Antonia Guedes]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[As Concepções Linguísticas no Século XIX: A Gramática no Brasil]]></source>
<year>2006</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editora Lucerna]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Girardet]]></surname>
<given-names><![CDATA[Rolan]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="fr"><![CDATA[L&rsquo; Idéologie Nationaliste, Perspectives de Rehercher]]></article-title>
<source><![CDATA[Revue Française de Science Politique]]></source>
<year>1965</year>
<volume>XV</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<publisher-loc><![CDATA[Paris ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[P.U.F]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Guimarães]]></surname>
<given-names><![CDATA[Manoel Luís Salgado]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Nação e Civilização nos Trópicos: O Instituto Histórico e Geográfico Brasileiro e o Projeto de uma História Nacional]]></article-title>
<source><![CDATA[Estudos Históricos]]></source>
<year>1988</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[CPDOCFGV]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B17">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Haidar]]></surname>
<given-names><![CDATA[Maria de Lourdes Marioto]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[O ensino secundário no Império Brasileiro]]></source>
<year>1972</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[EDUSP]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B18">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Hobsbawan]]></surname>
<given-names><![CDATA[Eric J]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Nações e Nacionalismo desde 1780: Programa, Mito e Realidade]]></source>
<year>1991</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editora Paz e Terra]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B19">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Maciel]]></surname>
<given-names><![CDATA[Maximino]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Gramática Portuguesa]]></source>
<year>1914</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Francisco Alves & Cia]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B20">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Wilson]]></surname>
<given-names><![CDATA[Martins]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[História da Inteligência Brasileira]]></source>
<year>1977</year>
<volume>II</volume>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editora Cultrix]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B21">
<nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Moraes Silva]]></surname>
<given-names><![CDATA[Antonio de]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Dicionário da Língua Portuguesa, Sexta Edição: melhorada e muito acrescentada pelo desembargador Agostinho de Mendonça Falcão]]></source>
<year>1858</year>
<publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B22">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Moraes Silva]]></surname>
<given-names><![CDATA[Antonio de]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Grande Dicionário da Língua Portuguesa]]></source>
<year>1945</year>
<publisher-loc><![CDATA[Lisboa ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editorial Confluência]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B23">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Mason]]></surname>
<given-names><![CDATA[Charles P]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[English Grammar: including the principles of Grammatical analysis]]></source>
<year>1874</year>
<publisher-loc><![CDATA[Toronto ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Adam Miller and Co]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B24">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Antenor]]></surname>
<given-names><![CDATA[Nascentes]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Estudos Filológicos]]></source>
<year>1939</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Civilização Brasileira]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B25">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Niskier]]></surname>
<given-names><![CDATA[Arnaldo]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Educação Brasileira: 500 anos de História - 1500-2000]]></source>
<year>1996</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Edições Consultor]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B26">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Primitivo]]></surname>
<given-names><![CDATA[Moacyr]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[A Instrução e o Império: Subsídios para a História da Educação no Brasil 1854-1888]]></source>
<year>1937</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Cia Editora Nacional]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B27">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pereira]]></surname>
<given-names><![CDATA[Eduardo Carlos]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Grammatica Expostiva]]></source>
<year>1907</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Companhia Editora Nacional]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B28">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Domício]]></surname>
<given-names><![CDATA[Proença Filho]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Estilos de Época na Literatura]]></source>
<year>1973</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editora Liceu]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B29">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Reis]]></surname>
<given-names><![CDATA[Francisco Sotero]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Grammatica Portuguesa: Acomodada aos princípios gerais da palavra seguidos de imediata aplicação prática]]></source>
<year>1866</year>
<publisher-loc><![CDATA[^eMaranhão Maranhão]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Tipografia de R. d&rsquo;Almeida & C. Editores]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B30">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ribeiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[João]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Grammatica Portuguesa]]></source>
<year>1904</year>
<edition>11</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Livraria Francisco Alves]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B31">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ribeiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[Júlio]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Grammatica Portuguesa]]></source>
<year>1881</year>
<edition>7</edition>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[N. Falcone & Comp. São PauloN. Falcone & Comp]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B32">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Santos]]></surname>
<given-names><![CDATA[Hemetério José]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Grammatica Portuguesa]]></source>
<year>1907</year>
<publisher-loc><![CDATA[Rio de Janeiro ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Livraria Francisco Alves]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B33">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Schwarcz]]></surname>
<given-names><![CDATA[Lilia M]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[As Barbas do Imperador]]></source>
<year>1998</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Cia das Letras]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B34">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Silva]]></surname>
<given-names><![CDATA[Helio]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Carneiro]]></surname>
<given-names><![CDATA[Maria Cecília Ribas]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Nasce a República]]></source>
<year>1975</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Editora Três]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B35">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Toledo]]></surname>
<given-names><![CDATA[João]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Escola Brasileira]]></source>
<year>1932</year>
<publisher-loc><![CDATA[São Paulo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Livraria Liberdade]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B36">
<nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Verney]]></surname>
<given-names><![CDATA[Luiz Antonio]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Verdadeiro método de estudar: Edição org. Por Antonio Salgado Júnior, Lisboa]]></source>
<year>1746</year>
<publisher-name><![CDATA[Livraria Sá da Costa Editora]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
