<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>1688-0420</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Revista Uruguaya de Cardiología]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Rev.Urug.Cardiol.]]></abbrev-journal-title>
<issn>1688-0420</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Sociedad Uruguaya de Cardiología]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S1688-04202014000200008</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Prevalencia de tabaquismo y sedentarismo en un grupo extenso de enfermeros de Montevideo: relación con edad, sexo y múltiple empleo]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Rodríguez]]></surname>
<given-names><![CDATA[Cristina]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Dotti]]></surname>
<given-names><![CDATA[Gabriela]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A02"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Cuesta]]></surname>
<given-names><![CDATA[Alejandro]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A03"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Médica Uruguaya Corporación de Asistencia Médica Centro de Tratamiento Intensivo ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<aff id="A02">
<institution><![CDATA[,Servicio Médico Integral Medicina Crítica ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<aff id="A03">
<institution><![CDATA[,Médica Uruguaya Corporación de Asistencia Médica Instituto de Cardiología Infantil ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>08</month>
<year>2014</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>08</month>
<year>2014</year>
</pub-date>
<volume>29</volume>
<numero>2</numero>
<fpage>200</fpage>
<lpage>205</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://www.scielo.edu.uy/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S1688-04202014000200008&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.edu.uy/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S1688-04202014000200008&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.edu.uy/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S1688-04202014000200008&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[El tabaquismo del personal sanitario influye en la comunidad. El sedentarismo es un factor de riesgo reconocido. Nuestro objetivo fue caracterizar la prevalencia de tabaquismo y sedentarismo en una muestra no aleatoria de enfermeros de Montevideo, discriminando en función de sexo, edad y existencia de múltiple empleo (ME). Metodología: se elaboró un formulario con preguntas cerradas. Se definió como tabaquista: si había fumado en los últimos seis meses; como sedentario: si realizaba menos de 150 minutos/semana de ejercicio; ME: si trabajaba 12 horas/diarias o más. Tomamos una muestra de conveniencia, no probabilística, que incluyó a 1.620 enfermeros. Resultados: el 56,8% de los enfermeros menores de 31 años tenían ME; 68,7% entre 31-40 años; 63,3% entre 41-50 años, y 47,3% mayores de 50 años (p<0,001). El ME fue mayor en hombres que en mujeres (72,8% vs 57,1%, p<0,001). El 39,8% fue tabaquista, sin diferencia entre sexos, con mayor prevalencia en mayores de 50 años (45%, p=0,007). La prevalencia de sedentarismo fue de 79,9%, mayor en mujeres que en hombres (83,4% vs 69,9%, p<0,001) y mayor en menores de 50 años (86,4% p=0,013). Hubo más sedentarios entre quienes tenían ME (81,6% vs 77,3%, p=0,002). En el análisis multivariado las diferencias se mantuvieron significativas. Solo 14,6% de todos los enfermeros no eran tabaquistas ni sedentarios. Conclusiones: en este grupo de enfermeros de Montevideo la prevalencia de tabaquismo fue de 39,8%, mayor a la informada a nivel nacional y sin diferencia entre sexos. El 79,9% fueron sedentarios. El sedentarismo afectó más a las mujeres, a los mayores de 50 años y a quienes tenían ME. La prevalencia de ME fue de 61,1%, mayor a la informada hasta ahora.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[Smoking in health personnel affects the whole community. Physical inactivity is a recognized risk factor. Our objective was to characterize the prevalence of smoking and physical inactivity in a non-random sample of nurses from Montevideo, discriminating by gender, age and existence of multiple employment (ME). Methods: a form with closed questions was developed. We defined: smoker; if he smoked in the last 6 months, Sedentary; if performed <150 minutes/week of exercise, ME; if used to work 12 hours/day or more. We took a nonrandom convenience sample, which included 1620 nurses. Results: we found ME in 56.8% of nurses <31 years, 68.7% between 31-40 years, 63.3% between 41-50 years and 47.3% at&gt; 50 years (p<0.001). ME was higher in men than in women (72.8% vs. 57.1%, p<0.001). The smoker prevalence was 39.8%, with no difference between genders, with higher prevalence in&gt; 50 years (45%, p=0.007). The prevalence of sedentary was 79.9%, higher in women than men (83.4% vs. 69.9%, p<0.001) and higher in &gt; 50 years (86.4% p=0.013). There were more sedentary among those with ME (81.6 vs. 77.3%, p=0.002). In multivariate analysis the differences remained significant. Only 14.6% of all nonsmokers and were sedentary. Conclusions: in this group of nurses from Montevideo smoking prevalence was 39.8%, higher than reported for the whole country and without gender difference. Prevalence of sedentary was 79.9%. It affected more women, &gt;50 years of age and those with ME. The prevalence of ME was 61.1%, higher than reported up to date.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[PREVALENCIA]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[TABAQUISMO]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[FACTORES DE RIESGO]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[ESTILO DE VIDA SEDENTARIO]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[PREVALENCE]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[SMOKING]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[RISK FACTORS]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[SEDENTARY LIFESTYLE]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[ <div class="Section1">      <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">Art&iacute;culo original&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;">&nbsp;<o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;">&nbsp;<o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""><span class="SpellE"><b style=""> <span style="font-size: 14pt; font-family: Verdana; ">Prevalencia</span></b></span><b style=""><span style="font-size: 14pt; font-family: Verdana; "> de tabaquismo y sedentarismo en un grupo extenso de enfermeros de Montevideo: relaci&oacute;n con edad, sexo y m&uacute;ltiple empleo&nbsp;</span></b></p>             <p class="MsoNormal" style="">&nbsp;</p>       <span class="SpellE"><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">Lics</span></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">. Cristina Rodr&iacute;guez</span><sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "><a name="-a"></a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(218, 37, 29);"><a href="#a">1</a></span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">, Gabriela Dotti</span><sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "><a name="-b"></a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(218, 37, 29);"><a href="#b">2</a></span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">, Dr. Alejandro Cuesta<a name="-c"></a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(218, 37, 29);"><a href="#c"><sup>3</sup></a></span>    <br>       <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "> &nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span>     <br>     <a name="a"></a>  <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"><a href="#-a">1</a>. &nbsp;Licenciada en Enfermer&iacute;a. Especialista      en Cuidados Intensivos, Cardiolog&iacute;a y Cirug&iacute;a <span class="SpellE">Card&iacute;aca</span>.      Prof. Adj. Jefe de Residentes, Postgrado CTI. UDELAR. CTI MUCAM.</span>    <br>       <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"><a name="b"></a> <a href="#-b">2</a>. &nbsp;Licenciada en Enfermer&iacute;a, Especialista en Cuidados Intensivos,      Cardiolog&iacute;a, Nefrolog&iacute;a y Atenci&oacute;n Primaria en Salud. Prof. Adj. Jefe de      Residentes, Postgrado CTI. UDELAR. Medicina Cr&iacute;tica SMI.    <br>     <a name="c"></a>        <a href="#-c">3</a>. &nbsp;<span class="SpellE">PhD</span> FESC. Instituto de Cardiolog&iacute;a Infantil &ndash;      MUCAM.</span>    ]]></body>
<body><![CDATA[<br>       <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"><span style="">Correspondencia: </span>Cristina      Rodr&iacute;guez <span class="SpellE">Fleitas</span>. Juan <span class="SpellE">Larrobla</span>      909/4, Montevideo. Uruguay. Correo electr&oacute;nico: cerfas@gmail.com</span><br style="font-family: Verdana;">       <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">      Fuente de apoyo en forma de subvenciones, equipo, f&aacute;rmacos o todos ellos:      ninguna    <br>         <br>     <o:p></o:p></span>      <div style="text-align: left; font-family: Verdana;">   <span style="font-size: 10pt; "> Recibido mayo 25, 2014; aceptado julio 21, 2014&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></div>             <p class="MsoNormal"> <span style="font-family: Verdana; font-size:10pt; color:windowtext">&nbsp;</span></p>           <p class="MsoNormal"><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">Resumen</span></p>           <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">El tabaquismo del personal sanitario influye en la comunidad. El sedentarismo es un factor de riesgo reconocido. Nuestro objetivo fue caracterizar la <span class="SpellE">prevalencia</span> de tabaquismo y sedentarismo en una muestra no aleatoria de enfermeros de Montevideo, discriminando en funci&oacute;n de sexo, edad y existencia de m&uacute;ltiple empleo (ME).    <br>        <span style="">Metodolog&iacute;a:</span> se elabor&oacute; un formulario con preguntas cerradas. Se defini&oacute; como tabaquista: si hab&iacute;a fumado en los &uacute;ltimos seis meses; como sedentario: si realizaba menos de 150 minutos/semana de ejercicio; ME: si trabajaba 12 horas/diarias o m&aacute;s. Tomamos una muestra de conveniencia, no probabil&iacute;stica, que incluy&oacute; a 1.620 enfermeros.    ]]></body>
<body><![CDATA[<br>        <span style="">Resultados:</span> el 56,8% de los enfermeros menores de 31 a&ntilde;os ten&iacute;an ME; 68,7% entre 31-40 a&ntilde;os; 63,3% entre 41-50 a&ntilde;os, y 47,3% mayores de 50 a&ntilde;os (p&lt;0,001). El ME fue mayor en hombres que en mujeres (72,8% <span class="SpellE">vs</span> 57,1%, p&lt;0,001). El 39,8% fue tabaquista, sin diferencia entre sexos, con mayor <span class="SpellE">prevalencia</span> en mayores de 50 a&ntilde;os (45%, <span class="SpellE">p=0</span>,007). La <span class="SpellE">prevalencia</span> de sedentarismo fue de 79,9%, mayor en mujeres que en hombres (83,4% <span class="SpellE">vs</span> 69,9%, p&lt;0,001) y mayor en menores de 50 a&ntilde;os (86,4% <span class="SpellE">p=0</span>,013). Hubo m&aacute;s sedentarios entre quienes ten&iacute;an ME (81,6% <span class="SpellE">vs</span> 77,3%, <span class="SpellE">p=0</span>,002). En el an&aacute;lisis <span class="SpellE">multivariado</span> las diferencias se mantuvieron significativas. Solo 14,6% de todos los enfermeros no eran tabaquistas ni sedentarios.    <br>        <span style="">Conclusiones:</span> en este grupo de enfermeros de Montevideo la <span class="SpellE">prevalencia</span> de tabaquismo fue de 39,8%, mayor a la informada a nivel nacional y sin diferencia entre sexos. El 79,9% fueron sedentarios. El sedentarismo afect&oacute; m&aacute;s a las mujeres, a los mayores de 50 a&ntilde;os y a quienes ten&iacute;an ME. La <span class="SpellE">prevalencia</span> de ME fue de 61,1%, mayor a la informada hasta ahora.&nbsp;</span></p>           <p class="MsoNormal" style=""><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">Palabras clave:    <br>        &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;PREVALENCIA    <br>        &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;TABAQUISMO    <br>        &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;FACTORES DE RIESGO    <br>        &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;ESTILO DE VIDA SEDENTARIO<span style="">&nbsp;</span> </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal"><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""><span class="SpellE"> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">Summary</span></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">&nbsp;</span></p>           ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoNormal" style=""><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""><span class="SpellE"> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">Smoking</span></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "> in <span class="SpellE">health</span> <span class="SpellE">personnel</span> <span class="SpellE">affects</span> <span class="SpellE">the</span> <span class="SpellE">whole</span> <span class="SpellE">community</span>. <span class="SpellE">Physical</span> <span class="SpellE">inactivity</span> <span class="SpellE">is</span> a <span class="SpellE">recognized</span> <span class="SpellE">risk</span> factor. <span class="SpellE">Our</span> <span class="SpellE">objective</span> <span class="SpellE">was</span> <span class="SpellE">to</span> <span class="SpellE">characterize</span> <span class="SpellE">the</span> <span class="SpellE">prevalence</span> <span class="SpellE">of</span> <span class="SpellE">smoking</span> <span class="SpellE">and</span> <span class="SpellE">physical</span> <span class="SpellE">inactivity</span> in a non-<span class="SpellE">random</span> <span class="SpellE">sample</span> <span class="SpellE">of</span> <span class="SpellE">nurses</span> <span class="SpellE">from</span> Montevideo, <span class="SpellE">discriminating</span> by <span class="SpellE">gender</span>, <span class="SpellE">age</span> <span class="SpellE">and</span> <span class="SpellE">existence</span> <span class="SpellE">of</span> <span class="SpellE">multiple</span> <span class="SpellE">employment</span> (ME).    <br>        <span class="SpellE"><span style="">Methods</span></span><span style="">:</span> a <span class="SpellE">form</span> <span class="SpellE">with</span> <span class="SpellE">closed</span> <span class="SpellE">questions</span> <span class="SpellE">was</span> <span class="SpellE">developed</span>. <span class="SpellE">We</span> <span class="SpellE">defined</span>: <span class="SpellE">smoker</span>; <span class="SpellE">if</span> he <span class="SpellE">smoked</span> in <span class="SpellE">the</span> <span class="SpellE">last</span> 6 <span class="SpellE">months</span>, <span class="SpellE">Sedentary</span>; <span class="SpellE">if</span> <span class="SpellE">performed</span> &lt;150 minutes/<span class="SpellE">week</span> <span class="SpellE">of</span> <span class="SpellE">exercise</span>, ME; <span class="SpellE">if</span> <span class="SpellE">used</span> <span class="SpellE">to</span> <span class="SpellE">work</span> 12 <span class="SpellE">hours</span>/<span class="SpellE">day</span> <span class="SpellE">or</span> more. <span class="SpellE">We</span> <span class="SpellE">took</span> a <span class="SpellE">nonrandom</span> <span class="SpellE">convenience</span> <span class="SpellE">sample</span>, <span class="SpellE">which</span> <span class="SpellE">included</span> 1620 <span class="SpellE">nurses</span>.    <br>        <span class="SpellE"><span style="">Results</span></span><span style="">: </span><span class="SpellE">we</span> <span class="SpellE">found</span> ME in 56.8% <span class="SpellE">of</span> <span class="SpellE">nurses</span> &lt;31 <span class="SpellE">years</span>, 68.7% <span class="SpellE">between</span> 31-40 <span class="SpellE">years</span>, 63.3% <span class="SpellE">between</span> 41-50 <span class="SpellE">years</span> <span class="SpellE">and</span> 47.3% <span class="SpellE">at</span>&gt; 50 <span class="SpellE">years</span> (p&lt;0.001). ME <span class="SpellE">was</span> <span class="SpellE">higher</span> in <span class="SpellE">men</span> <span class="SpellE">than</span> in <span class="SpellE">women</span> (72.8% vs. 57.1%, p&lt;0.001). <span class="SpellE">The</span> <span class="SpellE">smoker</span> <span class="SpellE">prevalence</span> <span class="SpellE">was</span> 39.8%, <span class="SpellE">with</span> no <span class="SpellE">difference</span> <span class="SpellE">between</span> <span class="SpellE">genders</span>, <span class="SpellE">with</span> <span class="SpellE">higher</span> <span class="SpellE">prevalence</span> in&gt; 50 <span class="SpellE">years</span> (45%, <span class="SpellE">p=0</span>.007).    <br>        <span class="SpellE">The</span> <span class="SpellE">prevalence</span> <span class="SpellE">of</span> <span class="SpellE">sedentary</span> <span class="SpellE">was</span> 79.9%, <span class="SpellE">higher</span> in <span class="SpellE">women</span> <span class="SpellE">than</span> <span class="SpellE">men</span> (83.4% vs. 69.9%, p&lt;0.001) <span class="SpellE">and</span> <span class="SpellE">higher</span> in &gt; 50 <span class="SpellE">years</span> (86.4% <span class="SpellE">p=0</span>.013). <span class="SpellE">There</span> <span class="SpellE">were</span> more <span class="SpellE">sedentary</span> <span class="SpellE">among</span> <span class="SpellE">those</span> <span class="SpellE">with</span> ME (81.6 vs. 77.3%, <span class="SpellE">p=0</span>.002). In <span class="SpellE">multivariate</span> <span class="SpellE">analysis</span> <span class="SpellE">the</span> <span class="SpellE">differences</span> <span class="SpellE">remained</span> <span class="SpellE">significant</span>. <span class="SpellE">Only</span> 14.6% <span class="SpellE">of</span> <span class="SpellE">all</span> <span class="SpellE">nonsmokers</span> <span class="SpellE">and</span> <span class="SpellE">were</span> <span class="SpellE">sedentary</span>.    <br>        <span class="SpellE"><span style="">Conclusions</span></span><span style="">:</span> in <span class="SpellE">this</span> <span class="SpellE">group</span> <span class="SpellE">of</span> <span class="SpellE">nurses</span> <span class="SpellE">from</span> Montevideo <span class="SpellE">smoking</span> <span class="SpellE">prevalence</span> <span class="SpellE">was</span> 39.8%, <span class="SpellE">higher</span> <span class="SpellE">than</span> <span class="SpellE">reported</span> <span class="SpellE">for</span> <span class="SpellE">the</span> <span class="SpellE">whole</span> country <span class="SpellE">and</span> <span class="SpellE">without</span> <span class="SpellE">gender</span> <span class="SpellE">difference</span>. <span class="SpellE">Prevalence</span> <span class="SpellE">of</span> <span class="SpellE">sedentary</span> <span class="SpellE">was</span> 79.9%. <span class="SpellE">It</span> <span class="SpellE">affected</span> more <span class="SpellE">women</span>, &gt;50 <span class="SpellE">years</span> <span class="SpellE">of</span> <span class="SpellE">age</span> <span class="SpellE">and</span> <span class="SpellE">those</span> <span class="SpellE">with</span> ME. <span class="SpellE">The</span> <span class="SpellE">prevalence</span> <span class="SpellE">of</span> ME <span class="SpellE">was</span> 61.1%, <span class="SpellE">higher</span> <span class="SpellE">than</span> <span class="SpellE">reported</span> up <span class="SpellE">to</span> date.&nbsp;</span></p>           <p class="MsoNormal" style=""><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""><span class="SpellE"> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">Key</span></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "> <span class="SpellE">words</span>:    <br>        &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;PREVALENCE    <br>        &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;SMOKING    ]]></body>
<body><![CDATA[<br>        &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;RISK FACTORS    <br>        &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;SEDENTARY LIFESTYLE<span style="">&nbsp;</span> </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal"><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>           <p class="MsoNormal"><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">Introducci&oacute;n&nbsp;</span></p>           <p class="MsoNormal" style=""><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">Las investigaciones epidemiol&oacute;gicas sobre el tabaquismo comenzaron a inicios de los a&ntilde;os 1950, cuando <span class="SpellE">Doll</span> y Hill establecieron la asociaci&oacute;n entre consumo de tabaco y carcinoma de pulm&oacute;n en m&eacute;dicos del Reino <span class="GramE">Unido<sup><a name="-1"></a>(</sup></span></span><sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#1">1</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">)</span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">. El consumo de tabaco por el personal de salud ha sido objeto de muchos estudios por parte de la Organizaci&oacute;n Mundial de la salud (OMS) y de diversos autores. Se le he dado mucha importancia porque podr&iacute;a influir y ser <span class="SpellE">predictor</span> de la <span class="SpellE">prevalencia</span> de tabaquismo en la <span class="GramE">comunidad<sup><a name="-2"></a><a name="-3"></a><a name="-4"></a>(</sup></span></span><sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#2">2-4</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">)</span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">El sedentarismo o inactividad f&iacute;sica ha cobrado una importancia creciente como factor de riesgo para el desarrollo de afecciones <span class="GramE">cardiovasculares<sup><a name="-5"></a>(</sup></span></span><sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#5">5</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">)</span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">.<sup> </sup>El personal de salud de nuestro pa&iacute;s, y en particular el de enfermer&iacute;a, realiza horarios laborales muy extensos y ello podr&iacute;a relacionarse con la inactividad f&iacute;sica.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">El equipo de enfermer&iacute;a est&aacute; integrado por auxiliares y licenciados. Adem&aacute;s de sus tareas asistenciales tambi&eacute;n tienen una funci&oacute;n educativa y de promoci&oacute;n de h&aacute;bitos saludables. Esto lo practican desde sus conocimientos, pero tambi&eacute;n cumpliendo un rol mod&eacute;lico a seguir por la poblaci&oacute;n general a la que asisten. Hoy sabemos que se puede cuidar mejor si el personal de salud se sabe cuidar a s&iacute; <span class="GramE">mismo<sup><a name="-6"></a><a name="-7"></a><a name="-8"></a>(</sup></span></span><sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#6">6-8</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">)</span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">El objetivo primario de este estudio fue caracterizar la <span class="SpellE">prevalencia</span> de tabaquismo y sedentarismo en una poblaci&oacute;n elegida no <span class="SpellE">aleatoriamente</span> de enfermeros de Montevideo, discriminando su <span class="SpellE">prevalencia</span> en funci&oacute;n del sexo, edad y existencia de m&uacute;ltiple empleo.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoNormal"><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">Metodolog&iacute;a&nbsp;</span></p>           <p class="MsoNormal" style=""><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">Convocamos a licenciados o auxiliares en enfermer&iacute;a interesados en cooperar en la recolecci&oacute;n de datos, procurando tener presencia en la mayor cantidad de instituciones p&uacute;blicas y privadas de Montevideo y en todos los turnos. Se les solicit&oacute; que incluyeran a la mayor cantidad de compa&ntilde;eros de trabajo posible y que no hubiesen sido ya considerados en otro centro. De acuerdo al criterio empleado obtuvimos una muestra de conveniencia sin un criterio <span class="SpellE">probabil&iacute;stico</span>. Este trabajo no cont&oacute; con el apoyo log&iacute;stico ni econ&oacute;mico de ninguna empresa o instituci&oacute;n.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">Se confeccion&oacute; un formulario con preguntas cerradas. Se aunaron los criterios para su llenado con todos los responsables de recabar la informaci&oacute;n. Las preguntas se realizaron mediante entrevista presencial o telef&oacute;nica. Se pregunt&oacute; la edad en cuatro categor&iacute;as: menor de 31, entre 31 y 40, 41 y 50, y 51 o m&aacute;s a&ntilde;os. Se tom&oacute; el sexo biol&oacute;gico <span class="SpellE">autorreferido</span>. Se consider&oacute; tabaquista a quien hab&iacute;a fumado al menos un cigarrillo en los &uacute;ltimos seis <span class="GramE">meses<sup>(</sup></span></span><sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#8">8</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">)</span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">. Se consider&oacute; sedentario a quien no realizaba un m&iacute;nimo de 150 minutos semanales de actividad f&iacute;sica aer&oacute;bica de intensidad <span class="GramE">moderada<sup>(</sup></span></span><sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#5">5</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">)</span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">. Se consider&oacute; con ME a quien ten&iacute;a una jornada laboral habitual de 12 horas o m&aacute;s en tareas propias de enfermer&iacute;a. Esta carga horaria pod&iacute;a desarrollarse en una o m&aacute;s instituciones. No hay una definici&oacute;n consensuada sobre ME o &ldquo;<span class="SpellE">multiempleo</span>&rdquo;. Optamos por referirnos a una carga horaria diaria que implica que la persona trabajaba dos o m&aacute;s turnos de seis horas. Las personas que respondieron el formulario lo hicieron de forma voluntaria y an&oacute;nima. El per&iacute;odo de recolecci&oacute;n de datos se desarroll&oacute; entre el 1&ordm; de enero y el 31 de marzo de 2012.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">Se logr&oacute; incluir a 1.620 auxiliares o licenciados en enfermer&iacute;a. De acuerdo al Primer Censo Nacional de Recursos Humanos en Salud del Ministerio de Salud P&uacute;blica, realizado en el a&ntilde;o 2008 y publicado en febrero de 2010, en Montevideo ejerc&iacute;an 9.409 licenciados o auxiliares de <span class="GramE">enfermer&iacute;a<sup><a name="-9"></a>(</sup></span></span><sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#9">9</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">)</span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">. Tomando este denominador estimamos que incluimos el 17% del universo que estudiamos.&nbsp;</span></p>           <p class="MsoNormal" style=""><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "><span style="font-weight: bold;">An&aacute;lisis estad&iacute;stico</span>&nbsp;</span></p>           <p class="MsoNormal" style=""><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">Se elabor&oacute; una base de datos que luego fue analizada utilizando el software SPSS (SPSS para Windows, versi&oacute;n 8.0.1S 1998). Todas las variables utilizadas fueron cualitativas y se expresaron en n&uacute;mero absoluto y porcentaje. Para la comparaci&oacute;n de proporciones se utiliz&oacute; <span class="SpellE">test</span> de <span class="SpellE">chi</span> cuadrado o <span class="SpellE">Fisher</span>, seg&uacute;n correspond&iacute;a, y la raz&oacute;n de la ventaja (OR = <span class="SpellE">odds</span> ratio). Para el factor de riesgo sedentarismo se realiz&oacute; an&aacute;lisis <span class="SpellE">multivariado</span> mediante regresi&oacute;n log&iacute;stica. Se consider&oacute; significativa una p de dos colas &lt; 0,05.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoNormal"><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">Resultados&nbsp;</span></p>           <p class="MsoNormal" style=""><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">En la </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"> <a href="#tab_1">tabla 1</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "> se muestran los resultados totales para cada una de las variables estudiadas. Como era esperable para el perfil de la profesi&oacute;n, hubo un amplio predominio femenino (74,6%). La gran mayor&iacute;a (84,1%) ten&iacute;a 50 a&ntilde;os o menos. El 39,8% fueron fumadores, la mayor&iacute;a fueron sedentarios y con ME.&nbsp;</span></p>           <br>           <p class="MsoNormal" style=""><a name="tab_1"></a><img style="width: 277px; height: 327px;" alt="" src="/img/revistas/ruc/v29n2/2a08t1.JPG"></p>           <p class="MsoNormal" style=""></p>            <p class="MsoNormal" style=""><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">Encontramos diferencias significativas en la frecuencia de ME seg&uacute;n la categor&iacute;a de edad (</span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#tab_2">tabla 2</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">), con un m&aacute;ximo de 68,7% entre los 31 a 40 a&ntilde;os y un m&iacute;nimo de 47,3% en la franja <span class="SpellE">etaria</span> mayor (p&lt;0,01). Hubo menor frecuencia de ME entre las mujeres respecto a los hombres (p&lt;0,001) (</span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#tab_2">tabla 2</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">).&nbsp;</span></p>       <p class="MsoNormal" style="">&nbsp;</p>      <span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;;"><img style="width: 277px; height: 296px;" alt="" src="/img/revistas/ruc/v29n2/2a08t2.JPG"></span>       ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "><a name="tab_2"></a>&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>          <p class="MsoNormal" style=""><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">Encontramos una diferencia significativa en la frecuencia de fumadores seg&uacute;n las categor&iacute;as <span class="SpellE">etarias</span> preestablecidas (<span class="SpellE">p=0</span>,007). La frecuencia m&iacute;nima fue de 34% entre los 41 y 50 a&ntilde;os y la m&aacute;xima de 45% en los mayores de 50 a&ntilde;os. El tabaquismo estuvo representado de forma similar entre hombres y mujeres (40,0% <span class="SpellE">vs</span> 39,7%) y entre quienes ten&iacute;an o no ten&iacute;an ME (40,2% <span class="SpellE">vs</span> 38,3%) (</span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#tab_3"><span class="GramE">tabla</span> 3</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">).&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>          <br>      <a name="tab_3"></a><img style="width: 569px; height: 348px;" alt="" src="/img/revistas/ruc/v29n2/2a08t3.JPG">    <br>          <p class="MsoNormal" style=""><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;">&nbsp;<o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">La frecuencia de sedentarismo fue en aumento continuo con la categor&iacute;a <span class="SpellE">etaria</span>. Desde 76% en el grupo m&aacute;s joven hasta 86% en los mayores (<span class="SpellE">p=0</span>,013) (</span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#tab_3">tabla 3</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">). Los hombres fueron algo menos sedentarios que las mujeres y esa diferencia fue estad&iacute;sticamente significativa (p&lt;0,001, OR = 0,46 IC95% (0,36-0,60). Tambi&eacute;n encontramos una diferencia significativa en la frecuencia de sedentarios entre quienes ten&iacute;an o no ten&iacute;an ME (<span class="SpellE">p=0</span>,035, <span class="SpellE">OR=1</span>,30 IC95% (1,02-1,67). Cuando realizamos el an&aacute;lisis <span class="SpellE">multivariado</span> respecto al sedentarismo encontramos que las tres variables consideradas (edad, sexo y ME) mantuvieron <span class="SpellE">significancia</span> estad&iacute;stica (</span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#tab_3">tabla 3</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">).&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">Al analizar a los enfermeros tabaquistas se encontr&oacute; que presentaban mayor frecuencia de sedentarismo (86,4% <span class="SpellE">vs</span> 75,7%, p&lt;0,001, <span class="SpellE">OR=2</span>,03 IC95% (1,55-2,66). El 34,4% del personal de enfermer&iacute;a encuestado fue fumador y adem&aacute;s sedentario. Solo 14,6% no ten&iacute;a ninguno de los dos factores de riesgo cardiovascular modificable que estudiamos.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal"><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">Discusi&oacute;n&nbsp;</span></p>          ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoNormal" style=""><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">En el grupo de licenciados o auxiliares de enfermer&iacute;a que respondieron el cuestionario encontramos una alta frecuencia de tabaquismo (40%). La mayor&iacute;a de la literatura informa sobre el tabaquismo en el personal de salud en general, pero menos separa por categor&iacute;as ocupacionales y/o trata al grupo de enfermer&iacute;a en particular. En varios trabajos se informa que enfermer&iacute;a tiene una <span class="SpellE">prevalencia</span> de tabaquismo mayor que el resto del personal de salud y ello preocupa por su relaci&oacute;n directa inmediata con los pacientes. En La Habana (Cuba) en el a&ntilde;o 2000, sobre un total de 221 trabajadores encuestados, se encontr&oacute; una <span class="SpellE">prevalencia</span> de 47% de enfermeros <span class="GramE">fumadores<sup><a name="-10"></a>(</sup></span></span><sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#10">10</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">)</span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">. Esto fue algo mayor que en nuestro trabajo. En el mismo pa&iacute;s, pero en el 2006, la mayor <span class="SpellE">prevalencia</span> correspond&iacute;a tambi&eacute;n a enfermer&iacute;a, pero el porcentaje informado fue 34%, algo menor que el <span class="GramE">nuestro<sup><a name="-11"></a>(</sup></span></span><sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#10">10</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">,</span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#11">11</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">)</span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">. Este descenso entre ambos trabajos tambi&eacute;n ocurri&oacute; en el personal m&eacute;dico que pas&oacute; de 33% a 21%</span><sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">(</span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#10">10</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">,</span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#11">11</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">)</span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">. Esto nos plantea el desaf&iacute;o de obtener el dato evolutivo en nuestra poblaci&oacute;n.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">En el estado de Morelos (M&eacute;xico) en el a&ntilde;o 2002 se encontr&oacute; una <span class="SpellE">prevalencia</span> de tabaquismo de 16% en el personal de enfermer&iacute;a del sistema de salud p&uacute;blico, utilizando como definici&oacute;n solo si fumaban actualmente. La tasa de sujetos que alguna vez hab&iacute;an sido fumadores fue de 36%, m&aacute;s cercana a la encontrada por nosotros con una definici&oacute;n m&aacute;s <span class="GramE">estricta<sup><a name="-12"></a>(</sup></span></span><sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#12">12</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">)</span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">Una encuesta realizada en el Hospital de Cl&iacute;nicas de Montevideo en el 2005, utilizando la misma definici&oacute;n de tabaquismo que en este trabajo, encontr&oacute; que solo 16% del personal de enfermer&iacute;a era fumador. Sin embargo, cabe se&ntilde;alar que en dicho trabajo se incluy&oacute; un n&uacute;mero reducido de integrantes del personal de enfermer&iacute;a, ya que el mismo fue destinado a estudiar a todo el personal de salud, as&iacute; como a los <span class="GramE">usuarios<sup><a name="-13"></a>(</sup></span></span><sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#13">13</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">)</span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">Las cifras m&aacute;s recientes y de buena calidad metodol&oacute;gica sobre la poblaci&oacute;n uruguaya provienen de la Encuesta Mundial de Tabaquismo en adultos (GATS, 2009), que se ha constituido en patr&oacute;n de referencia en el <span class="GramE">mundo<sup><a name="-14"></a>(</sup></span></span><sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#14">14</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">)</span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">. All&iacute; se informa de una <span class="SpellE">prevalencia</span> de tabaquismo para toda la poblaci&oacute;n nacional de 25%, muy por debajo de la encontrada en nuestro <span class="GramE">trabajo<sup>(</sup></span></span><sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#14">14</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">)</span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">. En la primera encuesta nacional oficial de factores de riesgo de enfermedades cr&oacute;nicas no transmisibles publicada tres a&ntilde;os antes, la <span class="SpellE">prevalencia</span> de tabaquismo hab&iacute;a sido de 33%</span><sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "><a name="-15"></a>(</span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#15">15</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">)</span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">. Se ha inferido que la <span class="SpellE">prevalencia</span> a nivel de toda la poblaci&oacute;n viene en descenso. Tanto en la primera como en la segunda encuestas mencionadas la <span class="SpellE">prevalencia</span> fue mayor en hombres que en mujeres (31% <span class="SpellE">vs</span> 20% y 37% <span class="SpellE">vs</span> 29% respectivamente<span class="GramE">)<sup>(</sup></span></span><sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#14">14</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">,</span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#15">15</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">)</span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">La diferencia entre sexos que se encuentra en nuestra poblaci&oacute;n general tambi&eacute;n se observa en trabajos que analizan el personal de salud y enfermer&iacute;a de otros pa&iacute;ses </span> <sup> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">(</span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#10">10</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">,</span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#12">12</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">)</span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">. Pero nosotros no encontramos esa diferencia, con la aclaraci&oacute;n de que 75% de los sujetos incluidos eran mujeres. Tampoco hubo diferencia entre sexos en la encuesta del Hospital de Cl&iacute;nicas, en enfermer&iacute;a y entre todo el personal de salud </span> <sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">(</span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#13">13</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">)</span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">A partir de estos datos planteamos la hip&oacute;tesis de que el personal de enfermer&iacute;a nacional no viene bajando la <span class="SpellE">prevalencia</span> junto con el resto de la poblaci&oacute;n y que la variable sexo puede estar involucrada en esto.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">El ME es un problema reconocido en gran parte del personal de salud. Recientemente ha habido intentos por estudiarlo y <span class="GramE">solucionarlo<sup><a name="-16"></a>(</sup></span></span><sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#16">16</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">)</span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">. En nuestra serie m&aacute;s de la mitad (61%) ten&iacute;a una jornada laboral habitual de 12 horas o m&aacute;s en tareas propias de enfermer&iacute;a. El patr&oacute;n de distribuci&oacute;n en las distintas categor&iacute;as <span class="SpellE">etarias</span> es lo esperable de acuerdo al tiempo en el mercado laboral, desde que la persona se recibe de licenciado o auxiliar hasta que comienza a retirarse por su edad. La distribuci&oacute;n por sexo en nuestro grupo mostr&oacute; que el ME afecta m&aacute;s a los hombres que a las mujeres.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">En un informe de la Organizaci&oacute;n Panamericana de la Salud (OPS) del 2007 sobre Uruguay se establece que la <span class="SpellE">prevalencia</span> de ME para enfermer&iacute;a es de 8%</span><sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "><a name="-17"></a>(</span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#17">17</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">)</span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">. Este informe era la &uacute;nica referencia nacional hasta este a&ntilde;o. Incluye solo a los licenciados, no a los auxiliares, y toma como definici&oacute;n trabajar en m&aacute;s de una instituci&oacute;n. De acuerdo a nuestros datos es claro que subestima el problema. Si por alg&uacute;n error sistem&aacute;tico al momento de captar sujetos hubi&eacute;semos incluido a todos los enfermeros con ME de Montevideo y considerando el censo <span class="GramE">mencionado<sup>(</sup></span></span><sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#9">9</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">)</span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">, la <span class="SpellE">prevalencia</span> de ME nos dar&iacute;a 10,5% (990/9.409), cifra que es mayor a la informada por la OPS</span><sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">(</span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#17">17</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">)</span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">A principios de 2014 se present&oacute; el Censo de Enfermer&iacute;a en el Uruguay. Por la metodolog&iacute;a utilizada no fue un estudio censal y se obtuvo una muestra no aleatoria a nivel nacional. Se encontr&oacute; una <span class="SpellE">prevalencia</span> de ME de 35% sin discriminar entre Montevideo y el resto del <span class="GramE">pa&iacute;s<sup><a name="-18"></a>(</sup></span></span><sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#18">18</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">)</span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">. Este trabajo tambi&eacute;n encuentra una cifra mucho mayor a la que antes se planteaba y se ha dise&ntilde;ado un estudio epidemiol&oacute;gico con una muestra al azar para analizar esta y otras variables.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">No pudimos encontrar datos respecto al sedentarismo en el personal de enfermer&iacute;a. En la Encuesta Nacional sobre H&aacute;bitos Deportivos y Actividad F&iacute;sica, realizada por el Instituto Nacional de Estad&iacute;stica en el 2005, la <span class="SpellE">prevalencia</span> de sedentarismo en la poblaci&oacute;n adulta uruguaya fue de 65% para mujeres y de 55% para <span class="GramE">hombres<sup><a name="-19"></a>(</sup></span></span><sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#19">19</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">)</span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">. En la 1&ordf; Encuesta Nacional de factores de riesgo de enfermedades cr&oacute;nicas no transmisibles, la <span class="SpellE">prevalencia</span> fue de 41% en mujeres y de 29% en <span class="GramE">hombres<sup>(</sup></span></span><sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#15">15</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">)</span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">. En nuestro trabajo tambi&eacute;n encontramos una frecuencia mayor en mujeres pero las cifras son superiores a ambos trabajos anteriores: 83% en mujeres y 70% en hombres. Nuevamente pudo haber un error porque la muestra no fue tomada al azar. Ante la falta de informaci&oacute;n espec&iacute;fica y la magnitud del problema, creemos que nuestros datos sirven como se&ntilde;al de alarma y para promover la investigaci&oacute;n.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">Adem&aacute;s de la influencia del sexo y la edad, ya descrita por otros autores, encontramos que el sedentarismo se relaciona con el ME. La diferencia de sedentarismo entre el personal con ME sigue siendo significativa luego del an&aacute;lisis <span class="SpellE">multivariado</span> incluyendo sexo y grupo <span class="SpellE">etario</span>. Este quiz&aacute; sea el aporte m&aacute;s novedoso de nuestro trabajo y que deber&aacute; verificarse con mejores estudios. Ya hay estudios que informan acerca de la influencia del ME en la calidad de vida de los <span class="GramE">enfermeros<sup>(</sup></span></span><sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#16">16</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">)</span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">Solo 15% del personal de enfermer&iacute;a no fuma ni es sedentario y puede ser visto por los pacientes como ejemplo a <span class="GramE">seguir<sup>(</sup></span></span><sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#7">7</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">)</span></sup><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">. Un tercio tiene ambos factores de riesgo reversibles estudiados aunque en teor&iacute;a conocen el da&ntilde;o que ello determina.&nbsp;</span></p>          <p class="MsoNormal" style=""><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "><span style="font-weight: bold;">Limitaciones del trabajo</span>&nbsp;</span></p>          <p class="MsoNormal" style=""><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">Tomamos una muestra de conveniencia y no por una t&eacute;cnica probabil&iacute;stica. No se debe extrapolar la informaci&oacute;n obtenida directamente al resto del universo que estudiamos. Igualmente destacamos la calidad en la recolecci&oacute;n de los datos y que se incluy&oacute; el 17% del universo estudiado.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">El hecho de estar con ME pudo aumentar la probabilidad de ser encuestado para este trabajo y debemos considerarlo. Se tuvo especial cuidado en que un sujeto no fuese incluido dos veces.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">En la definici&oacute;n de ME no incluimos a aquellos funcionarios que desarrollan tareas de enfermer&iacute;a y adem&aacute;s otro trabajo. Esto puede modificar el resultado. No separamos entre auxiliares y licenciados de enfermer&iacute;a porque no lo consideramos importante para la validez externa de la investigaci&oacute;n.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal"><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>             ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">Conclusiones</span></p>          <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">En este grupo de enfermeros de Montevideo la <span class="SpellE">prevalencia</span> de tabaquismo fue de 39,8%, mayor a la informada en los &uacute;ltimos trabajos a nivel nacional. Otra diferencia encontrada con estos trabajos es la similar <span class="SpellE">prevalencia</span> en hombres y mujeres.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">El 79,9% de los enfermeros incluidos fueron sedentarios. El sedentarismo afect&oacute; m&aacute;s a mujeres, a mayores de 50 a&ntilde;os y a quienes ten&iacute;an ME.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">La <span class="SpellE">prevalencia</span> de ME fue de 61,1%, mayor a la informada hasta ahora.&nbsp;</span></p>       <p class="MsoNormal" style="">&nbsp;</p>          <p class="MsoNormal"><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">Bibliograf&iacute;a&nbsp;</span></p>       <p class="MsoNormal" style="">&nbsp;</p>        <!-- ref --><p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "><a name="1"></a> </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#-1">1</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span class="SpellE"><span style="">Doll</span></span><span style=""> R, Hill AB. </span><span class="SpellE">Smoking</span> <span class="SpellE">and</span> carcinoma <span class="SpellE">of</span> <span class="SpellE">the</span> <span class="SpellE">lung</span>; <span class="SpellE">preliminary</span> <span class="SpellE">report</span>. <span class="SpellE">Br</span> <span class="SpellE">Med</span> J 1950<span class="GramE">;30</span>;2 (4682):739-48.    &nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "><a name="2"></a> </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#-2">2</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span class="SpellE"><span style="">Goldberg</span></span><span style=""> RJ, <span class="SpellE">Ockene</span> IS, <span class="SpellE">Ockenee</span> JK, <span class="SpellE">Mariam</span> P, <span class="SpellE">Kristeller</span> J.</span> <span class="SpellE">Physicians</span>&rsquo; <span class="SpellE">attitudes</span> <span class="SpellE">and</span> reportes <span class="SpellE">practices</span> <span class="SpellE">toward</span> <span class="SpellE">smoking</span> <span class="SpellE">intervention</span>. J <span class="SpellE">Cancer</span> <span class="SpellE">Educ</span> 1993<span class="GramE">;8</span>(2):133-9.&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <!-- ref --><p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "><a name="3"></a> </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#-3">3</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span class="SpellE"><span style="">Lancaster</span></span><span style=""> T, <span class="SpellE">Silagy</span> C, <span class="SpellE">Fowler</span> G.</span> Training <span class="SpellE">health</span> <span class="SpellE">professionals</span> in <span class="SpellE">smoking</span> <span class="SpellE">cessation</span>. <span class="SpellE">Cochrane</span> <span class="SpellE">Database</span> <span class="SpellE">Syst</span> <span class="SpellE">Rev</span> 2000;(3):CD000214.    &nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <!-- ref --><p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "><a name="4"></a> </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#-4">4</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span style="">Organizaci&oacute;n Mundial de la Salud.</span> MPOWER: un plan de medidas para hacer retroceder la epidemia del tabaquismo. (<span class="GramE">consultado</span> 13/9/2011). Disponible en: <span class="SpellE">Ginebra<span class="GramE">:OMS</span></span>;2008. </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"> <a href="http://www.who.int/tobacco/mpower/mpower_spanish.pdf?ua=1">http://www.who.int/tobacco/mpower/mpower_spanish.pdf?ua=1</a></span><span style="font-size: 10pt;     font-family: Verdana; ">&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <!-- ref --><p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "><a name="5"></a> </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#-5">5</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Recomendaciones Mundiales sobre Actividad f&iacute;sica para la salud. <span class="SpellE">O.M.S</span>. Consultado 18/11/2011. Disponible en: </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"> <a href="http://www.who.int/dietphysicalactivity/publications/9789241599979/es/">http://www.who.int/dietphysicalactivity/publications/9789241599979/es/</a></span><span style="font-size: 10pt;     font-family: Verdana; "> </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <!-- ref --><p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "><a name="6"></a> </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#-6">6</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span class="SpellE"><span style="">Ohida</span></span><span style=""> T, <span class="SpellE">Sakurai</span> H, <span class="SpellE">Mochizuki</span> Y, <span class="SpellE">Kamal</span> AM, <span class="SpellE">Takemura</span> S, <span class="SpellE">Minowa</span> M et al.</span> <span class="SpellE">Smoking</span> <span class="SpellE">prevalence</span> <span class="SpellE">and</span> <span class="SpellE">attitudes</span> <span class="SpellE">toward</span> <span class="SpellE">smoking</span> <span class="SpellE">among</span> <span class="SpellE">Japanese</span> <span class="SpellE">physicians</span>. JAMA 2001<span class="GramE">;28:2643</span>-8.    &nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "><a name="7"></a> </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#-7">7</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span style="">Olive K, <span class="SpellE">Ballard</span> J.</span> <span class="SpellE">Attitudes</span> <span class="SpellE">of</span> <span class="SpellE">Patients</span> <span class="SpellE">Toward</span> <span class="SpellE">Smoking</span> by <span class="SpellE">Health</span> <span class="SpellE">Professionals</span>. <span class="SpellE">Public</span> <span class="SpellE">Health</span> <span class="SpellE">Rep</span> 1992<span class="GramE">;107:335</span>-9.    &nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <!-- ref --><p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "><a name="8"></a> </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#-8">8</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span class="SpellE"><span style="">Esteves</span></span><span style=""> E, <span class="SpellE">Goja</span> B, Blanco A, Gonz&aacute;lez-Molina J.</span> Servicio de salud con humo de tabaco: <span class="SpellE">Ox&iacute;moron</span> m&eacute;dico, &eacute;tico y social. Montevideo: Caligr&aacute;ficos, 2004.    &nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <!-- ref --><p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "><a name="9"></a> </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#-9">9</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span style="">Ministerio de Salud P&uacute;blica.</span> Primer censo nacional de recursos humanos en salud. Desarrollo y presentaci&oacute;n de los primeros resultados [monograf&iacute;a en Internet]. <span class="SpellE">Montevideo<span class="GramE">:M.S.P</span></span>;2010 [Consultado 19/7/2011].Disponible en: </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"> <a href="http://www.msp.gub.uy/sites/default/files/Libro_Primer_Censo_Nacional_de_RHS_-_versi%C3%B3n_digital.pdf">http://www.msp.gub.uy/sites/default/files/Libro_Primer_Censo_Nacional_de_RHS_-_versi%C3%B3n_digital.pdf</a></span><span style="font-size: 10pt;     font-family: Verdana; ">&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <!-- ref --><p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "><a name="10"></a> </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#-10">10</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span style="">Varona P&eacute;rez P, <span class="SpellE">Fernandez</span> Larrea N, <span class="SpellE">Bonet</span> <span class="SpellE">Gorbea</span> MH, <span class="SpellE">Garcia</span> <span class="SpellE">Roche</span> RG, Ibarra Salas AM, <span class="SpellE">Chang</span> de La Rosa M. </span>Tabaquismo y sus caracter&iacute;sticas en trabajadores de la salud. <span class="SpellE">Rev</span> Cubana <span class="SpellE">Med</span> Gen <span class="SpellE">Integr</span> 2000<span class="GramE">;16</span>(3):&nbsp;221-6&nbsp;     </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <!-- ref --><p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "><a name="11"></a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#-11">11</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span style="">Acosta Gonz&aacute;lez M, Mart&iacute;nez Ramos M, Armas Rojas N, Hern&aacute;ndez Vald&eacute;s E, Due&ntilde;as Herrera A, D&iacute;az V&aacute;zquez M. </span>Caracter&iacute;sticas diagn&oacute;sticas sobre tabaquismo en trabajadores de una instituci&oacute;n de salud. <span class="SpellE">Rev</span> Cubana <span class="SpellE">Enfermer</span>&nbsp;[revista en Internet]. 2006 Mar [consultado 14/5/2011]<span class="GramE">;22</span>(1). Disponible en</span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">: <a href="http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0864-03192006000100007&amp;lng=es">http://scielo.sld.cu/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0864-03192006000100007&amp;lng=es</a>&nbsp;    </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "> </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "><a name="12"></a> </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#-12">12</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span style="">Salmer&oacute;n-Castro J, Arillo-Santill&aacute;n E, Campuzano-Rinc&oacute;n JC, L&oacute;pez-<span class="SpellE">Antu&ntilde;ano</span> FJ, Lazcano-Ponce EC.</span> Tabaquismo y profesionales de la salud del Instituto Mexicano del Seguro Social, Morelos. Salud P&uacute;blica <span class="SpellE">M&eacute;x</span>&nbsp;[revista en Internet<span class="GramE">]2002</span>.[consultado 15/5/ 2011] ;44&nbsp;(&nbsp;suppl1): s67-75. Disponible en: </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"> <a href="http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0036-36342002000700011&amp;lng=es">http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0036-36342002000700011&amp;lng=es</a></span><span style="font-size: 10pt;     font-family: Verdana; ">&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <!-- ref --><p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "><a name="13"></a> </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#-13">13</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span style="">Cuesta A, <span class="SpellE">Kuster</span> F, <span class="SpellE">LLuberas</span> R.</span> Tabaquismo en el personal y usuarios de un hospital universitario: consumo y recomendaci&oacute;n de abandono. <span class="SpellE">Rev</span> <span class="SpellE">Urug</span> <span class="SpellE">Cardiol</span> 2005<span class="GramE">;20</span>(2):77-85.    &nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <!-- ref --><p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "><a name="14"></a> </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#-14">14</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span style="">Organizaci&oacute;n Panamericana de la Salud.</span> Encuesta mundial de tabaquismo en adultos (GATS) [<span class="GramE">monograf&iacute;a</span> en Internet]. <span class="SpellE">Washington<span class="GramE">:O.P.S</span></span>;2009. [<span class="GramE">consultado</span> 15/5/2011]. Disponible en: </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"> <a href="http://cieturuguay.org.wp-ontent/uploads/2012/08/GATS_URU_factsheet_SPANISH-1.pdf">http://cieturuguay.org.wp-ontent/uploads/2012/08/GATS_URU_factsheet_SPANISH-1.pdf</a></span><span style="font-size: 10pt;     font-family: Verdana; ">&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <!-- ref --><p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "><a name="15"></a> </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#-15">15</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span style="">Ministerio de Salud P&uacute;blica.</span> 1&deg; Encuesta nacional de factores de riesgo de enfermedades cr&oacute;nicas no transmisibles [monograf&iacute;a en Internet]. <span class="SpellE">Montevideo<span class="GramE">:M.S.P</span></span>;2006 [Consultado 29/06/2014]. Disponible en: </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"> <a href="http://www.msp.gub.uy/sites/default/files/archivos_adjuntos/1er_enfrecnt_2006_1.pdf">http://www.msp.gub.uy/sites/default/files/archivos_adjuntos/1er_enfrecnt_2006_1.pdf</a></span><span style="font-size: 10pt;     font-family: Verdana; ">&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <!-- ref --><p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "><a name="16"></a> </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#-16">16</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span class="SpellE"><span style="">Cossio</span></span><span style=""> S, <span class="SpellE">Monier</span> S, <span class="SpellE">Reyna</span> E.</span> Consecuencias del Trabajo Nocturno en las relaciones familiares, laborales, personales y de pareja de las Enfermeras. Estudio de investigaci&oacute;n realizado en el Hospital San Roque de la ciudad de <span class="SpellE">Cordoba</span>, en 2009. Consultado 20/8/2011. Disponible <span class="GramE">en:</span> </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"> <a href="http://www.enfermeria.fcm.unc.edu.ar/biblioteca/tesis/cossio_selva.pdf">http://www.enfermeria.fcm.unc.edu.ar/biblioteca/tesis/cossio_selva.pdf</a></span><span style="font-size: 10pt;     font-family: Verdana; ">&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "><a name="17"></a> </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#-17">17</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span style="">Organizaci&oacute;n Panamericana de la Salud.</span> Perfil de recursos humanos del sector salud en Uruguay [monograf&iacute;a en Internet]. <span class="SpellE">Washington<span class="GramE">:O.P.S</span></span>;2007. [<span class="GramE">consultado</span> 15/5/2011]. Disponible en: </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"> <a href="http://www.bvsops.org.uy/pdf/recursoshumanos.pdf">http://www.bvsops.org.uy/pdf/recursoshumanos.pdf</a></span><span style="font-size: 10pt;     font-family: Verdana; ">&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <!-- ref --><p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "><a name="18"></a> </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#-18">18</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span style="">Organizaci&oacute;n Panamericana de la Salud.</span> Proyecto de cooperaci&oacute;n TC41 - Censo de enfermer&iacute;a en el Uruguay [presentaci&oacute;n en Internet]. Montevideo: Presidencia de la Rep&uacute;blica<span class="GramE">;2014</span>[consultado 5/7/2014]. Disponible en: </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"> <a href="http://www.paho.org/uru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=805:presentacion-de-datos-del-censo-nacional-de-enfermeria&amp;Itemid=0">http://www.paho.org/uru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=805:presentacion-de-datos-del-censo-nacional-de-enfermeria&amp;Itemid=0</a></span><span style="font-size: 10pt;     font-family: Verdana; ">&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <!-- ref --><p class="MsoNormal" style=""> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; "><a name="19"></a> </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"><a href="#-19">19</a></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; ">.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span style="">Ministerio de Turismo y Deporte, Ministerio de Salud P&uacute;blica.</span> Encuesta nacional sobre h&aacute;bitos deportivos y actividad f&iacute;sica. Encuesta continua de hogares [monograf&iacute;a en Internet]. Montevideo: MSP<span class="GramE">;2005</span> [consultado 5/7/2014]. Disponible en: </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(31, 26, 23);"> <a href="http://www.uruguayeduca.uy/Userfiles/P0001/File/habitos_deportivos.pdf"><span class="SpellE">http://www.uruguayeduca.uy</span>/<span class="SpellE">Userfiles</span>/P0001/File/<span class="SpellE">habitos_deportivos.pdf</span></a></span><span style="font-size: 10pt;     font-family: Verdana; ">&nbsp; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></p>             <p class="MsoNormal"><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>         </div>              ]]></body><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<label>1</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Doll]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Hill]]></surname>
<given-names><![CDATA[AB]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Smoking and carcinoma of the lung; preliminary report]]></article-title>
<source><![CDATA[Br Med J]]></source>
<year>1950</year>
<month>;3</month>
<day>0</day>
<volume>2</volume>
<numero>4682</numero>
<issue>4682</issue>
<page-range>739-48</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<label>2</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Goldberg]]></surname>
<given-names><![CDATA[RJ]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ockene]]></surname>
<given-names><![CDATA[IS]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ockenee]]></surname>
<given-names><![CDATA[JK]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Mariam]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Kristeller]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Physicians&rsquo; attitudes and reportes practices toward smoking intervention]]></article-title>
<source><![CDATA[J Cancer Educ]]></source>
<year>1993</year>
<volume>8</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>133-9</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<label>3</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Lancaster]]></surname>
<given-names><![CDATA[T]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Silagy]]></surname>
<given-names><![CDATA[C]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Fowler]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Training health professionals in smoking cessation]]></article-title>
<source><![CDATA[Cochrane Database Syst Rev]]></source>
<year>2000</year>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<label>4</label><nlm-citation citation-type="book">
<collab>Organización Mundial de la Salud</collab>
<source><![CDATA[MPOWER: un plan de medidas para hacer retroceder la epidemia del tabaquismo]]></source>
<year>2008</year>
<publisher-loc><![CDATA[Ginebra ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[OMS]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<label>5</label><nlm-citation citation-type="">
<collab>O.M.S</collab>
<source><![CDATA[Recomendaciones Mundiales sobre Actividad física para la salud]]></source>
<year></year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<label>6</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ohida]]></surname>
<given-names><![CDATA[T]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Sakurai]]></surname>
<given-names><![CDATA[H]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Mochizuki]]></surname>
<given-names><![CDATA[Y]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Kamal]]></surname>
<given-names><![CDATA[AM]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Takemura]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Minowa]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Smoking prevalence and attitudes toward smoking among Japanese physicians]]></article-title>
<source><![CDATA[JAMA]]></source>
<year>2001</year>
<volume>28</volume>
<page-range>2643-8</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<label>7</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Olive]]></surname>
<given-names><![CDATA[K]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ballard]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Attitudes of Patients Toward Smoking by Health Professionals]]></article-title>
<source><![CDATA[Public Health Rep]]></source>
<year>1992</year>
<volume>107</volume>
<page-range>335-9</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<label>8</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Esteves]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Goja]]></surname>
<given-names><![CDATA[B]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Blanco]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[González-Molina]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Servicio de salud con humo de tabaco: Oxímoron médico, ético y social]]></source>
<year>2004</year>
<publisher-loc><![CDATA[Montevideo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Caligráficos]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<label>9</label><nlm-citation citation-type="book">
<collab>Ministerio de Salud Pública</collab>
<source><![CDATA[Primer censo nacional de recursos humanos en salud: Desarrollo y presentación de los primeros resultados]]></source>
<year>2010</year>
<publisher-loc><![CDATA[Montevideo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[M.S.P]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<label>10</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Varona Pérez]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Fernandez Larrea]]></surname>
<given-names><![CDATA[N]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Bonet Gorbea]]></surname>
<given-names><![CDATA[MH]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Garcia Roche]]></surname>
<given-names><![CDATA[RG]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ibarra Salas]]></surname>
<given-names><![CDATA[AM]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Chang de La Rosa]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Tabaquismo y sus características en trabajadores de la salud]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Cubana Med Gen Integr]]></source>
<year>2000</year>
<volume>16</volume>
<numero>3</numero>
<issue>3</issue>
<page-range>221-6</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<label>11</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Acosta González]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Martínez Ramos]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Armas Rojas]]></surname>
<given-names><![CDATA[N]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Hernández Valdés]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Dueñas Herrera]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Díaz Vázquez]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Características diagnósticas sobre tabaquismo en trabajadores de una institución de salud]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Cubana Enfermer]]></source>
<year>2006</year>
<month> M</month>
<day>ar</day>
<volume>22</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<label>12</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Salmerón-Castro]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Arillo-Santillán]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Campuzano-Rincón]]></surname>
<given-names><![CDATA[JC]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[López-Antuñano]]></surname>
<given-names><![CDATA[FJ]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Lazcano-Ponce]]></surname>
<given-names><![CDATA[EC]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Tabaquismo y profesionales de la salud del Instituto Mexicano del Seguro Social, Morelos]]></article-title>
<source><![CDATA[Salud Pública Méx]]></source>
<year>2002</year>
<volume>44</volume>
<numero>^s1</numero>
<issue>^s1</issue>
<supplement>1</supplement>
<page-range>s67-75</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B13">
<label>13</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Cuesta]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Kuster]]></surname>
<given-names><![CDATA[F]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[LLuberas]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Tabaquismo en el personal y usuarios de un hospital universitario: consumo y recomendación de abandono]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Urug Cardiol]]></source>
<year>2005</year>
<volume>20</volume>
<numero>2</numero>
<issue>2</issue>
<page-range>77-85</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B14">
<label>14</label><nlm-citation citation-type="book">
<collab>Organización Panamericana de la Salud</collab>
<source><![CDATA[Encuesta mundial de tabaquismo en adultos (GATS)]]></source>
<year>2009</year>
<publisher-loc><![CDATA[Washington ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[O.P.S]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B15">
<label>15</label><nlm-citation citation-type="book">
<collab>Ministerio de Salud Pública</collab>
<source><![CDATA[1° Encuesta nacional de factores de riesgo de enfermedades crónicas no transmisibles]]></source>
<year>2006</year>
<publisher-loc><![CDATA[Montevideo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[M.S.P]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B16">
<label>16</label><nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Cossio]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Monier]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Reyna]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Consecuencias del Trabajo Nocturno en las relaciones familiares, laborales, personales y de pareja de las Enfermeras: Estudio de investigación realizado en el Hospital San Roque de la ciudad de Cordoba, en 2009]]></source>
<year></year>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B17">
<label>17</label><nlm-citation citation-type="book">
<collab>Organización Panamericana de la Salud</collab>
<source><![CDATA[Perfil de recursos humanos del sector salud en Uruguay]]></source>
<year>2007</year>
<publisher-loc><![CDATA[Washington ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[O.P.S]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B18">
<label>18</label><nlm-citation citation-type="book">
<collab>Organización Panamericana de la Salud</collab>
<source><![CDATA[Proyecto de cooperación TC41 - Censo de enfermería en el Uruguay]]></source>
<year>2014</year>
<publisher-loc><![CDATA[Montevideo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Presidencia de la República]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B19">
<label>19</label><nlm-citation citation-type="book">
<collab>Ministerio de Turismo y Deporte</collab>
<collab>Ministerio de Salud Pública</collab>
<source><![CDATA[Encuesta nacional sobre hábitos deportivos y actividad física: Encuesta continua de hogares]]></source>
<year>2005</year>
<publisher-loc><![CDATA[Montevideo ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[MSP]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
