<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>1688-1249</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Archivos de Pediatría del Uruguay]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Arch. Pediatr. Urug.]]></abbrev-journal-title>
<issn>1688-1249</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Sociedad Uruguaya de Pediatría]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S1688-12492016000200004</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Traqueostomía en el niño críticamente enfermo: experiencia de 25 años de una Unidad de Cuidados Intensivos Pediátricos]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Tracheotomy in a critically ill patient: 25 years experience in the Pediatric Intensive Care Unit]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Franchi]]></surname>
<given-names><![CDATA[Rodrigo]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Baldovino]]></surname>
<given-names><![CDATA[Raquel]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Guerra]]></surname>
<given-names><![CDATA[Mónica]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Chauvie]]></surname>
<given-names><![CDATA[Daisy]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Romero]]></surname>
<given-names><![CDATA[Beatriz]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Payssé]]></surname>
<given-names><![CDATA[Sergio]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Fernández]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alicia]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Asociación Española Unidad Cuidados Intensivos Pediátricos ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>06</month>
<year>2016</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>06</month>
<year>2016</year>
</pub-date>
<volume>87</volume>
<numero>2</numero>
<fpage>95</fpage>
<lpage>98</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://www.scielo.edu.uy/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S1688-12492016000200004&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.edu.uy/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S1688-12492016000200004&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.edu.uy/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S1688-12492016000200004&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[Resumen La traqueostomía en el paciente pediátrico crítico es un procedimiento poco frecuente, con indicaciones cada vez más precisas, pero no exenta de mortalidad y morbilidad, por lo que su realización y el prolongar una decanulación siempre debe ser motivo de reflexión. Objetivos: evaluar la indicación de traqueostomía en una Unidad de Cuidados Intensivos Pediátricos a lo largo de 25 años. Material y método: estudio retrospectivo, descriptivo de los niños a los que se les realizó traqueostomía en la Unidad de Cuidados Intensivos Pediátricos de la Asociación Española (CI) entre el 1 de enero de 1990 y el 31 de enero de 2015. Resultados: en el período de referencia egresaron del CIP 4.290 pacientes de los cuales 29 fueron traqueostomizados, habiendo requerido todos asistencia ventilatoria mecánica invasiva (AVM). 59% eran menores de 1 año. Las causas más frecuentes por la que se indicó la traqueostomía fueron enfermedad neurológica (37%), malformativa (34%) y estenosis sublógtica postintubación (20%). En el 89% se realizaron una media de tres extubaciones antes de la cirugía y en 59% endoscopías previas. De los 28 pacientes que egresaron vivos, fueron decanulados seis, continuaron con traqueostomía ocho, fallecieron cuatro y se desconoce la evolución en ocho de ellos. Conclusiones: la incidencia de este procedimiento en la UCI en que se realizó este estudio fue baja y el hecho que siempre haya estado vinculada a niños que requirieron AVM es un índice de calidad en el manejo de la vía aérea de los mismos y en la utilidad de VNI como forma de evitar la complicación más frecuente referida en la literatura que es la estenosis subglótica postintubación]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[Summary Tracheotomy in critical pediatric patients is a frequent procedure. Indications are gradually more precise and its performance and the delayed extubating demand reflection given its mortality and morbility rates. Objectives: to evaluate the indication of tracheotomy in the PICU throughout 25 years. Method: retrospective, descriptive study of children who underwent tracheotomy at the PICU at the Asociación Española between January 1, 1990 and January 31, 2015. Results: during the above mentioned period 4290 patients were discharged from the PICU, 29 of whom underwent tracheotomy, all of which required invasive MV. 59% of them were younger than one year old. The most frequent causes for tracheotomy were neurological disease (37%), malformation (34%), and post-intubation subglottic stenosis (20%). An average of 3 extubation attempts were made before surgery in 89% and in 59% prior endoscopies were performed. Cannulas were removed in six out of the 28 patients who were discharged alive, 8 still have the tracheotomy, 4 died and evolution is not known in 8 patients. Conclusions: incidence of this procedure in the ICU, where this study was conducted was low and the fact that it was always associated to children who required MV constitutes a quality index in the handling of airways and in terms of usefulness of non-invasive ventilation as a way to avoid the most frequent complication referred in the literature: postintubation subglottic stenosis, as there is no need to perform it.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[TRAQUEOSTOMíA]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[CUIDADOS CRíTICOS]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[TRACHEOSTOMY]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[CRITICAL CARE]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[ <div class="WordSection1">      <p><span class="SpellE"><b style=""><span style="font-size: 14pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">Traqueostom&iacute;a</span></b></span><b style=""><span style="font-size: 14pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);"> en el ni&ntilde;o cr&iacute;ticamente enfermo: experiencia de 25 a&ntilde;os de una Unidad de Cuidados Intensivos Pedi&aacute;tricos&nbsp; </span></b><b style=""><span style="font-size: 14pt;"><o:p></o:p></span></b></p>       <p><b style=""><span style="font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(114, 112, 112);" lang="EN-US">Tracheotomy in a critically ill patient: 25 years experience in the     <br>  Pediatric Intensive Care Unit&nbsp; </span></b><b style=""><span style="" lang="EN-US"><o:p></o:p></span></b></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">Rodrigo Franchi<a href="#a1"><sup>1</sup></a><a name="-a1"></a>, Raquel Baldovino<a href="#a1"><sup>1</sup></a>, M&oacute;nica Guerra<a href="#a1"><sup>1</sup></a>, <span class="SpellE">Daisy</span> Chauvie<a href="#a2"><sup>2</sup></a><a name="-a2"></a>, Beatriz Romero<a href="#a1"><sup>1</sup></a>, Sergio Payss&eacute;<a href="#a1"><sup>1</sup></a>, Alicia Fern&aacute;ndez<a href="#a1"><sup>1</sup></a>&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><a name="a1"></a><a href="#-a1">1</a>. Especialista. Cuidados Intensivos Ni&ntilde;os. Asociaci&oacute;n Espa&ntilde;ola.    <br> <a name="a2"></a><a href="#-a2">2</a>. Licenciada Enfermer&iacute;a. Cuidados Intensivos Ni&ntilde;os. Asociaci&oacute;n Espa&ntilde;ola.    <br>  Unidad Cuidados Intensivos Pedi&aacute;tricos. Asociaci&oacute;n Espa&ntilde;ola.    <br>  Trabajo in&eacute;dito.    <br>  Declaramos no tener conflictos de intereses.    ]]></body>
<body><![CDATA[<br>  Presentado y avalado por el comit&eacute; de &eacute;tica institucional para su realizaci&oacute;n y publicaci&oacute;n.    <br>  Fecha recibido: 9 de octubre de 2015.    <br>  Fecha aprobado: 26 de febrero de 2016.<o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">Resumen&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><i><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">La <span class="SpellE">traqueostom&iacute;a</span> en el paciente pedi&aacute;trico cr&iacute;tico es un procedimiento poco frecuente, con indicaciones cada vez m&aacute;s precisas, pero no exenta de mortalidad y morbilidad, por lo que su realizaci&oacute;n y el prolongar una <span class="SpellE">decanulaci&oacute;n</span> siempre debe ser motivo de reflexi&oacute;n.    <br>  <b>Objetivos:</b> evaluar la indicaci&oacute;n de <span class="SpellE">traqueostom&iacute;a</span> en una Unidad de Cuidados Intensivos Pedi&aacute;tricos a lo largo de 25 a&ntilde;os.    <br>  <b>Material y m&eacute;todo:</b> estudio retrospectivo, descriptivo de los ni&ntilde;os a los que se les realiz&oacute; <span class="SpellE">traqueostom&iacute;a</span> en la Unidad de Cuidados Intensivos Pedi&aacute;tricos de la Asociaci&oacute;n Espa&ntilde;ola (CI) entre el 1 de enero de 1990 y el 31 de enero de 2015.    <br>  <b>Resultados:</b> en el per&iacute;odo de referencia egresaron del CIP 4.290 pacientes de los cuales 29 fueron <span class="SpellE">traqueostomizados</span>, habiendo requerido todos asistencia <span class="SpellE">ventilatoria</span> mec&aacute;nica invasiva (AVM). 59% eran menores de 1 a&ntilde;o. Las causas m&aacute;s frecuentes por la que se indic&oacute; la <span class="SpellE">traqueostom&iacute;a</span> fueron enfermedad neurol&oacute;gica (37%), <span class="SpellE">malformativa</span> (34%) y estenosis <span class="SpellE">subl&oacute;gtica</span> <span class="SpellE">postintubaci&oacute;n</span> (20%). En el 89% se realizaron una media de tres <span class="SpellE">extubaciones</span> antes de la cirug&iacute;a y en 59% endoscop&iacute;as previas. De los 28 pacientes que egresaron vivos, fueron <span class="SpellE">decanulados</span> seis, continuaron con <span class="SpellE">traqueostom&iacute;a</span> ocho, fallecieron cuatro y se desconoce la evoluci&oacute;n en ocho de ellos.    <br>  <b>Conclusiones:</b> la incidencia de este procedimiento en la UCI en que se realiz&oacute; este estudio fue baja y el hecho que siempre haya estado vinculada a ni&ntilde;os que requirieron AVM es un &iacute;ndice de calidad en el manejo de la v&iacute;a a&eacute;rea de los mismos y en la utilidad de VNI como forma de evitar la complicaci&oacute;n m&aacute;s frecuente referida en la literatura que es la estenosis <span class="SpellE"><span class="GramE">subgl&oacute;tica</span></span> <span class="SpellE">postintubaci&oacute;n</span>.&nbsp;</span></i><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);"> </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">Palabras clave:    ]]></body>
<body><![CDATA[<br>  &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span class="SpellE">TRAQUEOSTOM&iacute;A</span>     <br>  &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;CUIDADOS <span class="SpellE">CR&iacute;TICOS</span>&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span class="SpellE"><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">Summary</span></span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><i><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);" lang="EN-US">Tracheotomy in critical pediatric patients is a frequent procedure. Indications are gradually more precise and its performance and the delayed <span class="SpellE">extubating</span> demand reflection given its mortality and <span class="SpellE">morbility</span> rates.    <br>  <b>Objectives: </b>to evaluate the indication of tracheotomy in the PICU throughout 25 years.    <br>  <b>Method: </b>retrospective, descriptive study of children who underwent tracheotomy at the PICU at the <span class="SpellE">Asociaci&oacute;n</span> <span class="SpellE">Espa&ntilde;ola</span> between January 1, 1990 and January 31, 2015.     <br>  <b>Results: </b>during the above mentioned period 4290 patients were discharged from the PICU, 29 of <span class="GramE">whom</span> underwent tracheotomy, all of which required invasive MV. 59% of them were younger than one year old. The most frequent causes for tracheotomy were neurological disease (37%), malformation (34%), and post-intubation <span class="SpellE">subglottic</span> <span class="SpellE">stenosis</span> (20%). <span class="GramE">An average of 3 <span class="SpellE">extubation</span> attempts were</span> made before surgery in 89% and in 59% prior endoscopies were performed. <span class="SpellE">Cannulas</span> were removed in six out of the 28 patients who were discharged alive, 8 still have the tracheotomy, 4 died and evolution is not known in 8 patients.     <br>  <b>Conclusions: </b>incidence of this procedure in the ICU, where this study was conducted was low and the fact that it was always associated to children who required MV constitutes a quality index in the handling of airways and in terms of usefulness of non-invasive ventilation as a way to avoid the most frequent complication referred in the literature: <span class="SpellE">postintubation</span> <span class="SpellE">subglottic</span> <span class="SpellE">stenosis</span>, as there is no need to perform it.     <br>  &nbsp;</span></i><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);" lang="EN-US"> </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;" lang="EN-US"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);" lang="EN-US">Key words:    ]]></body>
<body><![CDATA[<br>  &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;TRACHEOSTOMY    <br>  &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;CRITICAL CARE&nbsp; <o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;" lang="EN-US"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>       <p><span class="SpellE"><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);" lang="EN-US">  Introducci&oacute;n</span></span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);" lang="EN-US">&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;" lang="EN-US"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">El conocimiento y manejo de la v&iacute;a a&eacute;rea est&aacute; referido desde la antig&uuml;edad; sin embargo la t&eacute;cnica de la <span class="SpellE">traqueostom&iacute;a</span> que significa &ldquo;corte o secci&oacute;n de la tr&aacute;quea&rdquo; fue formalmente descrita por <span class="SpellE">Asclepiades</span> de Bitinia en el a&ntilde;o 100 <span class="GramE">AC<sup>(</sup></span><sup><a href="#1">1</a>)</sup><a name="-1"></a>.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">En 1546, Antonio Musa <span class="SpellE">Brasaloro</span> de Ferrara documenta, en un paciente con una infecci&oacute;n lar&iacute;ngea, una <span class="SpellE">traqueostom&iacute;a</span> <span class="GramE">exitosa<sup>(</sup></span><sup><a href="#1">1</a>)</sup>. Sin embargo no ser&aacute; hasta comienzos de siglo XVII, concretamente en 1620 en que se refieren los primeros casos de su realizaci&oacute;n en &nbsp;<span class="GramE">ni&ntilde;os<sup>(</sup></span><sup><a href="#2">2</a>)</sup><a name="-2"></a>. La pr&aacute;ctica de este procedimiento aument&oacute; a mediados del siglo XIX con la epidemia de difteria que afect&oacute; a Europa y es as&iacute; que en 1833 Trousseau refiere haber salvado 50 ni&ntilde;os gracias a la realizaci&oacute;n de este procedimiento y describe por vez primera la importancia de los cuidados <span class="GramE">postoperatorios<sup>(</sup></span><sup><a href="#3">3</a>)</sup><a name="-3"></a>. La mortalidad inicial de la t&eacute;cnica comienza a disminuir en 1909 cuando Jackson describe la disecci&oacute;n muscular para acceder a la tr&aacute;quea bajo visualizaci&oacute;n <span class="GramE">directa<sup>(</sup></span><sup><a href="#4">4</a>)</sup><a name="-4"></a>.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">El procedimiento y sus indicaciones se fueron modificando en los &uacute;ltimos 30 a&ntilde;os, siendo en el momento actual la t&eacute;cnica quir&uacute;rgica a cielo abierto y la v&iacute;a percut&aacute;nea utilizadas tanto en adultos como en ni&ntilde;os, aunque en &eacute;stos la primera contin&uacute;a siendo de elecci&oacute;n. Hay trabajos que describen los beneficios de la v&iacute;a percut&aacute;nea en <span class="GramE">adolescentes<sup>(</sup></span><sup><a href="#5">5</a>,<a href="#6">6</a>)</sup><a name="-5"></a><a name="-6"></a>. Para <span class="SpellE"><span class="GramE">Meirelles</span></span><span class="GramE"><sup>(</sup></span><sup><a href="#7">7</a>)</sup><a name="-7"></a>&nbsp;el t&eacute;rmino <span class="SpellE">traqueostom&iacute;a</span> es err&oacute;neo porque solo traduce que hay una boca o abertura de la tr&aacute;quea al exterior, siendo lo correcto hablar de <span class="SpellE">traqueostoma</span> que es la fijaci&oacute;n de la tr&aacute;quea a la piel. Nosotros en este trabajo utilizamos el t&eacute;rmino <span class="SpellE">traqueostom&iacute;a</span>, pero nos pareci&oacute; oportuno hacer esta aclaraci&oacute;n. El otro hito en la asistencia del ni&ntilde;o cr&iacute;ticamente enfermo ha sido la ventilaci&oacute;n no invasiva (VNI), que bien indicada y aplicada evita en agudo la necesidad de intubaci&oacute;n y asistencia <span class="SpellE">ventilatoria</span> mec&aacute;nica invasiva (AVM) en un n&uacute;mero elevado de <span class="GramE">pacientes<sup>(</sup></span><sup><a href="#8">8</a>)</sup><a name="-8"></a>. De esta forma, se evita una de las complicaciones de la intubaci&oacute;n y determinante de la realizaci&oacute;n de <span class="SpellE">traqueostom&iacute;a</span> en muchos de ellos que es la estenosis <span class="SpellE">subgl&oacute;tica</span> secundaria. En el paciente cr&oacute;nico, la VNI tambi&eacute;n tiene su indicaci&oacute;n, algunas veces no pudiendo escapar de la <span class="SpellE">traqueostom&iacute;a</span> y otras logr&aacute;ndose independizar de la misma por los dispositivos que se han ido adaptando a las necesidades de los <span class="GramE">enfermos<sup>(</sup></span><sup><a href="#8">8</a>)</sup>. Para aquellos pacientes que requieren ventilaci&oacute;n invasiva, los tubos <span class="SpellE">endotraqueales</span> han sufrido modificaciones y avances que los han hecho menos r&iacute;gidos, con balones de baja presi&oacute;n, como algunos factores que han disminuido la incidencia de <span class="GramE">lesiones<sup>(</sup></span><sup><a href="#9">9</a>)</sup><a name="-9"></a>.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">Las indicaciones en pediatr&iacute;a de la <span class="SpellE">traqueostom&iacute;a</span> est&aacute;n m&aacute;s definidas y fundamentalmente son cuatro: ventilaci&oacute;n mec&aacute;nica prolongada, falla en el destete (luego de varios intentos), obstrucci&oacute;n grave de la v&iacute;a a&eacute;rea y mal manejo de secreciones. El procedimiento es seguro, las c&aacute;nulas de calidad y los resultados a largo plazo mejores. Sin embargo, la oportunidad de la realizaci&oacute;n no siempre es sencilla y la indicaci&oacute;n debe basarse en la condici&oacute;n individual de cada <span class="GramE">paciente<sup>(</sup></span><sup><a href="#10">10</a>,<a href="#11">11</a>)</sup><a name="-10"></a><a name="-11"></a>.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">Objetivos&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>   <ul type="disc">   <li class="MsoNormal" style=""><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">Evaluar la indicaci&oacute;n de <span class="SpellE">traqueostom&iacute;a</span>      en una Unidad de Cuidados Intensivos Pedi&aacute;tricos.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></li>      </ul>       ]]></body>
<body><![CDATA[<p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">Material y m&eacute;todo&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">Estudio retrospectivo, descriptivo, analizando las historias de los pacientes que egresaron del <span class="GramE">CIP ,</span> <span class="SpellE">traqueostomizados</span> durante la estad&iacute;a en el sector , en un per&iacute;odo de 25 a&ntilde;os desde el 01 de enero de 1990 al 31 de enero de 2015. Las variables consideradas para este estudio fueron: edad, sexo, enfermedad que motiv&oacute; la necesidad de AVM y la decisi&oacute;n de <span class="SpellE">traqueostom&iacute;a</span> (TQT), tiempo de internaci&oacute;n previo a la cirug&iacute;a, intentos de <span class="SpellE">extubaci&oacute;n</span>, realizaci&oacute;n de endoscop&iacute;a previa, tiempo de ventilaci&oacute;n <span class="SpellE">poscirug&iacute;a</span>, complicaciones del procedimiento y fallecidos durante la internaci&oacute;n.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">Resultados&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">Desde el 01 de enero de 1990 al 31 de enero de 2015, egresaron de la Unidad de Cuidados Intensivos 4290 pacientes de los cuales 1287 (30%) requirieron AVM y de estos 29 (2%) fueron <span class="SpellE">traqueostomizados</span>. La media de edad en este grupo al ingreso fue de 22.5 meses (rango 1 d&iacute;a &ndash; 11 a&ntilde;os), siendo menores de 1 a&ntilde;o 17 de ellos (59%) y 16 (55%) eran varones.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">La enfermedad que motiv&oacute; el inicio de AVM y la decisi&oacute;n de realizar TQT fue en 11 ni&ntilde;os neurol&oacute;gica, en 10 <span class="SpellE">malformativa</span>, en seis estenosis <span class="SpellE">subgl&oacute;tica</span>, una de ellas cong&eacute;nita, cinco <span class="SpellE">postAVM</span>, en uno tumoral y en otro <span class="SpellE">macroglosia</span> gigante.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">La media de AVM previa a la TQT fue de 22 d&iacute;as (rango 2 &ndash; 60) y posterior a la misma en los 25 ni&ntilde;os que lograron ser destetados fue de 5 d&iacute;as (rango 1 &ndash; 90). Cuatro pacientes se mantuvieron en VNI, dos portadores de una miopat&iacute;a tubular ligada al X y dos portadores de <span class="SpellE">amioatrofia</span> espinal.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">En 26 ni&ntilde;os (89%) se realizaron una media de 3 intentos de <span class="SpellE">extubaci&oacute;n</span> previo a la TQT (rango 1&ndash;6) y en 17 ni&ntilde;os (59%) se realizaron endoscop&iacute;as previas que fueron patol&oacute;gicas en 16, no encontr&aacute;ndose una causa clara en uno de ellos que hab&iacute;a ingresado por una enfermedad respiratoria grave, con seis intentos de <span class="SpellE">extubaci&oacute;n</span> fallidos por obstrucci&oacute;n de v&iacute;a a&eacute;rea (OVAS) y en quien se logr&oacute; el destete de la ventilaci&oacute;n a las 24 horas de realizada la misma.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">  <multicol gutter="18" cols="2"></multicol>  <multicol gutter="18" cols="2"></multicol>En todos los casos se inform&oacute; a los padres y se obtuvo el consentimiento informado para el procedimiento anest&eacute;sico quir&uacute;rgico.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">Se evidenciaron complicaciones inmediatas en dos pacientes (6%), en uno de ellos una <span class="SpellE">decanulaci&oacute;n</span> en las primeras 6 horas con dificultades para la <span class="SpellE">recanulaci&oacute;n</span> y la creaci&oacute;n de una falsa ruta por lo cual debi&oacute; ser llevado nuevamente a block quir&uacute;rgico y en el otro sangrado que no requiri&oacute; <span class="SpellE">reintervenci&oacute;n</span>.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">En la evoluci&oacute;n a largo plazo en cinco pacientes (17%) se constataron <span class="SpellE">granulomas</span> que fueron resecados <span class="SpellE">endoscopicamente</span>. La media de internaci&oacute;n en el grupo estudiado fue de 138 d&iacute;as (rango 3&ndash;850). Falleci&oacute; durante su estad&iacute;a en el sector un ni&ntilde;o portador de miopat&iacute;a tubular que permaneci&oacute; internado hasta su deceso a los 2 a&ntilde;os y 3 meses (850 d&iacute;as).&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       ]]></body>
<body><![CDATA[<p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">De los 28 pacientes que egresaron vivos, fueron <span class="SpellE">decanulados</span> seis (21%) durante el a&ntilde;o siguiente al procedimiento , se realiz&oacute; reparaci&oacute;n quir&uacute;rgica por estenosis <span class="SpellE">subgl&oacute;tica</span> en dos ni&ntilde;os (6%) , continuaron con <span class="SpellE">traqueostom&iacute;a</span> ocho (29%) , fallecieron cuatro (14%) y se desconoce la evoluci&oacute;n en ocho (32%) . En todos los casos incluido el ni&ntilde;o fallecido durante su internaci&oacute;n, enfermer&iacute;a adiestr&oacute; a los padres y otros miembros de la familia que pudieran quedar al cuidado de los mismos, en el manejo de la TQT y recambio de c&aacute;nula realiz&aacute;ndose el primero por otorrinolaring&oacute;logo (ORL) a los 7 d&iacute;as del procedimiento.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">Comentarios&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">En los &uacute;ltimos 30 a&ntilde;os, las indicaciones de la <span class="SpellE">traqueostom&iacute;a</span> en ni&ntilde;os han cambiado y la obstrucci&oacute;n de v&iacute;a a&eacute;rea de causa infecciosa ha desaparecido gracias a los programas de vacunaci&oacute;n; a lo que se suma el desarrollo de nuevos procedimientos para el abordaje y la estabilizaci&oacute;n de la v&iacute;a a&eacute;rea que evitan la cirug&iacute;a de urgencia<sup>(<a href="#12">12</a>,<a href="#13">13</a>)</sup><a name="-12"></a><a name="-13"></a>.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">Del 30% de los ni&ntilde;os que requirieron AVM en esta poblaci&oacute;n, el 2% fue <span class="SpellE">traqueostomizado</span>, cifra inferior a la referida en otras <span class="GramE">publicaciones<sup>(</sup></span><sup><a href="#10">10</a>,<a href="#14">14</a>)</sup><a name="-14"></a>. No hubo <span class="SpellE">traqueostom&iacute;as</span> por causa infecciosa ni procedimientos de urgencia<sup>(<a href="#13">13</a>,<a href="#15">15</a>)</sup><a name="-15"></a>. En el &uacute;nico estudio publicado en nuestro medio que analiza la utilidad de la <span class="SpellE">traqueostom&iacute;a</span> a lo largo de tres a&ntilde;os en ni&ntilde;os ingresados a la UCI pedi&aacute;trica del Centro Hospitalario Pereira <span class="SpellE">Rossell</span>, los autores refieren en 43 procedimientos la realizaci&oacute;n de uno de urgencia por una quemadura de v&iacute;a a&eacute;rea superior, siendo en el resto las causas predominantes imposibilidad del destete de la AVM, neurol&oacute;gicas y obstrucci&oacute;n de v&iacute;a a&eacute;rea <span class="SpellE"><span class="GramE">postintubaci&oacute;n</span></span><span class="GramE"><sup>(</sup></span><sup><a href="#10">10</a>)</sup>.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">De los 29 pacientes <span class="SpellE">traqueostomizados</span>, 16 (55%) eran varones, como se ve en otras <span class="GramE">series<sup>(</sup></span><sup><a href="#16">16</a>,<a href="#17">17</a>)</sup><a name="-16"></a><a name="-17"></a> y si bien la media de edad fue 22,5 meses, 17 (55%) eran menores de 1 a&ntilde;o y de ellos cinco (29%) eran neonatos, al igual que refieren otros autores llegando para algunos de ellos la incidencia de <span class="SpellE">traqueostom&iacute;as</span> en este grupo etario al 70%<sup>(<a href="#14">14</a>)</sup>.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">Las tres causas m&aacute;s frecuentes en esta revisi&oacute;n fueron neurol&oacute;gica, <span class="SpellE">malformativa</span> y estenosis <span class="SpellE">subgl&oacute;tica</span> <span class="SpellE">postintubaci&oacute;n</span> <span class="SpellE">endotraqueal</span>, que si bien difieren en el orden con otras <span class="GramE">publicaciones<sup>(</sup></span><sup><a href="#10">10</a>,<a href="#16">16</a>,<a href="#17">17</a>)</sup>, el hecho de ser una unidad neonatal y pedi&aacute;trica cr&iacute;tica durante los primeros 12 a&ntilde;os de funcionamiento, hizo que lo <span class="SpellE">malformativo</span> ocupara el segundo lugar.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">Si bien el N de la poblaci&oacute;n es peque&ntilde;o, luego de 2002 las enfermedades neurol&oacute;gicas fueron las determinantes en 11 casos vinculadas a traumatismos <span class="SpellE">enc&eacute;falocraneanos</span> en cinco, a etiolog&iacute;a <span class="SpellE">hip&oacute;xico</span> isqu&eacute;mica en uno, infecciosa uno y afecciones neuromusculares en cuatro ocupando el primer <span class="GramE">lugar ,</span> seguido de la estenosis <span class="SpellE">subgl&oacute;tica</span> en seis. Estas etiolog&iacute;as est&aacute;n presentes en toda la bibliograf&iacute;a que revisamos sobre el tema tanto en poblaciones pedi&aacute;tricas como en adultos.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">Es importante destacar en estos pacientes, los d&iacute;as de internaci&oacute;n y los intentos de <span class="SpellE">extubaci&oacute;n</span> previo a la <span class="SpellE">traqueostom&iacute;a</span>, lo que traduce la dificultad en la toma de la decisi&oacute;n, en la mayor&iacute;a de los casos, pero sobre todo cuanto m&aacute;s peque&ntilde;os son los pacientes, lo que es referido por otros <span class="GramE">autores<sup>(</sup></span><sup><a href="#10">10-13</a>)</sup>.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">La realizaci&oacute;n de una endoscop&iacute;a es fundamental como forma de llegar a un diagn&oacute;stico que nos facilite la decisi&oacute;n cuando &eacute;sta no es tan clara, pero sobre todo en las obstrucciones de v&iacute;a a&eacute;rea <span class="SpellE">postextubaci&oacute;n</span>. Se realiz&oacute; en todos los pacientes en que fue solicitada. En todos los ni&ntilde;os la <span class="SpellE">traqueostom&iacute;a</span> fue realizada por ORL en block quir&uacute;rgico, bajo anestesia general, previa informaci&oacute;n y firma del consentimiento por los padres o tutores.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">La incidencia de complicaciones inmediatas fue baja como refieren otros autores de nuestro <span class="GramE">medio<sup>(</sup></span><sup><a href="#10">10</a>)</sup>, pero francamente inferior a los porcentajes de otras publicaciones<sup>(<a href="#13">13</a>,<a href="#16">16</a>)</sup>.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       ]]></body>
<body><![CDATA[<p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">Uno de los objetivos de la realizaci&oacute;n de este procedimiento es el destete temprano de la AVM luego de la misma , que se logr&oacute; en 25 de los 29 ni&ntilde;os, pero con una media de 5 d&iacute;as, lo que es m&aacute;s prolongado que lo referido en otros trabajos<sup>(<a href="#10">10</a>)</sup>.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">No se pudo realizar el seguimiento en 8 de los 28 pacientes que egresaron vivos y ello se debi&oacute; al cambio de tel&eacute;fono o domicilio que figuraba en la historia cl&iacute;nica al alta.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">De aquellos que se siguieron, fallecieron cuatro (14%), fueron <span class="SpellE">decanulados</span> ocho (29%) y siguen <span class="SpellE">traqueostomizados</span> ocho (29%).&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">El adiestramiento por el personal de enfermer&iacute;a a la familia para la aspiraci&oacute;n de secreciones, sujeci&oacute;n de la c&aacute;nula, recambio de la misma, cuidados de la piel alrededor del orificio, la entrega semanalmente del material que requerir&aacute;n para el correcto cuidado, as&iacute; como la explicaci&oacute;n de aquellos signos de alarma que pueden hablar de una obstrucci&oacute;n de la c&aacute;nula, adiestr&aacute;ndolos en las maniobras que deben realizar, evitan &eacute;sta que es la complicaci&oacute;n m&aacute;s frecuente y en caso de presentarse, les permite actuar en consecuencia. No hubo en estos ni&ntilde;os fallecimientos vinculados al procedimiento.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>         <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">  <multicol gutter="18" cols="2"></multicol>  <multicol gutter="18" cols="2"></multicol>Conclusiones finales&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">La <span class="SpellE">traqueostom&iacute;a</span>, procedimiento quir&uacute;rgico milenario, utilizada inicialmente de urgencia y por corto per&iacute;odo de tiempo, se ha convertido en una cirug&iacute;a electiva, programada y de larga duraci&oacute;n en un importante n&uacute;mero de pacientes. La incidencia de este procedimiento en la UCI en que se realiz&oacute; este estudio fue baja y el hecho que siempre haya estado vinculada a ni&ntilde;os que requirieron AVM es un &iacute;ndice de calidad en el manejo de la v&iacute;a a&eacute;rea de los mismos y en la utilidad de VNI como forma de evitar la complicaci&oacute;n m&aacute;s frecuente referida en la literatura que es la estenosis <span class="SpellE">subgl&oacute;tica</span> <span class="SpellE">postintubaci&oacute;n</span>.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">El adiestramiento a los familiares es fundamental, estos ni&ntilde;os necesitan un manejo multidisciplinario y es importante tener en cuenta la adquisici&oacute;n del lenguaje sobre todo en aquellos que son <span class="SpellE">traqueostomizados</span> antes del a&ntilde;o y neurol&oacute;gicamente normales como sucede con los portadores de estenosis <span class="SpellE">subgl&oacute;tica</span>. Estos ni&ntilde;os muchas veces son v&iacute;ctimas de aislamiento social, los padres sienten temor a escolarizarlos pensando en una <span class="SpellE">decanulaci&oacute;n</span> o una obstrucci&oacute;n de la c&aacute;nula que los pueda poner en riesgo de vida. Sin duda hay una importante sobrecarga emocional en la familia, con miedo y ansiedad desde el momento en que se les trasmite la necesidad de realizar el procedimiento y a partir de entonces hasta la <span class="SpellE">decanulaci&oacute;n</span> en incluso posterior a la misma, por la seguridad que les trasmite la <span class="SpellE">traqueostom&iacute;a</span> luego de aprendido su manejo.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">Hay casos en que el procedimiento no se discute, hay otros en que la decisi&oacute;n sigue siendo dif&iacute;cil, pero lo fundamental si debe realizarse es que su duraci&oacute;n sea la menor posible en funci&oacute;n claro est&aacute; de la patolog&iacute;a que presenta el ni&ntilde;o.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">Referencias bibliogr&aacute;ficas&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <!-- ref --><p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);"><a name="1"></a><a href="#-1">1</a>.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<b>Hern&aacute;ndez C, <span class="SpellE">Bergeret</span> JP, Hern&aacute;ndez M.</b> <span class="SpellE">Traqueostom&iacute;a</span>: principios y t&eacute;cnica quir&uacute;rgica. <span class="SpellE">Cuad</span> <span class="SpellE">Cir</span> (Valdivia) 2007; 21(1):92-8.    &nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <!-- ref --><p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);"><a name="2"></a><a href="#-2">2</a>.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span class="SpellE"><b>Izzo</b></span><b> C.</b> La intubaci&oacute;n en el <span class="SpellE">croup</span> dift&eacute;rico en el ni&ntilde;o. </span><span class="GramE"><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);" lang="EN-US">Rev <span class="SpellE">Chil</span> <span class="SpellE">Pediatr</span> 1935; 241-54.    </span></span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);" lang="EN-US">&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;" lang="EN-US"><o:p></o:p></span></p>       <!-- ref --><p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);" lang="EN-US"><a name="3"></a><a href="#-3">3</a>.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span class="SpellE"><b>Gooddal</b></span><b> E.</b> <span class="GramE">The story of tracheotomy.</span> <span class="GramE">Br J <span class="SpellE">Chil</span> <span class="SpellE">Dis</span> 1934; 123:1096-7.    </span>&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;" lang="EN-US"><o:p></o:p></span></p>       <!-- ref --><p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);" lang="EN-US"><a name="4"></a><a href="#-4">4</a>.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<b>Jackson C.</b> Tracheotomy. </span><span class="SpellE"><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">Laryngoscope</span></span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);"> 1909; 19:285-90.    &nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);"><a name="5"></a><a href="#-5">5</a>.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<b>Silvia C, Rodr&iacute;guez A, L&oacute;pez M,</b> <span class="SpellE"><b>Martin&oacute;n</b></span><b> F, <span class="SpellE">Martin&oacute;n</span> JM.</b> <span class="SpellE">Taqueostom&iacute;a</span> percut&aacute;nea bajo control endosc&oacute;pico en adolescentes. <span class="SpellE">An</span> <span class="SpellE">Pediatr</span> (Bar) 2005; 63(2):160-3.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <!-- ref --><p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);"><a name="6"></a><a href="#-6">6</a>.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span class="SpellE"><b>A&ntilde;&oacute;n</b></span><b> JM, Araujo J, Escuela MP, Gonz&aacute;lez-Higueras E. Grupo de Trabajo de Insuficiencia Respiratoria Aguda de la SEMICYUC. </b>Traqueotom&iacute;a percut&aacute;nea en el paciente ventilado. <span class="SpellE">Med</span> Intensiva 2014; 38(3):181-93.    &nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);"><a name="7"></a><a href="#-7">7</a>.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span class="SpellE"><b>Meirelles</b></span><b> R. </b><span class="SpellE">Hist&oacute;ria</span> da <span class="SpellE">traqueotomia</span>. Disponible en: <a href="http://www.aborlccf.org.br/imageBank/Historia_Traqueotomia.pdf">http://www.aborlccf.org.br/imageBank/Historia_Traqueotomia.pdf</a>. [Consulta: 1 febrero 2015].    &nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <!-- ref --><p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);"><a name="8"></a><a href="#-8">8</a>.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<b>Bach J, Bravo L.</b> Soporte respiratorio muscular para evitar el fallo respiratorio y la traqueotom&iacute;a: ventilaci&oacute;n no invasiva y t&eacute;cnicas de tos asistida. </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);" lang="EN-US">Rev Am Med <span class="SpellE">Resp</span> 2013; 13(2):71-83.    &nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;" lang="EN-US"><o:p></o:p></span></p>       <!-- ref --><p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);" lang="EN-US"><a name="9"></a><a href="#-9">9</a>.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span class="SpellE"><b>Arabi</b></span><b> Y, Haddad S, <span class="SpellE">Shirawi</span> N, Al <span class="SpellE">Shimemeri</span> A.</b> Early <span class="SpellE">tracheostomy</span> in intensive care trauma patients improves resource utilization: a cohort study and literature review. </span><span class="SpellE"><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">Crit</span></span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);"> <span class="SpellE">Care</span> 2004; 8(5):R347-52.    &nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <!-- ref --><p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);"><a name="10"></a><a href="#-10">10</a>.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<b>Fern&aacute;ndez A, Garc&iacute;a A, Mercado S, Menchaca A, Alberti M, Garc&iacute;a D.</b> Utilidad de la <span class="SpellE">traqueostom&iacute;a</span> en la unidad de cuidados intensivos pedi&aacute;tricos: experiencia de tres a&ntilde;os. <span class="SpellE">Arch</span> <span class="SpellE">Pediatr</span> <span class="SpellE">Urug</span> 2002; 73(3):137-9.    &nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <!-- ref --><p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);"><a name="11"></a><a href="#-11">11</a>.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<b>Fraga JC, de Souza JC, <span class="SpellE">Kruel</span> J.</b> <span class="SpellE">Traqueostomia</span> <span class="SpellE">na</span> <span class="SpellE">crian&ccedil;a</span>. J <span class="SpellE">Pediatr</span> (Rio J) 2009; 85(2):97-103.    &nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);"><a name="12"></a><a href="#-12">12</a>.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<b>Rodr&iacute;guez MA, Porras E, Benito JR, Rodr&iacute;guez A, <span class="SpellE">Harv&aacute;s</span> MJ. </b>Traqueotom&iacute;a infantil. Acta <span class="SpellE">Otorrinolaringol</span> <span class="SpellE">Esp</span> 2007; 58(5):187-90.    &nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <!-- ref --><p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);"><a name="13"></a><a href="#-13">13</a>.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<b>P&eacute;rez E, P&eacute;rez F, Caro P. </b>Cuidados del ni&ntilde;o con <span class="SpellE">traqueostom&iacute;a</span>. </span><span class="GramE"><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);" lang="EN-US">An</span></span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);" lang="EN-US"> <span class="SpellE">Pediatr</span> (<span class="SpellE">Barc</span>) 2010; 72(Espec Cong 1):41-9.    &nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;" lang="EN-US"><o:p></o:p></span></p>       <!-- ref --><p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);" lang="EN-US"><a name="14"></a><a href="#-14">14</a>.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span class="SpellE"><b>Parrilla</b></span><b> C, <span class="SpellE">Scarano</span> E, <span class="SpellE">Guidi</span> M, <span class="SpellE">Galli</span> J, <span class="SpellE">Paludetti</span> G. </b>Current trends in <span class="SpellE">paediatric</span> <span class="SpellE">tracheostomies</span>. </span><span class="SpellE"><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">Int</span></span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);"> J <span class="SpellE">Pediatric</span> <span class="SpellE">Otorhinolaryngol</span> 2007; 71(10):1563-7.    &nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <!-- ref --><p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);"><a name="15"></a><a href="#-15">15</a>.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span class="SpellE"><b>Farina</b></span><b> MJ, <span class="SpellE">Fajre</span> D.</b> <span class="SpellE">Traqueostom&iacute;a</span> en pediatr&iacute;a: experiencia en un a&ntilde;o. <span class="SpellE">Ludovica</span> 2009; 11(3):74-9.    &nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <!-- ref --><p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);"><a name="16"></a><a href="#-16">16</a>.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<b>R&iacute;os C, Valenzuela M, Valdivieso J, Corr&iacute;a G. </b><span class="SpellE">Traqueostom&iacute;a</span> en ni&ntilde;os: 7 a&ntilde;os de experiencia, Hospital Roberto del R&iacute;o. </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);" lang="EN-US">Santiago de Chile. Rev <span class="SpellE">Ped</span> <span class="SpellE">Elec</span> 2008; 5(3):12-24.    &nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;" lang="EN-US"><o:p></o:p></span></p>       ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);" lang="EN-US"><a name="17"></a><a href="#-17">17</a>.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span class="SpellE"><b>Mahadevan</b></span><b> M, Barber C, <span class="SpellE">Salkeld</span> L, Douglas G, Mills N. </b>Pediatric Tracheotomy: 17 year review. </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">J <span class="SpellE">Pediatr</span> <span class="SpellE">Otorhinolaryngol</span> 2007; 71(12):1829-35.    &nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>       <p><b><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">Correspondencia: </span></b><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;; color: rgb(31, 26, 23);">Dra. Alicia Fern&aacute;ndez.    <br>  Correo electr&oacute;nico: <a href="mailto:afer7@asesp.com.uy">afer7@asesp.com.uy</a>&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Verdana&quot;,&quot;sans-serif&quot;;"><o:p></o:p></span></p>     </div>        ]]></body><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<label>1</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Hernández]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Bergeret]]></surname>
<given-names><![CDATA[JP]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Hernández]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Traqueostomía: principios y técnica quirúrgica]]></article-title>
<source><![CDATA[Cuad Cir]]></source>
<year>2007</year>
<volume>21</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
<page-range>92-8</page-range><publisher-loc><![CDATA[Valdivia ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<label>2</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Izzo]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[La intubación en el croup diftérico en el niño]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Chil Pediatr]]></source>
<year>1935</year>
<page-range>241-54</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<label>3</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Gooddal]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[The story of tracheotomy]]></article-title>
<source><![CDATA[Br J Chil Dis]]></source>
<year>1934</year>
<volume>123</volume>
<page-range>1096-7</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<label>4</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Jackson]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Tracheotomy]]></article-title>
<source><![CDATA[Laryngoscope]]></source>
<year>1909</year>
<volume>19</volume>
<page-range>285-90</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<label>5</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Silvia]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Rodríguez]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[López]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Martinón]]></surname>
<given-names><![CDATA[F]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Martinón]]></surname>
<given-names><![CDATA[JM]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Traqueostomía percutánea bajo control endoscópico en adolescentes]]></article-title>
<source><![CDATA[An Pediatr]]></source>
<year>2005</year>
<volume>63</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>160-3</page-range><publisher-loc><![CDATA[Bar ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<label>6</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Añón]]></surname>
<given-names><![CDATA[JM]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Araujo]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Escuela]]></surname>
<given-names><![CDATA[MP]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[González-Higueras]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
</person-group>
<collab>SEMICYUC^dGrupo de Trabajo de Insuficiencia Respiratoria Aguda</collab>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Traqueotomía percutánea en el paciente ventilado]]></article-title>
<source><![CDATA[Med Intensiva]]></source>
<year>2014</year>
<volume>38</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>181-93</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<label>7</label><nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Meirelles]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[História da traqueotomia]]></source>
<year></year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<label>8</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Bach]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Bravo]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Soporte respiratorio muscular para evitar el fallo respiratorio y la traqueotomía: ventilación no invasiva y técnicas de tos asistida]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Am Med Resp]]></source>
<year>2013</year>
<volume>13</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>71-83</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<label>9</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Arabi]]></surname>
<given-names><![CDATA[Y]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Haddad]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Shirawi]]></surname>
<given-names><![CDATA[N]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Al Shimemeri]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Early tracheostomy in intensive care trauma patients improves resource utilization: a cohort study and literature review]]></article-title>
<source><![CDATA[Crit Care]]></source>
<year>2004</year>
<volume>8</volume>
<numero>5</numero>
<issue>5</issue>
<page-range>R347-52</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<label>10</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Fernández]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[García]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Mercado]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Menchaca]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Alberti]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[García]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Utilidad de la traqueostomía en la unidad de cuidados intensivos pediátricos: experiencia de tres años]]></article-title>
<source><![CDATA[Arch Pediatr Urug]]></source>
<year>2002</year>
<volume>73</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>137-9</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<label>11</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Fraga]]></surname>
<given-names><![CDATA[JC]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[de Souza]]></surname>
<given-names><![CDATA[JC]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Kruel]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Traqueostomia na criança]]></article-title>
<source><![CDATA[J Pediatr]]></source>
<year>2009</year>
<volume>85</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>97-103</page-range><publisher-loc><![CDATA[Rio J ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<label>12</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Rodríguez]]></surname>
<given-names><![CDATA[MA]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Porras]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Benito]]></surname>
<given-names><![CDATA[JR]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Rodríguez]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Harvás]]></surname>
<given-names><![CDATA[MJ]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Traqueotomía infantil]]></article-title>
<source><![CDATA[Acta Otorrinolaringol Esp]]></source>
<year>2007</year>
<volume>58</volume>
<numero>5</numero>
<issue>5</issue>
<page-range>187-90</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<label>13</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Pérez]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Pérez]]></surname>
<given-names><![CDATA[F]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Caro]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Cuidados del niño con traqueostomía]]></article-title>
<source><![CDATA[An Pediatr]]></source>
<year>2010</year>
<volume>72</volume>
<numero>^s1</numero>
<issue>^s1</issue>
<supplement>1</supplement>
<page-range>41-9</page-range><publisher-loc><![CDATA[Barc ]]></publisher-loc>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<label>14</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Parrilla]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Scarano]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Guidi]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Galli]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Paludetti]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Current trends in paediatric tracheostomies]]></article-title>
<source><![CDATA[Int J Pediatric Otorhinolaryngol]]></source>
<year>2007</year>
<volume>71</volume>
<numero>10</numero>
<issue>10</issue>
<page-range>1563-7</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<label>15</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Farina]]></surname>
<given-names><![CDATA[MJ]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Fajre]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Traqueostomía en pediatría: experiencia en un año]]></article-title>
<source><![CDATA[Ludovica]]></source>
<year>2009</year>
<volume>11</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>74-9</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<label>16</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ríos]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Valenzuela]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Valdivieso]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Corría]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Traqueostomía en niños: 7 años de experiencia, Hospital Roberto del Río. Santiago de Chile]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Ped Elec]]></source>
<year>2008</year>
<volume>5</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>12-24</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B17">
<label>17</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Mahadevan]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Barber]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Salkeld]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Douglas]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Mills]]></surname>
<given-names><![CDATA[N]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Pediatric Tracheotomy: 17 year review]]></article-title>
<source><![CDATA[J Pediatr Otorhinolaryngol]]></source>
<year>2007</year>
<volume>71</volume>
<numero>12</numero>
<issue>12</issue>
<page-range>1829-35</page-range></nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
